27 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे सागरोपाख्यानेशुमतो राज्यप्राप्तिर्नाम पञ्चपञ्चशत्तमो ऽध्यायः ॥ 55॥ जैमिनिरुवाच एतत्ते चरितं सर्वं सगरस्य महात्मनः । संक्षेपविस्तराभ्यां तु कथितं पापनाशनम्
27 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamābhāge tṛtīya upoddhātapāde sāgaropākhyāneśumato rājyaprāptirnāma pañcapañcaśattamo 'dhyāyaḥ // 55// jaiminiruvāca etatte caritaṃ sarvaṃ sagarasya mahātmanaḥ / saṃkṣepavistarābhyāṃ tu kathitaṃ pāpanāśanam
1 ॥ खण्डों ऽयं भारतो नाम दक्षिणोत्तरमायतः । नवयोजनसाहस्रं विस्तारपरिमण्डलम्
1 // khaṇḍoṃ 'yaṃ bhārato nāma dakṣiṇottaramāyataḥ / navayojanasāhasraṃ vistāraparimaṇḍalam
2 ॥ पुत्रैस्तस्य नरेद्रस्य मृगयद्भिस्तुरङ्गमम् । योजनानां सहस्रं तु खात्वाष्टौ विनिपातिताः
2 // putraistasya naredrasya mṛgayadbhisturaṅgamam / yojanānāṃ sahasraṃ tu khātvāṣṭau vinipātitāḥ
3 ॥ सागरस्य सुतैर्यस्माद्वर्द्धितो मकरालयः । ततः प्रभृति लोकेषु सागराख्यामवाप्तवान्
3 // sāgarasya sutairyasmādvarddhito makarālayaḥ / tataḥ prabhṛti lokeṣu sāgarākhyāmavāptavān
4 ॥ ब्रह्मपादावधि महीं सतीर्थक्षेत्रकाननाम् । अब्धिः संक्रमयामास परिक्षिप्य निजांभसा
4 // brahmapādāvadhi mahīṃ satīrthakṣetrakānanām / abdhiḥ saṃkramayāmāsa parikṣipya nijāṃbhasā
5 ॥ ततस्तन्निलयाः सर्वे सदेवासुरमानवाः । इतस्ततश्च संजाता दुःखेन महतान्विताः
5 // tatastannilayāḥ sarve sadevāsuramānavāḥ / itastataśca saṃjātā duḥkhena mahatānvitāḥ
6 ॥ गोकर्णं नाम विख्यातं क्षेत्रं सर्वसुरार्चितम् । सार्द्धयोजनविस्तारं तीरे पश्चिम वारिधेः
6 // gokarṇaṃ nāma vikhyātaṃ kṣetraṃ sarvasurārcitam / sārddhayojanavistāraṃ tīre paścima vāridheḥ
7 ॥ तत्रासंख्यानि तीर्थानि मुनिदेवालयाश्च वै । वसंति सिद्धसंघाश्च क्षेत्रे तस्मिन्पुरा नृप
7 // tatrāsaṃkhyāni tīrthāni munidevālayāśca vai / vasaṃti siddhasaṃghāśca kṣetre tasminpurā nṛpa
8 ॥ क्षेत्रं तल्लोकविख्यातं सर्वपापहरं शुभम् । तत्तीर्थमब्धेरपतद्भागे दक्षिणपश्चिमे
8 // kṣetraṃ tallokavikhyātaṃ sarvapāpaharaṃ śubham / tattīrthamabdherapatadbhāge dakṣiṇapaścime
9 ॥ यत्र सर्वे तपस्तप्त्वा मुनयः संशितव्रताः । निर्वाणं परमं प्राप्ताः पुनरावृत्तिवर्जितम्
9 // yatra sarve tapastaptvā munayaḥ saṃśitavratāḥ / nirvāṇaṃ paramaṃ prāptāḥ punarāvṛttivarjitam
10 ॥ तत्त्रेत्रस्य प्रभावेण प्रीत्या भूतगणैः सह । देव्या च सकलैर्देवैर्नित्यं वसति शङ्करः
10 // tattretrasya prabhāveṇa prītyā bhūtagaṇaiḥ saha / devyā ca sakalairdevairnityaṃ vasati śaṅkaraḥ
11 ॥ एनांसि यत्समुद्दिश्य तीर्थयात्रां प्रकुर्वताम् । नृणामाशु प्रणश्यन्ति प्रवाते शुष्कपर्णवत्
11 // enāṃsi yatsamuddiśya tīrthayātrāṃ prakurvatām / nṛṇāmāśu praṇaśyanti pravāte śuṣkaparṇavat
12 ॥ तत्क्षेत्रसेवनरतिर् नैव जात्वभिजायते । समीपे वसमानोनामपि पुंसां दुरात्मनाम्
12 // tatkṣetrasevanaratir naiva jātvabhijāyate / samīpe vasamānonāmapi puṃsāṃ durātmanām
13 ॥ महाता सुकृतेनैव तत्क्षेत्रगमने रतिः । नृणां संजायते राजन्नान्यथा तु कथञ्चन
13 // mahātā sukṛtenaiva tatkṣetragamane ratiḥ / nṛṇāṃ saṃjāyate rājannānyathā tu kathañcana
14 ॥ निर्बन्धेन तु ये तस्मिन्प्राणिनः स्थिरजङ्गमाः । म्रियन्ते नृप सद्यस्ते स्वर्गं प्राप्स्यन्ति शाश्वतम्
14 // nirbandhena tu ye tasminprāṇinaḥ sthirajaṅgamāḥ / mriyante nṛpa sadyaste svargaṃ prāpsyanti śāśvatam
15 ॥ स्मृत्यापि सकलैः पापैर्यस्य मुच्येत मानवः । क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं सर्वतीर्थनिकेतनम्
15 // smṛtyāpi sakalaiḥ pāpairyasya mucyeta mānavaḥ / kṣetrāṇāmuttamaṃ kṣetraṃ sarvatīrthaniketanam
16 ॥ स्नात्वा चैतेषु तीर्थेषु यजन्तश्च सदाशिवम् । सिद्धिकामा वसंति स्म मुनयस्तत्र केचन
16 // snātvā caiteṣu tīrtheṣu yajantaśca sadāśivam / siddhikāmā vasaṃti sma munayastatra kecana
17 ॥ कामक्रोधविनिर्मुक्ता ये तस्मिन्वीतमत्सराः । निवसंत्यचिरेणैव तत्सिद्धिंप्राप्नुवन्ति हि
17 // kāmakrodhavinirmuktā ye tasminvītamatsarāḥ / nivasaṃtyacireṇaiva tatsiddhiṃprāpnuvanti hi
18 ॥ जपहोमरताः शान्ता निपता ब्रह्मचारिणः । वसंति तस्मिन्ये ते हि सिद्धिं प्राप्स्यन्त्यभीप्सिताम्
18 // japahomaratāḥ śāntā nipatā brahmacāriṇaḥ / vasaṃti tasminye te hi siddhiṃ prāpsyantyabhīpsitām
19 ॥ दानहोमजपाद्यं वै पितृदेवद्विजार्चनम् । अन्यस्मात्कोटिगुणितं भवेत्तस्मिन्फलं नृप
19 // dānahomajapādyaṃ vai pitṛdevadvijārcanam / anyasmātkoṭiguṇitaṃ bhavettasminphalaṃ nṛpa
20 ॥ अंभोधिसलिले मग्न तस्मिन् क्षेत्रे ऽतिपावने । महता तपसा युक्ता मुनयस्तन्निवासिनः
20 // aṃbhodhisalile magna tasmin kṣetre 'tipāvane / mahatā tapasā yuktā munayastannivāsinaḥ
21 ॥ सह्यं शिखरिणं श्रेष्ठं निलयार्थं समारुहन् । वसंतस्तत्र ते सर्वे संप्रधार्य परस्परम्
21 // sahyaṃ śikhariṇaṃ śreṣṭhaṃ nilayārthaṃ samāruhan / vasaṃtastatra te sarve saṃpradhārya parasparam
22 ॥ सहेन्द्राद्रौ तपस्यन्तं रामं गन्तुं प्रचक्रमुः । राजोवाच । अगस्त्यपीततोये ऽब्धौ परितो राजनन्दनैः
22 // sahendrādrau tapasyantaṃ rāmaṃ gantuṃ pracakramuḥ / rājovāca / agastyapītatoye 'bdhau parito rājanandanaiḥ
23 ॥ खात्वाधः पातिते क्षेत्रे सतीर्थाश्रमकानने । भूभागेषु तथान्येषु पुरग्रमाकरादिषु
23 // khātvādhaḥ pātite kṣetre satīrthāśramakānane / bhūbhāgeṣu tathānyeṣu puragramākarādiṣu
24 ॥ विनाशितेषु देशेषु समुद्रोपान्तवर्त्तिषु । किमकार्षुर्मुनिश्रेष्ठ जनास्तन्निलयास्ततः
24 // vināśiteṣu deśeṣu samudropāntavarttiṣu / kimakārṣurmuniśreṣṭha janāstannilayāstataḥ
25 ॥ तत्रैव चावसन्कृच्छ्रात्प्रस्थितान्यत्र वा ततः । कियता चैव कालेन संपूर्णो ऽभूदपांनिधिः । केन वापि प्रकारेण ब्रह्मन्नेतद्वदस्व मे
25 // tatraiva cāvasankṛcchrātprasthitānyatra vā tataḥ / kiyatā caiva kālena saṃpūrṇo 'bhūdapāṃnidhiḥ / kena vāpi prakāreṇa brahmannetadvadasva me
26 ॥ जैमिनिरुवाच अनूपेषु प्रदेशेषु नाशितेषु दुरात्मभिः
26 // jaiminiruvāca anūpeṣu pradeśeṣu nāśiteṣu durātmabhiḥ
27 ॥ जनास्तन्निलयाः सर्वे संप्रयाता इतस्ततः । तत्रैव चावसन्कृच्छ्रात्केचित्क्षेत्रनिवासिनः
27 // janāstannilayāḥ sarve saṃprayātā itastataḥ / tatraiva cāvasankṛcchrātkecitkṣetranivāsinaḥ
28 ॥ एतस्मिन्नेव काले तु राजन्नंशुमतः सुतः । बभूव भुविधर्मात्मा दिलीप इति विश्रुतः
28 // etasminneva kāle tu rājannaṃśumataḥ sutaḥ / babhūva bhuvidharmātmā dilīpa iti viśrutaḥ
29 ॥ राज्ये ऽभिषिच्य तं सम्यग्भुक्तभोगोंऽशुमान्नृपः । वनं जगाम मेधावी तपसे धृतमानसः
29 // rājye 'bhiṣicya taṃ samyagbhuktabhogoṃ'śumānnṛpaḥ / vanaṃ jagāma medhāvī tapase dhṛtamānasaḥ
30 ॥ दिलीपस्तु ततःश्रीमानशेषां पृथिवीमिमाम् । पालयामास धर्मेण विजित्य सकलानरीन्
30 // dilīpastu tataḥśrīmānaśeṣāṃ pṛthivīmimām / pālayāmāsa dharmeṇa vijitya sakalānarīn
31 ॥ भगीरथो नाम सुतस्तस्यासील्लोकविश्रुतः । सर्वधर्मार्थकुशलः श्रीमानमितविक्रमः
31 // bhagīratho nāma sutastasyāsīllokaviśrutaḥ / sarvadharmārthakuśalaḥ śrīmānamitavikramaḥ
32 ॥ राज्ये ऽभिषिच्य तं राजा दिलीपो ऽपि वनं ययौ । स चापि पालयन्नुर्वीं सम्यग्विहतकण्टकाम्
32 // rājye 'bhiṣicya taṃ rājā dilīpo 'pi vanaṃ yayau / sa cāpi pālayannurvīṃ samyagvihatakaṇṭakām
33 ॥ मुमुदे विविधैर्भोगैर्दिवि देवपतिर्यथा । स शुश्रावात्मनः पूर्वं पूर्वजानां महीपतिः
33 // mumude vividhairbhogairdivi devapatiryathā / sa śuśrāvātmanaḥ pūrvaṃ pūrvajānāṃ mahīpatiḥ
34 ॥ निरये पतनं घोरं विप्रकोपसमुद्भवम् । ब्रह्मदण्डहतान्सर्वान्पितञ्छ्रुत्वातिदुःखितः
34 // niraye patanaṃ ghoraṃ viprakopasamudbhavam / brahmadaṇḍahatānsarvānpitañchrutvātiduḥkhitaḥ
35 ॥ राज्ये बन्धुषु भोगे वा निर्वेदं परमं ययौ । स मन्त्रिप्रवरे राज्यं विन्यस्य तपसे वनम्
35 // rājye bandhuṣu bhoge vā nirvedaṃ paramaṃ yayau / sa mantripravare rājyaṃ vinyasya tapase vanam
36 ॥ प्रययौ स्वपितॄन्नाकं निनीषुर्नृपसत्तमः । तपसा महाता पूर्वमायुषे कमलोद्भवम्
36 // prayayau svapitṝnnākaṃ ninīṣurnṛpasattamaḥ / tapasā mahātā pūrvamāyuṣe kamalodbhavam
37 ॥ आराध्य तस्माल्लेभे च यावदायुर्निजेप्सितम् । ततो गङ्गां महाराज समाराध्य प्रसाद्य च
37 // ārādhya tasmāllebhe ca yāvadāyurnijepsitam / tato gaṅgāṃ mahārāja samārādhya prasādya ca
38 ॥ वरमागमनं वव्रे दिवस्तस्या महींप्रति । ततस्तां शिरसा धर्त्तु तपसाऽराधयच्छिवम्
38 // varamāgamanaṃ vavre divastasyā mahīṃprati / tatastāṃ śirasā dharttu tapasā'rādhayacchivam
39 ॥ स चापि तद्वरं तस्मै प्रददौ भक्तवत्सलः । मेरोर्मूर्ध्नस्ततो गङ्गां पतं ती शिरसात्मनः
39 // sa cāpi tadvaraṃ tasmai pradadau bhaktavatsalaḥ / merormūrdhnastato gaṅgāṃ pataṃ tī śirasātmanaḥ
40 ॥ सग्राहनक्रमकरां जग्राह जगतां पतिः । सा तच्छिरः समासाद्य महावेगप्रवाहिनी
40 // sagrāhanakramakarāṃ jagrāha jagatāṃ patiḥ / sā tacchiraḥ samāsādya mahāvegapravāhinī
41 ॥ तज्जटामण्डले शुभ्रे विलिल्ये सातिगह्वरे । चुलकोदकवच्छंभोर्विलीनां शिरसि प्रभोः
41 // tajjaṭāmaṇḍale śubhre vililye sātigahvare / culakodakavacchaṃbhorvilīnāṃ śirasi prabhoḥ
42 ॥ विलोक्य तत्प्रमोक्षाय पुनराराधयद्धरम् । स तां शर्वप्रसादेन लब्ध्वा तु भुवमागताम्
42 // vilokya tatpramokṣāya punarārādhayaddharam / sa tāṃ śarvaprasādena labdhvā tu bhuvamāgatām
43 ॥ आनिन्ये सागरा दग्धा यत्र तां वै दिशं प्रति । सऽनुव्रजन्ती राजानं राजर्षेर्यजतः पथि
43 // āninye sāgarā dagdhā yatra tāṃ vai diśaṃ prati / sa'nuvrajantī rājānaṃ rājarṣeryajataḥ pathi
44 ॥ तद्यज्ञवाटमखिलं प्लावयामास सर्वतः । स तु राजऋषिः क्रुद्धो यज्ञवाटे ऽखिले तया
44 // tadyajñavāṭamakhilaṃ plāvayāmāsa sarvataḥ / sa tu rājaṛṣiḥ kruddho yajñavāṭe 'khile tayā
45 ॥ मग्ने गण्डूषजलवत्स पपौ तामशेषतः । अतन्द्रितो वर्षशतं शुश्रूषितवा स तं पुनः
45 // magne gaṇḍūṣajalavatsa papau tāmaśeṣataḥ / atandrito varṣaśataṃ śuśrūṣitavā sa taṃ punaḥ
46 ॥ तस्मात्प्रसन्नान्नृपतिर्लेमे गङ्गां महात्मनः । उषित्वा सुचिरं तस्यनिसृता जठराद्यतः
46 // tasmātprasannānnṛpatirleme gaṅgāṃ mahātmanaḥ / uṣitvā suciraṃ tasyanisṛtā jaṭharādyataḥ
47 ॥ प्रथितं जाह्नवीत्यस्यास्ततो नामाभवद्भुवि । भगीरथानुगा भूत्वा तत्पितॄणामशेषतः
47 // prathitaṃ jāhnavītyasyāstato nāmābhavadbhuvi / bhagīrathānugā bhūtvā tatpitṝṇāmaśeṣataḥ
48 ॥ निजांभसास्थिभस्मानि सिषेच सुरनिम्नगा । ततस्तदंभसा सिक्तेष्वस्थिभस्मसु तत्क्षणात्
48 // nijāṃbhasāsthibhasmāni siṣeca suranimnagā / tatastadaṃbhasā sikteṣvasthibhasmasu tatkṣaṇāt
49 ॥ निरयात्सागराः सर्वे नष्टपापा दिवं ययुः । एवं सा सागरान्सर्वान्दिवं नीत्वा महान्दी
49 // nirayātsāgarāḥ sarve naṣṭapāpā divaṃ yayuḥ / evaṃ sā sāgarānsarvāndivaṃ nītvā mahāndī
50 ॥ तेनैव मार्गेण जवात्प्रयाता पूर्वसागरम् । सेनोर्मूर्ध्नश्चतुर्भेदा भूत्वा याता चतुर्द्दिशम्
50 // tenaiva mārgeṇa javātprayātā pūrvasāgaram / senormūrdhnaścaturbhedā bhūtvā yātā caturddiśam
51 ॥ चतुर्भेदतया चाभूत्तस्या नाम्नां चतुष्टयम् । सीता चालकनन्दा च सुचक्षुर्भद्रवत्यपि
51 // caturbhedatayā cābhūttasyā nāmnāṃ catuṣṭayam / sītā cālakanandā ca sucakṣurbhadravatyapi
52 ॥ अगस्त्यपीतसलिलाच्चिरं शुष्कोदका अपि । गङ्गांभसा पुनः पूर्णाश्चत्वारो ऽम्बुधयो ऽभवन्
52 // agastyapītasalilācciraṃ śuṣkodakā api / gaṅgāṃbhasā punaḥ pūrṇāścatvāro 'mbudhayo 'bhavan
53 ॥ पूर्वमाणे समुद्रे तु सागरैः परिवर्द्धिते । अन्तर्हिताभवन्देशा बहवस्तत्समीपगाः
53 // pūrvamāṇe samudre tu sāgaraiḥ parivarddhite / antarhitābhavandeśā bahavastatsamīpagāḥ
54 ॥ समुद्रोपान्तवर्त्तीनि क्षेत्राणि च समन्ततः । इतस्ततः प्रयाताश्च जनास्तन्निलया नृप
54 // samudropāntavarttīni kṣetrāṇi ca samantataḥ / itastataḥ prayātāśca janāstannilayā nṛpa
55 ॥ गोकर्णमिति च क्षेत्रं पूर्वं प्रोक्तं तु यत्तव । अर्मवोपात्तवर्त्तित्वात्समुद्रे ऽतर्द्धिमागमत्
55 // gokarṇamiti ca kṣetraṃ pūrvaṃ proktaṃ tu yattava / armavopāttavarttitvātsamudre 'tarddhimāgamat
56 ॥ ततस्तन्निलयाः सर्वे तदुद्धाराभिकाङ्क्षिणः । सह्याद्रेर्भृगुशार्दूलं द्रष्टुकामा ययुर्नृप
56 // tatastannilayāḥ sarve taduddhārābhikāṅkṣiṇaḥ / sahyādrerbhṛguśārdūlaṃ draṣṭukāmā yayurnṛpa