37 ॥ इति ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यामभागे तृतीय उपोद्धातपादे जयाभिव्याहारो नाम चतुर्थो ऽध्यायः ऋषिरुवाच दैत्यानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् । सर्पभूतापिशा चानां वसूनां पक्षिवीरुधाम्
37 // iti brahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyāmabhāge tṛtīya upoddhātapāde jayābhivyāhāro nāma caturtho 'dhyāyaḥ ṛṣiruvāca daityānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām / sarpabhūtāpiśā cānāṃ vasūnāṃ pakṣivīrudhām
1 ॥ उत्पत्तिं निधनं चैव विस्तारात्कथयस्व नः । एवमुक्तस्तदा सूतः प्रत्युवाचर्षिसत्तमम्
1 // utpattiṃ nidhanaṃ caiva vistārātkathayasva naḥ / evamuktastadā sūtaḥ pratyuvācarṣisattamam
2 ॥ सूत उवाच दितेः पुत्रद्वयं जज्ञे कन्या चैका महाबला । कश्यपस्यात्मजौ तौ तु सर्वेभ्यः पूर्वजौ स्मृतौ
2 // sūta uvāca diteḥ putradvayaṃ jajñe kanyā caikā mahābalā / kaśyapasyātmajau tau tu sarvebhyaḥ pūrvajau smṛtau
3 ॥ सौत्ये ऽहन्यतिरा त्रस्य कश्यपस्याश्वमेधिकाः । हिरण्यकशिपुर्नाम प्रथितं पृथगासनम्
3 // sautye 'hanyatirā trasya kaśyapasyāśvamedhikāḥ / hiraṇyakaśipurnāma prathitaṃ pṛthagāsanam
4 ॥ दित्या गर्भाद्विनिः सृत्य तत्रासीनः समन्ततः । हिरण्य कशिपुस्तस्मात् कर्मणा तेन स समृतः
4 // dityā garbhādviniḥ sṛtya tatrāsīnaḥ samantataḥ / hiraṇya kaśipustasmāt karmaṇā tena sa samṛtaḥ
5 ॥ ऋषय ऊचुः हिरण्यकशिपोर्जन्म नाम चैव महात्मनः । प्रभावं चैव दैत्यस्य विस्ताराद्ब्रूहि नः प्रभो
5 // ṛṣaya ūcuḥ hiraṇyakaśiporjanma nāma caiva mahātmanaḥ / prabhāvaṃ caiva daityasya vistārādbrūhi naḥ prabho
6 ॥ सूत उवाच कश्यपस्याश्वमेधो ऽभूत्पुण्ये वै पुष्करे तदा । ऋषिभिदेंवताभिश्च गन्धर्वैरुपशोभितः
6 // sūta uvāca kaśyapasyāśvamedho 'bhūtpuṇye vai puṣkare tadā / ṛṣibhideṃvatābhiśca gandharvairupaśobhitaḥ
7 ॥ उत्सृष्टे स्वे च विधिना आख्यानादौ यथाविधि । आसनान्युपकॢप्तानि सौवर्णानि तु पञ्च वै
7 // utsṛṣṭe sve ca vidhinā ākhyānādau yathāvidhi / āsanānyupakḷptāni sauvarṇāni tu pañca vai
8 ॥ कुलस्पदापि? त्रीण्यत्र कूर्चः फलकमेव च । मुख्यर्त्विजस्तु चत्वारस्तेषां तान्युपकल्पयन्
8 // kulaspadāpi? trīṇyatra kūrcaḥ phalakameva ca / mukhyartvijastu catvārasteṣāṃ tānyupakalpayan
9 ॥ कॢप्त तत्रासनं चैकं होतुरर्थे हिरण्यम् । निषसाद सगर्भो ऽत्र तत्रासीनः शशंस च
9 // kḷpta tatrāsanaṃ caikaṃ hoturarthe hiraṇyam / niṣasāda sagarbho 'tra tatrāsīnaḥ śaśaṃsa ca
10 ॥ आख्यानमानुपूर्व्येण महर्षिः कश्यपो यथा । तं दृष्ट्वा ऋषयस्तस्य नाम कुर्वन्ति वर्द्धितम्
10 // ākhyānamānupūrvyeṇa maharṣiḥ kaśyapo yathā / taṃ dṛṣṭvā ṛṣayastasya nāma kurvanti varddhitam
11 ॥ हिरण्यकशिपुस्तस्मात्कर्मणा तेन स स्मृतः । हिरण्यक्षो ऽनुजस्तस्य सिंहिका तस्य चानुजा
11 // hiraṇyakaśipustasmātkarmaṇā tena sa smṛtaḥ / hiraṇyakṣo 'nujastasya siṃhikā tasya cānujā
12 ॥ राहोः सा जननी देवी विप्र चित्तेः परिग्रहः । हिरण्यकशिपुर्दैत्यश्चचार परमं तपः
12 // rāhoḥ sā jananī devī vipra citteḥ parigrahaḥ / hiraṇyakaśipurdaityaścacāra paramaṃ tapaḥ
13 ॥ शतं वर्षसहस्राणां निराहारो ह्यधःशिराः । वरयामास ब्रह्माणं तुष्टं दैत्यो वरेण तु
13 // śataṃ varṣasahasrāṇāṃ nirāhāro hyadhaḥśirāḥ / varayāmāsa brahmāṇaṃ tuṣṭaṃ daityo vareṇa tu
14 ॥ सर्वामरत्वमवधं सर्वभूतेभ्य एव हि । योगद्देवान् विनिर्जित्य सर्वदेवत्वमास्थितः
14 // sarvāmaratvamavadhaṃ sarvabhūtebhya eva hi / yogaddevān vinirjitya sarvadevatvamāsthitaḥ
15 ॥ कारये ऽहमिहैश्वर्यं बलवीर्यसमन्वितः । दानवास्त्वसुराश्चैव देवाश्च सह चारणैः
15 // kāraye 'hamihaiśvaryaṃ balavīryasamanvitaḥ / dānavāstvasurāścaiva devāśca saha cāraṇaiḥ
16 ॥ भवन्तु वशगाः सर्वे मत्समीपानुभोजनाः । आर्द्रशुष्कैरवध्यश्च दिवा रात्रौ तथैव च । एवमुक्तस्तदा ब्रह्मानुजज्ञे सांतरं वरम्
16 // bhavantu vaśagāḥ sarve matsamīpānubhojanāḥ / ārdraśuṣkairavadhyaśca divā rātrau tathaiva ca / evamuktastadā brahmānujajñe sāṃtaraṃ varam
17 ॥ ब्रह्मोवाच । महानयं वरस्तात वृतो दितिसुत त्वया । एही दानीं प्रतिज्ञानं भविष्यत्येवमेव तु
17 // brahmovāca / mahānayaṃ varastāta vṛto ditisuta tvayā / ehī dānīṃ pratijñānaṃ bhaviṣyatyevameva tu
18 ॥ दत्त्वा चाभिमतं तस्मै तत्रेवान्तरधादथ । सो ऽपि दैत्यस्तदा सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
18 // dattvā cābhimataṃ tasmai tatrevāntaradhādatha / so 'pi daityastadā sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam
19 ॥ महिम्ना व्याप्य संतस्थे बहुमूर्त्तिरमित्रजित् । स एव तपति व्योम्नि चन्द्रसूर्यत्वमास्थितः
19 // mahimnā vyāpya saṃtasthe bahumūrttiramitrajit / sa eva tapati vyomni candrasūryatvamāsthitaḥ
20 ॥ स एव वायुर्भूत्वा च ववौ जगति सर्वदा । स गोपालो ऽविपालश्च कर्षकश्च स एव ह
20 // sa eva vāyurbhūtvā ca vavau jagati sarvadā / sa gopālo 'vipālaśca karṣakaśca sa eva ha
21 ॥ स ज्ञाता सर्वलोकेषु मन्त्रव्याख्याकरस्तथा । नेता गोप्ता गोपयिता दीक्षितो याजकः स तु
21 // sa jñātā sarvalokeṣu mantravyākhyākarastathā / netā goptā gopayitā dīkṣito yājakaḥ sa tu
22 ॥ तस्य देवाः सुराः सर्वे तदासन्सोमपायिनः । एवंप्रभावो दैत्यो ऽसावतो भूयो निबोधत
22 // tasya devāḥ surāḥ sarve tadāsansomapāyinaḥ / evaṃprabhāvo daityo 'sāvato bhūyo nibodhata
23 ॥ तस्मै सर्वे नमस्कारं कुर्वन्तीज्यः स एव च । हिरण्यकशिपोर्दैत्यैः श्लोको गीतः पुरा त्विह
23 // tasmai sarve namaskāraṃ kurvantījyaḥ sa eva ca / hiraṇyakaśipordaityaiḥ śloko gītaḥ purā tviha
24 ॥ हिरण्यकशिपू राजा यां यामाशां निरैक्षत । तस्यै तस्यै तदा देवा नमश्चक्रुर्महर्षिभिः
24 // hiraṇyakaśipū rājā yāṃ yāmāśāṃ niraikṣata / tasyai tasyai tadā devā namaścakrurmaharṣibhiḥ
25 ॥ तस्यासीन्नरसिंहस्तु मृत्युर्विष्णुः पुरा किल । नरात्तु यस्माज्जन्मास्य नरमूर्त्तिश्च यत्प्रभुः
25 // tasyāsīnnarasiṃhastu mṛtyurviṣṇuḥ purā kila / narāttu yasmājjanmāsya naramūrttiśca yatprabhuḥ
26 ॥ तस्मात्स नरसिंहो वै गीयते वेदवादिभिः । सागरस्य च वेलायामुच्छ्रित स्तपसो विभुः
26 // tasmātsa narasiṃho vai gīyate vedavādibhiḥ / sāgarasya ca velāyāmucchrita stapaso vibhuḥ
27 ॥ शरीरं तस्य देवस्य ह्यासीद्देवमयं प्रभो । नाम्ना सुदर्शनं चैव विश्रुतश्च महाबलः
27 // śarīraṃ tasya devasya hyāsīddevamayaṃ prabho / nāmnā sudarśanaṃ caiva viśrutaśca mahābalaḥ
28 ॥ ततः स बाहुयुद्धेन दैत्येन्द्रं तं महाबलम् । नखैर्बिभद संक्रुद्धो नार्द्राः शुष्का नखा इति
28 // tataḥ sa bāhuyuddhena daityendraṃ taṃ mahābalam / nakhairbibhada saṃkruddho nārdrāḥ śuṣkā nakhā iti
29 ॥ हिरण्याक्षसुताः पञ्च विक्रान्ताः सुमहाबलाः । शंबरः शकुनिश्चैव कालनाभस्तथैव च
29 // hiraṇyākṣasutāḥ pañca vikrāntāḥ sumahābalāḥ / śaṃbaraḥ śakuniścaiva kālanābhastathaiva ca
30 ॥ महानाभः सुविक्रान्तो सुत संतापनस्तथा । हिरण्यक्षसुता ह्येते देवैरपि दुरासदाः
30 // mahānābhaḥ suvikrānto suta saṃtāpanastathā / hiraṇyakṣasutā hyete devairapi durāsadāḥ
31 ॥ तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च दैतेयाः सगणाः स्मृताः । स शतानि सहस्राणि निहतास्तारकामये
31 // teṣāṃ putrāśca pautrāśca daiteyāḥ sagaṇāḥ smṛtāḥ / sa śatāni sahasrāṇi nihatāstārakāmaye
32 ॥ हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारः सुमहाबलाः । प्रह्लादः पूर्वजस्तेषामनुह्ना दस्तथापरः
32 // hiraṇyakaśipoḥ putrāścatvāraḥ sumahābalāḥ / prahlādaḥ pūrvajasteṣāmanuhnā dastathāparaḥ
33 ॥ संह्रादश्चैव ह्रादश्च ह्रादपुत्रौ निबोधत । सुंदो निसुन्दश्च तथा ह्रादपुतौ बभूवतुः
33 // saṃhrādaścaiva hrādaśca hrādaputrau nibodhata / suṃdo nisundaśca tathā hrādaputau babhūvatuḥ
34 ॥ ब्रह्यघ्नौ तौ महावीरौ मूकस्तु ह्राददायकः । मारीचः सुन्दपुत्रस्तु ताडकायामजायत
34 // brahyaghnau tau mahāvīrau mūkastu hrādadāyakaḥ / mārīcaḥ sundaputrastu tāḍakāyāmajāyata
35 ॥ दण्डके निहतः सो ऽथ राघवेण बलीयसा । मूको विनिहतश्चापि कैराते सव्यसाचिना
35 // daṇḍake nihataḥ so 'tha rāghaveṇa balīyasā / mūko vinihataścāpi kairāte savyasācinā
36 ॥ संह्रादस्य तु दैत्यस्य निवातकवचाः कुले । उत्पन्ना महता चैव तपसा भाविताः स्वयम्
36 // saṃhrādasya tu daityasya nivātakavacāḥ kule / utpannā mahatā caiva tapasā bhāvitāḥ svayam
37 ॥ अरयो देवतानां ते जंभस्य शतदुन्दुभिः । तथा दक्षो सुरश्चण्डश्चत्वारो देत्यनायकाः
37 // arayo devatānāṃ te jaṃbhasya śatadundubhiḥ / tathā dakṣo suraścaṇḍaścatvāro detyanāyakāḥ
38 ॥ बाष्कलस्य सुता ह्येते काल नेमेः सुताञ्छृणु । ब्रह्मजित्क्रतुजिच्चैव देवान्तकनरान्तकौ
38 // bāṣkalasya sutā hyete kāla nemeḥ sutāñchṛṇu / brahmajitkratujiccaiva devāntakanarāntakau
39 ॥ कालनेमिसुता ह्येते शभोस्तु शृणुत प्रजाः । राजाजश्चैव गोमश्च शंभोः पुत्रौ प्रकीर्त्तितौ
39 // kālanemisutā hyete śabhostu śṛṇuta prajāḥ / rājājaścaiva gomaśca śaṃbhoḥ putrau prakīrttitau
40 ॥ विरोजनस्य पुत्रश्च बलिरेकः प्रतापवान् । बलेः पुत्रशतं जज्ञे राजानः सर्व एव ते
40 // virojanasya putraśca balirekaḥ pratāpavān / baleḥ putraśataṃ jajñe rājānaḥ sarva eva te
41 ॥ तेषां प्रधानाश्चत्वारो विक्रान्ताः सुमहाबलाः । सहस्रबाहुः श्रेष्ठो ऽभूद्बाणो राजा प्रतापवान्
41 // teṣāṃ pradhānāścatvāro vikrāntāḥ sumahābalāḥ / sahasrabāhuḥ śreṣṭho 'bhūdbāṇo rājā pratāpavān
42 ॥ कुंभगर्त्तो दयो भोजः कुञ्चिरित्येवमा दयः । शकुनी पूतना चैव कन्ये द्वे तु बलेः स्मृते
42 // kuṃbhagartto dayo bhojaḥ kuñcirityevamā dayaḥ / śakunī pūtanā caiva kanye dve tu baleḥ smṛte
43 ॥ बलेः पुत्राश्च पौत्राश्च शतशो ऽथ सहस्रशः । बालेया नाम विख्याता गणा विक्रान्तपौरुषाः
43 // baleḥ putrāśca pautrāśca śataśo 'tha sahasraśaḥ / bāleyā nāma vikhyātā gaṇā vikrāntapauruṣāḥ
44 ॥ बाणस्य चैन्द्रधन्वा तु लोहिन्यामुदपद्यत । दितिर्विहितपुत्रा वै तोषयामास कश्यपम्
44 // bāṇasya caindradhanvā tu lohinyāmudapadyata / ditirvihitaputrā vai toṣayāmāsa kaśyapam
45 ॥ तां कश्यपः प्रसन्नात्मा सम्यगाराधितस्त्वथ । वरेण छन्दयामास सा च वव्रे वरं तत
45 // tāṃ kaśyapaḥ prasannātmā samyagārādhitastvatha / vareṇa chandayāmāsa sā ca vavre varaṃ tata
46 ॥ अथ तस्यै वरं प्रादात्प्रार्थितो भगवान्पुनः । उक्ते वरे तु मा तुष्टा दितिस्तं समभाषत
46 // atha tasyai varaṃ prādātprārthito bhagavānpunaḥ / ukte vare tu mā tuṣṭā ditistaṃ samabhāṣata
47 ॥ मारीचं कण्यपं देवी भर्त्तारं प्राञ्जलिस्तदा । हतपुत्रास्मि भगवन्नादित्यैस्तव सूनुभिः
47 // mārīcaṃ kaṇyapaṃ devī bharttāraṃ prāñjalistadā / hataputrāsmi bhagavannādityaistava sūnubhiḥ
48 ॥ शक्रहन्तारमिच्छमि पुत्रं दीर्घतपो ऽर्जितम् । साहं तपश्चरिष्यामि गर्भमाधातुमर्हसि
48 // śakrahantāramicchami putraṃ dīrghatapo 'rjitam / sāhaṃ tapaścariṣyāmi garbhamādhātumarhasi
49 ॥ पुत्रमिन्द्रवधे युक्तं त्वं मै वै दातुमर्हसि । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा मारीचः कश्यपस्तदा
49 // putramindravadhe yuktaṃ tvaṃ mai vai dātumarhasi / tasyāstadvacanaṃ śrutvā mārīcaḥ kaśyapastadā
50 ॥ प्रत्युवाच महातेजा दितिं परमदुः खितः । एवं भवतु गर्भे तु शुचिर्भव तपोधने
50 // pratyuvāca mahātejā ditiṃ paramaduḥ khitaḥ / evaṃ bhavatu garbhe tu śucirbhava tapodhane
51 ॥ जनयिष्यसि पुत्रं त्वं शक्रहन्तारमाहवे । पूर्णं वर्षसहस्रं तु शुचिर्यदि भविष्यसि
51 // janayiṣyasi putraṃ tvaṃ śakrahantāramāhave / pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu śuciryadi bhaviṣyasi
52 ॥ पुत्रं त्रिलोकप्रवरं मन्मथं जनयिष्यसि । एवमुक्त्वा महातेजास्तथा समभावत्तदा
52 // putraṃ trilokapravaraṃ manmathaṃ janayiṣyasi / evamuktvā mahātejāstathā samabhāvattadā
53 ॥ तामालभ्य स्वभवनं जगाम भगवानृषिः । गते भर्त्तरि सा देवी दितिः परमहर्षिता
53 // tāmālabhya svabhavanaṃ jagāma bhagavānṛṣiḥ / gate bharttari sā devī ditiḥ paramaharṣitā
54 ॥ कुशप्लवनमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम् । शक्रस्तु समुपश्रुत्य संवादं तं तयोः प्रभुः
54 // kuśaplavanamāsādya tapastepe sudāruṇam / śakrastu samupaśrutya saṃvādaṃ taṃ tayoḥ prabhuḥ
55 ॥ कुशप्लवनमागम्य दितिं वाक्यमभाषत । शुश्रूषां ते करिष्यामि मानुज्ञां दातुमर्हसि
55 // kuśaplavanamāgamya ditiṃ vākyamabhāṣata / śuśrūṣāṃ te kariṣyāmi mānujñāṃ dātumarhasi
56 ॥ समिधश्चाहरिष्यामि पुष्पाणि च फलानि च । यथा त्वं मन्यसे वत्स सुश्रूषाभिरतो भव
56 // samidhaścāhariṣyāmi puṣpāṇi ca phalāni ca / yathā tvaṃ manyase vatsa suśrūṣābhirato bhava
57 ॥ सर्वकर्मसु निष्णात आत्मनो हितमाचर । वरं श्रुत्वा तु त द्वाक्यं मातुः शक्रः प्रहर्षितः
57 // sarvakarmasu niṣṇāta ātmano hitamācara / varaṃ śrutvā tu ta dvākyaṃ mātuḥ śakraḥ praharṣitaḥ
58 ॥ शुश्रूषाभिरतो भूत्वा कलुषेणान्तरात्मना । शुश्रूषते तु तां शक्रः सर्वकालमनुव्रतः
58 // śuśrūṣābhirato bhūtvā kaluṣeṇāntarātmanā / śuśrūṣate tu tāṃ śakraḥ sarvakālamanuvrataḥ
59 ॥ फलपुष्पाण्युपादाय समिधश्च दृढव्रतः । गात्रसंवाहनं काले श्रमापनयने तथा
59 // phalapuṣpāṇyupādāya samidhaśca dṛḍhavrataḥ / gātrasaṃvāhanaṃ kāle śramāpanayane tathā
60 ॥ शक्रः सर्वेषु कालेषु दितिं परिचचार ह । किञ्चिच्छिष्टे व्रते देवी तुष्टा शक्रमुवाच ह
60 // śakraḥ sarveṣu kāleṣu ditiṃ paricacāra ha / kiñcicchiṣṭe vrate devī tuṣṭā śakramuvāca ha
61 ॥ प्रतीताहं ते सुरश्रेष्ठ दशवर्षाणि पुत्रक । अवशिष्ठानि भद्रं ते भ्रातरं द्रक्ष्यसे ततः
61 // pratītāhaṃ te suraśreṣṭha daśavarṣāṇi putraka / avaśiṣṭhāni bhadraṃ te bhrātaraṃ drakṣyase tataḥ
62 ॥ तमहं त्वत्कृते पुत्र सह धास्ये जयैषिणम् । त्रैलोक्यविजयं पुत्र भोक्ष्यसे सह तेन वै
62 // tamahaṃ tvatkṛte putra saha dhāsye jayaiṣiṇam / trailokyavijayaṃ putra bhokṣyase saha tena vai
63 ॥ नाहं पुत्राभिजानामि मद्भक्तिगतमानसम् । एवमुक्त्वा दितिः शक्रं मध्यं प्राप्ते दिवाकरे
63 // nāhaṃ putrābhijānāmi madbhaktigatamānasam / evamuktvā ditiḥ śakraṃ madhyaṃ prāpte divākare
64 ॥ निद्रयापहृता दवी शिरः कृत्वा तु जानुनि । केशान्कृत्वा तु पादस्थान्सा सुष्वाप च देवता
64 // nidrayāpahṛtā davī śiraḥ kṛtvā tu jānuni / keśānkṛtvā tu pādasthānsā suṣvāpa ca devatā
65 ॥ अधस्ताद्यत्तु नाभेर्वै सर्वं तदशुचि स्मृतम् । ततस्तामशुचिं ज्ञात्वा सोंतरं तदमन्यत
65 // adhastādyattu nābhervai sarvaṃ tadaśuci smṛtam / tatastāmaśuciṃ jñātvā soṃtaraṃ tadamanyata
66 ॥ दृष्ट्वा तु कारणं सर्वं तस्य बुद्धिरजायत । गर्भं निहन्तु वै देव्या स हि दोषो ऽत्र दृश्यते
66 // dṛṣṭvā tu kāraṇaṃ sarvaṃ tasya buddhirajāyata / garbhaṃ nihantu vai devyā sa hi doṣo 'tra dṛśyate
67 ॥ ततो विवेश दित्या वै ह्युपस्थेनोदरं वृषा । प्रविश्य चापि तं दृष्ट्वा गभमिन्द्रो महौजसम्
67 // tato viveśa dityā vai hyupasthenodaraṃ vṛṣā / praviśya cāpi taṃ dṛṣṭvā gabhamindro mahaujasam
68 ॥ भीतस्तं सप्तधा गभ बिभेद रिपुमात्मनः । म गर्भो भिद्यमानस्तु वज्रणशतपर्वणा
68 // bhītastaṃ saptadhā gabha bibheda ripumātmanaḥ / ma garbho bhidyamānastu vajraṇaśataparvaṇā
69 ॥ रुरोद सुस्वरं भीमं वेपमानः पुनः पुनः । मारोद मारोद इति गर्भं शक्रो ऽभ्यभाषत
69 // ruroda susvaraṃ bhīmaṃ vepamānaḥ punaḥ punaḥ / māroda māroda iti garbhaṃ śakro 'bhyabhāṣata
70 ॥ तं गर्भं सप्तधा कृत्वा ह्येकैकं सप्तधा पुनः । कुलिशेन बिभेदेन्द्रस्ततो दितिरबुध्यता
70 // taṃ garbhaṃ saptadhā kṛtvā hyekaikaṃ saptadhā punaḥ / kuliśena bibhedendrastato ditirabudhyatā
71 ॥ न हन्तव्यो न हन्तव्य इत्येवं दितिरब्रवीत् । निष्पपात ततो वज्री मातुर्वचनगौरवात्
71 // na hantavyo na hantavya ityevaṃ ditirabravīt / niṣpapāta tato vajrī māturvacanagauravāt
72 ॥ प्राञ्जलिर्वज्रसहितो दितिं शक्रो ऽभ्यभाषत । अशुचिर्देवि सुप्तासि पादयोर्गतमूर्द्धजा
72 // prāñjalirvajrasahito ditiṃ śakro 'bhyabhāṣata / aśucirdevi suptāsi pādayorgatamūrddhajā
73 ॥ तदं तरमनुप्राप्य गर्भं हेतारमाहवे । भिन्नवानहमेतं ते बहुधा क्षन्तुमर्हसि
73 // tadaṃ taramanuprāpya garbhaṃ hetāramāhave / bhinnavānahametaṃ te bahudhā kṣantumarhasi
74 ॥ तस्मिंस्तु विफले गर्भे दितिः परमदुःखिता । सहस्राक्षं दुराधर्षं वाक्यं सानुनयाब्रवीत्
74 // tasmiṃstu viphale garbhe ditiḥ paramaduḥkhitā / sahasrākṣaṃ durādharṣaṃ vākyaṃ sānunayābravīt
75 ॥ ममापराधाद्गर्भो ऽयं यदि ते विफलीकृतः । नापराधो ऽस्ति देवेश तव पुत्र महाबल
75 // mamāparādhādgarbho 'yaṃ yadi te viphalīkṛtaḥ / nāparādho 'sti deveśa tava putra mahābala
76 ॥ शत्रोर्वधे न दोषो ऽस्ति भेतव्यं न च ते विभो । प्रियं तु कृतमिच्छामि श्रेयो गर्भस्य मे कुतः
76 // śatrorvadhe na doṣo 'sti bhetavyaṃ na ca te vibho / priyaṃ tu kṛtamicchāmi śreyo garbhasya me kutaḥ
77 ॥ भवन्तु मम पुत्राणां सप्त स्थानानि वै दिवि । वातस्कन्धानिमान्सप्त चरन्तु मम पुत्रकाः
77 // bhavantu mama putrāṇāṃ sapta sthānāni vai divi / vātaskandhānimānsapta carantu mama putrakāḥ
78 ॥ मरुतस्ते तु विख्याता गतास्ते सप्तसप्तकाः । पृथिव्यां प्रथमस्कन्धो द्वितीयश्चापि भास्करे
78 // marutaste tu vikhyātā gatāste saptasaptakāḥ / pṛthivyāṃ prathamaskandho dvitīyaścāpi bhāskare
79 ॥ सोमे तृतीयो विज्ञेयश्चतुर्थो ज्योतिषां गणे । ग्रहेषु पञ्चमस्चैव षष्ठः सप्तर्षिमण्डले
79 // some tṛtīyo vijñeyaścaturtho jyotiṣāṃ gaṇe / graheṣu pañcamascaiva ṣaṣṭhaḥ saptarṣimaṇḍale
80 ॥ ध्रुवे तु सप्तमश्चैव वातस्कन्धाश्चसप्त ये । तानेते विचरन्त्वद्य कालेकाले ममात्मजाः
80 // dhruve tu saptamaścaiva vātaskandhāścasapta ye / tānete vicarantvadya kālekāle mamātmajāḥ
81 ॥ वातस्कन्धाधिपा भूत्वा चरन्तु मम पुत्रकाः । पृथिव्यां प्रथमस्कन्ध आ मेघेब्यो य आवहः
81 // vātaskandhādhipā bhūtvā carantu mama putrakāḥ / pṛthivyāṃ prathamaskandha ā meghebyo ya āvahaḥ
82 ॥ चरन्तु मम पुत्रास्ते सप्त ये प्रथमे गणे । द्वितीयश्चापि मेघेभ्य आसूर्यात्प्रवहस्ततः
82 // carantu mama putrāste sapta ye prathame gaṇe / dvitīyaścāpi meghebhya āsūryātpravahastataḥ
83 ॥ वातस्कन्धो हि विज्ञेयो द्वितीयश्चरतां गणः । सूर्यादूर्ध्वमधः सोमादुद्वहो ऽथ स वै स्मृतः
83 // vātaskandho hi vijñeyo dvitīyaścaratāṃ gaṇaḥ / sūryādūrdhvamadhaḥ somādudvaho 'tha sa vai smṛtaḥ
84 ॥ वातस्कन्धस्तृतीयश्च पुत्राणां चरता गणः । सोमादूर्द्ध्वमधर्क्षेभ्यश्चतुर्थ संवहस्तु सः
84 // vātaskandhastṛtīyaśca putrāṇāṃ caratā gaṇaḥ / somādūrddhvamadharkṣebhyaścaturtha saṃvahastu saḥ
85 ॥ चतुर्थो मम पुत्राणां गणस्तु चरतां विभो । ऋक्षेभ्यश्च तथैवोर्द्ध्वमा ग्रहाद्विवहस्तु यः
85 // caturtho mama putrāṇāṃ gaṇastu caratāṃ vibho / ṛkṣebhyaśca tathaivorddhvamā grahādvivahastu yaḥ
86 ॥ वातस्कन्धः पञ्चमस्तु पुत्राणां चरतां गणः । ग्रहेभ्य ऊर्द्ध्वमार्षिभ्यः षष्ठो ह्यनुवहश्च यः
86 // vātaskandhaḥ pañcamastu putrāṇāṃ caratāṃ gaṇaḥ / grahebhya ūrddhvamārṣibhyaḥ ṣaṣṭho hyanuvahaśca yaḥ
87 ॥ वातस्कन्धस्तत्र मम पुराणां चरता गणः । ऋषिभ्य ऊर्द्ध्वमाध्रौवं सप्तमो यः प्रकीर्त्तितः
87 // vātaskandhastatra mama purāṇāṃ caratā gaṇaḥ / ṛṣibhya ūrddhvamādhrauvaṃ saptamo yaḥ prakīrttitaḥ
88 ॥ वातस्कन्धः परिवहस्तत्र तिष्ठन्तु मे सुताः । एतान्सर्वाश्चरन्त्वन्ते कालेकाले ममात्मजाः
88 // vātaskandhaḥ parivahastatra tiṣṭhantu me sutāḥ / etānsarvāścarantvante kālekāle mamātmajāḥ
89 ॥ त्वत्कृतेन च नाम्ना वै भवतु मरुतस्त्विमे । ततस्तेषां तु नामानि मत्पुत्राणां शतक्रतो
89 // tvatkṛtena ca nāmnā vai bhavatu marutastvime / tatasteṣāṃ tu nāmāni matputrāṇāṃ śatakrato
90 ॥ तद्विधैः कर्मभिश्चैव समवेहि पृथक्पृथक् । शक्रज्योतिस्तथा सत्यः सत्यज्योतिस्तथापरः
90 // tadvidhaiḥ karmabhiścaiva samavehi pṛthakpṛthak / śakrajyotistathā satyaḥ satyajyotistathāparaḥ
91 ॥ चित्रज्योतिश्च ज्योतिष्मान् सुतपश्चैत्य एव च । प्रथमो ऽयं गणः प्रोक्तो द्वितीयं तु निबोधत
91 // citrajyotiśca jyotiṣmān sutapaścaitya eva ca / prathamo 'yaṃ gaṇaḥ prokto dvitīyaṃ tu nibodhata
92 ॥ ऋतजित्सत्यजिश्चैव सुषेणः सेनजित्तथा । सुतमित्रो ह्यमित्रश्च सुरमित्रस्तथापरः
92 // ṛtajitsatyajiścaiva suṣeṇaḥ senajittathā / sutamitro hyamitraśca suramitrastathāparaḥ
93 ॥ गण एष द्वितीयस्तु तृतीयं च निबोधत । धातुश्च धनदश्चैव ह्युग्रो भीमस्तथैव च
93 // gaṇa eṣa dvitīyastu tṛtīyaṃ ca nibodhata / dhātuśca dhanadaścaiva hyugro bhīmastathaiva ca
94 ॥ वरुणश्च तृतीयं च मया प्रोक्तं निबोधत । अभियुक्ताक्षिकश्चैव साह्वायश्च गणः स्मृतः
94 // varuṇaśca tṛtīyaṃ ca mayā proktaṃ nibodhata / abhiyuktākṣikaścaiva sāhvāyaśca gaṇaḥ smṛtaḥ
95 ॥ ईदृक् चैव तथान्यादृक् समरिद्द्रुमवृचक्षकाः । मितश्च समितश्चैव पञ्चमश्च तथा गणः
95 // īdṛk caiva tathānyādṛk samariddrumavṛcakṣakāḥ / mitaśca samitaścaiva pañcamaśca tathā gaṇaḥ
96 ॥ ईदृक् च पुरुषश्चैव नान्यादृक् समचेतनः । संमितः समवृत्तिश्च प्रतिहर्ता च षड् गणाः
96 // īdṛk ca puruṣaścaiva nānyādṛk samacetanaḥ / saṃmitaḥ samavṛttiśca pratihartā ca ṣaḍ gaṇāḥ
97 ॥ यज्ञैश्चित्वास्तुवन्सर्वे तथान्ये मानुषा विशः । दैत्यदेवाः समाख्याताः सप्तैते सप्तसप्तकाः
97 // yajñaiścitvāstuvansarve tathānye mānuṣā viśaḥ / daityadevāḥ samākhyātāḥ saptaite saptasaptakāḥ
98 ॥ एते ह्येकोनपञ्चाशन्मरुतो नामतः स्मृताः । प्रसंख्यातास्तदा ताभ्यां दित्या शक्रेण चैव वै
98 // ete hyekonapañcāśanmaruto nāmataḥ smṛtāḥ / prasaṃkhyātāstadā tābhyāṃ dityā śakreṇa caiva vai
99 ॥ कृत्वा चैतानि नामानि दितिरिन्द्रमुवाच ह । वातस्कन्धांश्चरन्त्वेते भ्रतरो मम पुत्रकाः
99 // kṛtvā caitāni nāmāni ditirindramuvāca ha / vātaskandhāṃścarantvete bhrataro mama putrakāḥ
100 ॥ विचरन्तु च भद्रं ते देवैः सह ममात्मजाः । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा महस्राक्षः पुरन्दरः
100 // vicarantu ca bhadraṃ te devaiḥ saha mamātmajāḥ / tasyāstadvacanaṃ śrutvā mahasrākṣaḥ purandaraḥ
101 ॥ उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा मातर्भवतु तत्तथा । सर्व मेतद्यथोक्तं ते भविष्यति न संशयः
101 // uvāca prāñjalirbhūtvā mātarbhavatu tattathā / sarva metadyathoktaṃ te bhaviṣyati na saṃśayaḥ
102 ॥ एवंभूता महात्मानः कुमारा लोकसंमताः । देवैः सह भविष्यन्ति यज्ञभाजस्तवात्म जाः
102 // evaṃbhūtā mahātmānaḥ kumārā lokasaṃmatāḥ / devaiḥ saha bhaviṣyanti yajñabhājastavātma jāḥ
103 ॥ तस्मात्ते मरुतो देवाः सर्वे चेन्द्रानुजा वराः । विज्ञेयाश्चामराः सर्वे दितिपुत्रास्तरस्विनः
103 // tasmātte maruto devāḥ sarve cendrānujā varāḥ / vijñeyāścāmarāḥ sarve ditiputrāstarasvinaḥ
104 ॥ एवं तौ निश्चयं कृत्वा मातापुत्रौ तपोवने । जग्मतुस्त्रिदिवं त्दृष्टौ शक्रमाभूद्गतज्वरः
104 // evaṃ tau niścayaṃ kṛtvā mātāputrau tapovane / jagmatustridivaṃ tdṛṣṭau śakramābhūdgatajvaraḥ
105 ॥ मरुतां च शुभं जन्म शृणुयाद्यः पठेच्च वा । वादे विजयमाप्नोति लब्धात्मा च भवत्युत
105 // marutāṃ ca śubhaṃ janma śṛṇuyādyaḥ paṭhecca vā / vāde vijayamāpnoti labdhātmā ca bhavatyuta