28 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे मध्यमभागे वायुप्रोक्ते वैवस्वतमनोः सृष्टिर्नाम षष्टितमो ऽध्यायः ॥ 60॥ सूत उवाच विसर्गं मनुपुत्राणां विस्तरेण निबोधत । पृषध्रो हिंसयित्वा तु गुरोर्गां निशि तत्क्षये
28 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe madhyamabhāge vāyuprokte vaivasvatamanoḥ sṛṣṭirnāma ṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ // 60// sūta uvāca visargaṃ manuputrāṇāṃ vistareṇa nibodhata / pṛṣadhro hiṃsayitvā tu gurorgāṃ niśi tatkṣaye
1 ॥ शापाच्छूद्रत्वमापन्नश्च्यवनस्य महात्मनः । करूषस्य तु कारूषाः क्षत्त्रिया युद्धदुर्मदाः
1 // śāpācchūdratvamāpannaścyavanasya mahātmanaḥ / karūṣasya tu kārūṣāḥ kṣattriyā yuddhadurmadāḥ
2 ॥ सहस्रं क्षत्त्रियगणो विक्रान्तः संबभूव ह । नाभागो दिष्टपुत्रस्तु विद्वानासीद्भलन्दनः
2 // sahasraṃ kṣattriyagaṇo vikrāntaḥ saṃbabhūva ha / nābhāgo diṣṭaputrastu vidvānāsīdbhalandanaḥ
3 ॥ भलन्दनस्य पुत्रो ऽभूत्प्रांशुर्नाम महाबलः । प्रांशोरेको ऽभवत्पुत्रः प्रजापतिसमो नृपः
3 // bhalandanasya putro 'bhūtprāṃśurnāma mahābalaḥ / prāṃśoreko 'bhavatputraḥ prajāpatisamo nṛpaḥ
4 ॥ संवर्तेन दिवं नीतः ससुहृत्सहबान्धवः । विवादो ऽत्र महानासीत्संवर्त्तस्य बृहस्पतेः
4 // saṃvartena divaṃ nītaḥ sasuhṛtsahabāndhavaḥ / vivādo 'tra mahānāsītsaṃvarttasya bṛhaspateḥ
5 ॥ ऋद्धिं दृष्ट्वा तु यज्ञस्य क्रुद्धस्तस्य बृहस्पतिः । संवर्त्तेन तते यज्ञे चुकोप स भृशं तदा
5 // ṛddhiṃ dṛṣṭvā tu yajñasya kruddhastasya bṛhaspatiḥ / saṃvarttena tate yajñe cukopa sa bhṛśaṃ tadā
6 ॥ लोकानां सहि नाशाय दैवतैर्हि प्रसादितः । मरुत्तश्चक्रवर्त्ती स नरिष्यन्तमवासवान्
6 // lokānāṃ sahi nāśāya daivatairhi prasāditaḥ / maruttaścakravarttī sa nariṣyantamavāsavān
7 ॥ नरिष्यन्तस्य दायादो राजा दण्डधरो दमः । तस्य पुत्रस्तु विज्ञातो राजासीद्राष्ट्रवर्द्धनः
7 // nariṣyantasya dāyādo rājā daṇḍadharo damaḥ / tasya putrastu vijñāto rājāsīdrāṣṭravarddhanaḥ
8 ॥ सुधृतिस्तस्य पुत्रस्तु नरः सुधृतितः पुनः । केवलस्य पुत्रस्तु बन्धुमान्केवलात्मजः
8 // sudhṛtistasya putrastu naraḥ sudhṛtitaḥ punaḥ / kevalasya putrastu bandhumānkevalātmajaḥ
9 ॥ अथ बन्धुमतः पुत्रोधर्मात्मा वेगवान्नृप । बुधो वेगवतः पुत्रस्तृणबिन्दुर्बुधात्मजः
9 // atha bandhumataḥ putrodharmātmā vegavānnṛpa / budho vegavataḥ putrastṛṇabindurbudhātmajaḥ
10 ॥ त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये संबभूव ह । कन्या तु तस्येडविडामाता विश्रवसो हि सा
10 // tretāyugamukhe rājā tṛtīye saṃbabhūva ha / kanyā tu tasyeḍaviḍāmātā viśravaso hi sā
11 ॥ पुत्रो यो ऽस्य विशालो ऽभूद्राजा परमधार्मिकः । दाश्वान्प्रख्यातवीर्य्यौजा विशाला येन निर्मिता
11 // putro yo 'sya viśālo 'bhūdrājā paramadhārmikaḥ / dāśvānprakhyātavīryyaujā viśālā yena nirmitā
12 ॥ विशालस्य सुतो राजा हेमचन्द्रो महाबलः । सुचन्द्र इति विख्यातो हेमचन्द्रादनन्तरः
12 // viśālasya suto rājā hemacandro mahābalaḥ / sucandra iti vikhyāto hemacandrādanantaraḥ
13 ॥ सुचन्द्रतनयो राजा धूम्राश्व इति विश्रुतः । धूम्राश्वतनयो विद्वान्सृंजयः समपद्यत
13 // sucandratanayo rājā dhūmrāśva iti viśrutaḥ / dhūmrāśvatanayo vidvānsṛṃjayaḥ samapadyata
14 ॥ सृञ्जयस्य सुतः श्रीमान्सहदेवः प्रतापवान् । कृशाश्वः सहदेवस्य पुत्रः परमधार्मिकः
14 // sṛñjayasya sutaḥ śrīmānsahadevaḥ pratāpavān / kṛśāśvaḥ sahadevasya putraḥ paramadhārmikaḥ
15 ॥ कृशाश्वस्य महातेजा सोमदत्तः प्रतापवान् । सोमदत्तस्य राजर्षेः सुतो ऽभूज्जनमेजयः
15 // kṛśāśvasya mahātejā somadattaḥ pratāpavān / somadattasya rājarṣeḥ suto 'bhūjjanamejayaḥ
16 ॥ जनमेजयात्मजश्चैव प्रमतिर्नाम विश्रुतः । तृणबिन्दुप्रभावेण सर्वे वैशालका नृपाः
16 // janamejayātmajaścaiva pramatirnāma viśrutaḥ / tṛṇabinduprabhāveṇa sarve vaiśālakā nṛpāḥ
17 ॥ दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः । शर्यातेर्मिथुनं त्वासीदानर्त्तो नाम विश्रुतः
17 // dīrghāyuṣo mahātmāno vīryavantaḥ sudhārmikāḥ / śaryātermithunaṃ tvāsīdānartto nāma viśrutaḥ
18 ॥ पुत्रः सुकन्या कन्या च भार्या या च्यवनस्य च । आनर्त्तस्य तु दायादो रेवो नाम सुवीर्यवान्
18 // putraḥ sukanyā kanyā ca bhāryā yā cyavanasya ca / ānarttasya tu dāyādo revo nāma suvīryavān
19 ॥ आनर्त्तविषयो यस्य पुरी चापि कुशस्थली । रेवस्य रैवतः पुत्रः ककुद्मी नाम धार्मिकः
19 // ānarttaviṣayo yasya purī cāpi kuśasthalī / revasya raivataḥ putraḥ kakudmī nāma dhārmikaḥ
20 ॥ ज्येष्ठो भ्रातृशतस्यासीद्राज्यं प्राप्य कुशस्थलीम् । कन्यया सह श्रुत्वा च गान्धर्वं ब्रह्मणोंऽतिके
20 // jyeṣṭho bhrātṛśatasyāsīdrājyaṃ prāpya kuśasthalīm / kanyayā saha śrutvā ca gāndharvaṃ brahmaṇoṃ'tike
21 ॥ मुहर्त्तं देवदेवस्य मार्त्यं बहुयुगं विभो । आजगाम युवा चैव स्वां पुरीं यादवैर्वृताम्
21 // muharttaṃ devadevasya mārtyaṃ bahuyugaṃ vibho / ājagāma yuvā caiva svāṃ purīṃ yādavairvṛtām
22 ॥ कृतां द्वारवतीं नाम बहुद्वारां मनोरमाम् । भोजवृष्ण्यन्धकैर्गुप्तां वसुदेवपुरोगमैः
22 // kṛtāṃ dvāravatīṃ nāma bahudvārāṃ manoramām / bhojavṛṣṇyandhakairguptāṃ vasudevapurogamaiḥ
23 ॥ तां कथां रेवतः श्रुत्वा यथातत्त्वमरिन्दमः । कन्यां तु बलदेवाय सुव्रतां नाम रेवतीम् । दत्त्वा जगाम शिखरं मेरोस्तपसि संस्थितः
23 // tāṃ kathāṃ revataḥ śrutvā yathātattvamarindamaḥ / kanyāṃ tu baladevāya suvratāṃ nāma revatīm / dattvā jagāma śikharaṃ merostapasi saṃsthitaḥ
24 ॥ रेमे रामश्च धर्मात्मा रेवत्या सहितः किल । तां कथामृषयः श्रुत्वा पप्रच्छुक्तदनन्तरम्
24 // reme rāmaśca dharmātmā revatyā sahitaḥ kila / tāṃ kathāmṛṣayaḥ śrutvā papracchuktadanantaram
25 ॥ ऋषय ऊचुः कथं बहुयुगे काले समतीते महामते । न जरा रेवतीं प्राप्ता रैवतं वा ककुद्मिनम् । एतच्छुश्रूषमाणान्नो गान्धर्वं वद चैव हि
25 // ṛṣaya ūcuḥ kathaṃ bahuyuge kāle samatīte mahāmate / na jarā revatīṃ prāptā raivataṃ vā kakudminam / etacchuśrūṣamāṇānno gāndharvaṃ vada caiva hi
26 ॥ सूत उवाच न जरा क्षुत्पिपासे वा न च मृत्युभयं ततः । न च रोगः प्रभवति ब्रह्मलोकं गतस्य ह
26 // sūta uvāca na jarā kṣutpipāse vā na ca mṛtyubhayaṃ tataḥ / na ca rogaḥ prabhavati brahmalokaṃ gatasya ha
27 ॥ गान्धर्वं प्रति यच्चापि पृष्टस्तु मुनिसत्तमाः । ततो ऽहं संप्रवक्ष्यामि याथातथ्येन सुव्रताः
27 // gāndharvaṃ prati yaccāpi pṛṣṭastu munisattamāḥ / tato 'haṃ saṃpravakṣyāmi yāthātathyena suvratāḥ
28 ॥ सप्त स्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्छनास्त्वेकविंशतिः । तानाश्चैकोनपञ्चाशदित्येत्स्वरमण्डलम्
28 // sapta svarāstrayo grāmā mūrchanāstvekaviṃśatiḥ / tānāścaikonapañcāśadityetsvaramaṇḍalam
29 ॥ षड्जषभौ च गान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा । धैवतश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादकः
29 // ṣaḍjaṣabhau ca gāndhāro madhyamaḥ pañcamastathā / dhaivataścāpi vijñeyastathā cāpi niṣādakaḥ
30 ॥ सौवीरा मध्यमा ग्रामा हरिणाश्च तथैव च
30 // sauvīrā madhyamā grāmā hariṇāśca tathaiva ca
31 ॥ तस्याः कालोयनोपेताश्चतुर्थाशुद्धमध्यमाः । नग्निं च पौषा वै देव दृष्ट्वा काञ्च यथाक्रमः
31 // tasyāḥ kāloyanopetāścaturthāśuddhamadhyamāḥ / nagniṃ ca pauṣā vai deva dṛṣṭvā kāñca yathākramaḥ
32 ॥ मध्यमग्रामिकाख्याता षड्जग्रामा निबोधत । उत्तरं मन्द्रा रजनी तथा वाचोन्नरायताः
32 // madhyamagrāmikākhyātā ṣaḍjagrāmā nibodhata / uttaraṃ mandrā rajanī tathā vāconnarāyatāḥ
33 ॥ मध्यषड्जा तथा चैव तथान्या चाभिमुद्गणा । गान्धारग्रामिका श्यामा कीर्तिमाना निबोधत
33 // madhyaṣaḍjā tathā caiva tathānyā cābhimudgaṇā / gāndhāragrāmikā śyāmā kīrtimānā nibodhata
34 ॥ अग्निष्टोमं तु माद्यं तु द्वितीयं वाजपेयिकम् । यवरातसूयस्तु षष्ठवत्तु सुवर्मकम्
34 // agniṣṭomaṃ tu mādyaṃ tu dvitīyaṃ vājapeyikam / yavarātasūyastu ṣaṣṭhavattu suvarmakam
35 ॥ सप्त गौसवना नाम महावृष्टिकताष्टमाम् । ब्रह्मदानं च नवमं प्राजापत्यमनन्तरम् । नागयक्षाश्रयं विद्वान् तद्गोत्तरतथैव च
35 // sapta gausavanā nāma mahāvṛṣṭikatāṣṭamām / brahmadānaṃ ca navamaṃ prājāpatyamanantaram / nāgayakṣāśrayaṃ vidvān tadgottaratathaiva ca
36 ॥ पदक्रान्तमृगक्रान्तं विष्णुक्रान्तमनोहरा । सूर्यकान्तधरेण्यैव संतकोकिलविश्रुतः
36 // padakrāntamṛgakrāntaṃ viṣṇukrāntamanoharā / sūryakāntadhareṇyaiva saṃtakokilaviśrutaḥ
37 ॥ तेनवानित्यपवशपिशाचातीवनह्यपि । सावित्रमर्धसावित्रं सर्वतोभद्रमेव च
37 // tenavānityapavaśapiśācātīvanahyapi / sāvitramardhasāvitraṃ sarvatobhadrameva ca
38 ॥ मनोहरमधात्र्यं च गन्धर्वानुपतश्च यः । अलंबुषेसेष्टमथो विष्णुवैणवरावुभौ
38 // manoharamadhātryaṃ ca gandharvānupataśca yaḥ / alaṃbuṣeseṣṭamatho viṣṇuvaiṇavarāvubhau
39 ॥ सागराविजयं चैव सर्वभूतमनोहरः । हतोत्सृष्टो विजानीत स्कन्धं तु प्रियमेव च
39 // sāgarāvijayaṃ caiva sarvabhūtamanoharaḥ / hatotsṛṣṭo vijānīta skandhaṃ tu priyameva ca
40 ॥ मनोहरमधात्र्यं च गन्धर्वानुपतश्च यः । अलंबुसेष्टस्य तथा नारदप्रिय एव च
40 // manoharamadhātryaṃ ca gandharvānupataśca yaḥ / alaṃbuseṣṭasya tathā nāradapriya eva ca
41 ॥ कथितो भीमसेनेन नगरातानयप्रियः । विकलोपनीतविनताश्रीराख्यो भार्गवप्रियः
41 // kathito bhīmasenena nagarātānayapriyaḥ / vikalopanītavinatāśrīrākhyo bhārgavapriyaḥ
42 ॥ चतुर्दश तथा पञ्चदशेच्छन्तीह नारदः । ससौवीरां सुसोवीरा ब्रह्मणो ह्यपगीयते
42 // caturdaśa tathā pañcadaśecchantīha nāradaḥ / sasauvīrāṃ susovīrā brahmaṇo hyapagīyate
43 ॥ उत्तरादिस्वरश्चैव ब्रह्मा वै देवतास्त्रयः । हरिदेशसमुत्पन्ना हरिणस्याव्यजायत
43 // uttarādisvaraścaiva brahmā vai devatāstrayaḥ / harideśasamutpannā hariṇasyāvyajāyata
44 ॥ मूर्छना हरिणा ते वै चन्द्रस्यास्याधिदैवतम् । करोपनीता विवृतावनुद्रिः स्वरमण्डले
44 // mūrchanā hariṇā te vai candrasyāsyādhidaivatam / karopanītā vivṛtāvanudriḥ svaramaṇḍale
45 ॥ साकलोपनतातस्मान्मनुतस्यान्नदैवतः । मनुदेशाः समुत्पन्ना मूर्च्छनाशुद्धमात्मना
45 // sākalopanatātasmānmanutasyānnadaivataḥ / manudeśāḥ samutpannā mūrcchanāśuddhamātmanā
46 ॥ तस्मात्तस्मान्मृगामर्गीमृगेन्द्रोस्याधिदैवता । सावश्रमसमाद्युम्ना अनेकापौरुषानखान्
46 // tasmāttasmānmṛgāmargīmṛgendrosyādhidaivatā / sāvaśramasamādyumnā anekāpauruṣānakhān
47 ॥ मूर्च्छनायोजनाह्येषास्याद्रजसारजनीततः । तानि उत्तर मद्रांसपद्गदैवतकं विदुः
47 // mūrcchanāyojanāhyeṣāsyādrajasārajanītataḥ / tāni uttara madrāṃsapadgadaivatakaṃ viduḥ
48 ॥ तस्मादुत्तरतायावत्प्रथमं स्वायमं विदुः । तमोदुत्तरमैद्रोयदेवतास्याद्रुवेन च
48 // tasmāduttaratāyāvatprathamaṃ svāyamaṃ viduḥ / tamoduttaramaidroyadevatāsyādruvena ca
49 ॥ अपामदुत्तरत्वावधैवतस्योत्तरायणः । स्यादिजमूर्छनाह्येच पितरः श्राद्धदेवताः
49 // apāmaduttaratvāvadhaivatasyottarāyaṇaḥ / syādijamūrchanāhyeca pitaraḥ śrāddhadevatāḥ
50 ॥ शुद्धषड्जस्वर कृत्वा यस्मादग्निमहर्षयः । उपैति तस्मान्नजानी याच्छुद्धयच्छिकरासभा
50 // śuddhaṣaḍjasvara kṛtvā yasmādagnimaharṣayaḥ / upaiti tasmānnajānī yācchuddhayacchikarāsabhā
51 ॥ इत्येता मूर्छनाः कृत्वा यस्यामीदृशभावनः । पक्षिणां मूर्छनाः श्रुत्वा पक्षोका मूर्छनाः स्मृताः
51 // ityetā mūrchanāḥ kṛtvā yasyāmīdṛśabhāvanaḥ / pakṣiṇāṃ mūrchanāḥ śrutvā pakṣokā mūrchanāḥ smṛtāḥ
52 ॥ नागादृष्टिविषागीतानोपसर्पन्तिमूर्छनाः । नानासाधारमश्चैववडवात्रिविदस्तथा
52 // nāgādṛṣṭiviṣāgītānopasarpantimūrchanāḥ / nānāsādhāramaścaivavaḍavātrividastathā