53 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे गान्धर्वमूर्छनालक्षणवर्णनं नामैकषष्टितमो ऽध्यायः ॥ 61॥ पूर्वाचार्यमतं बुद्ध्वा प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः । विख्यातान्वै अलङ्कारांस्तन्मे निगदतः श्रुणु
53 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamābhāge tṛtīya upoddhātapāde gāndharvamūrchanālakṣaṇavarṇanaṃ nāmaikaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ // 61// pūrvācāryamataṃ buddhvā pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ / vikhyātānvai alaṅkārāṃstanme nigadataḥ śruṇu
1 ॥ अलङ्कारास्तु वक्तव्याः स्वैः स्वैर्वर्णैः प्रहेतवः । संस्था नयोगैश्च तथा सदा नाढ्याद्यवेक्षया
1 // alaṅkārāstu vaktavyāḥ svaiḥ svairvarṇaiḥ prahetavaḥ / saṃsthā nayogaiśca tathā sadā nāḍhyādyavekṣayā
2 ॥ वाक्यार्थपदयोगार्थैरलङ्कारैश्च पूरणम् । पदानि गीतकस्याहुः पुरस्तात्पृष्ठतो ऽथ वा
2 // vākyārthapadayogārthairalaṅkāraiśca pūraṇam / padāni gītakasyāhuḥ purastātpṛṣṭhato 'tha vā
3 ॥ स्थातोनित्रीनरो नीड्डीमनःकण्ठशिरस्थया । एतेषु त्रिषु स्थानेषु प्रवृत्तो विधिरुत्तमः
3 // sthātonitrīnaro nīḍḍīmanaḥkaṇṭhaśirasthayā / eteṣu triṣu sthāneṣu pravṛtto vidhiruttamaḥ
4 ॥ चत्त्वारः प्रकृतौ वर्णाः प्रविचारस्य नुर्विधा । विकल्पमष्टधा चैव देवाः षोडशधा विदुः
4 // cattvāraḥ prakṛtau varṇāḥ pravicārasya nurvidhā / vikalpamaṣṭadhā caiva devāḥ ṣoḍaśadhā viduḥ
5 ॥ सृष्टो वर्मः प्रसंचारी तृतीयमवरोहणम् । आरोहणं चतुर्थं तु वर्णं वर्मविदो विदुः
5 // sṛṣṭo varmaḥ prasaṃcārī tṛtīyamavarohaṇam / ārohaṇaṃ caturthaṃ tu varṇaṃ varmavido viduḥ
6 ॥ तत्रैकः संचरस्थायी संचरस्तु चरो ऽभवत् । अवरोहणवर्णानामवरोहं विनिर्दिशेत्
6 // tatraikaḥ saṃcarasthāyī saṃcarastu caro 'bhavat / avarohaṇavarṇānāmavarohaṃ vinirdiśet
7 ॥ आरोहणेन वारोहान्वर्णान्वर्णविदो विदुः । एतेषामेव वर्णानामलङ्कारन्निबोधत
7 // ārohaṇena vārohānvarṇānvarṇavido viduḥ / eteṣāmeva varṇānāmalaṅkārannibodhata
8 ॥ अलङ्कारास्तु चत्वारस्थापनी क्रमरेजनः । प्रमादस्याप्रमादश्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्
8 // alaṅkārāstu catvārasthāpanī kramarejanaḥ / pramādasyāpramādaśca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam
9 ॥ विस्वरो ऽष्टकलाश्चैव स्थानं द्व्येकतरागतः । आवर्त्तस्याक्रमो त्वाक्षी वेकार्यां परिमाणतः
9 // visvaro 'ṣṭakalāścaiva sthānaṃ dvyekatarāgataḥ / āvarttasyākramo tvākṣī vekāryāṃ parimāṇataḥ
10 ॥ कुमारं संपरं विद्धि द्विस्तरं वामनं गतः । एष वै एष चैवस्यकुतरेकः कुलाधिकः
10 // kumāraṃ saṃparaṃ viddhi dvistaraṃ vāmanaṃ gataḥ / eṣa vai eṣa caivasyakutarekaḥ kulādhikaḥ
11 ॥ स्वेत स्वे कातरे जातकलामग्नितरैषितः । तस्मिंश्चैव स्वरे वृद्धिर्निष्टप्ते तद्विचक्षणः
11 // sveta sve kātare jātakalāmagnitaraiṣitaḥ / tasmiṃścaiva svare vṛddhirniṣṭapte tadvicakṣaṇaḥ
12 ॥ स्येनस्तु अपरो हस्त उत्तरः कमलाकलः । प्रमाणघसबिन्दुर्ना जायते विदुरे पुनः
12 // syenastu aparo hasta uttaraḥ kamalākalaḥ / pramāṇaghasabindurnā jāyate vidure punaḥ
13 ॥ कला कार्या तु वर्णानां तदा नुः स्थापितो भवेत् । विपर्ययस्य रोपिस्या द्यस्य प्रादुर्घटी मम
13 // kalā kāryā tu varṇānāṃ tadā nuḥ sthāpito bhavet / viparyayasya ropisyā dyasya prādurghaṭī mama
14 ॥ एकोत्तरः स्वरस्तु स्यात्षड्जतः परमः स्वरः । अक्षेपस्कन्दनाकार्यं काकस्योयचपुष्कलम्
14 // ekottaraḥ svarastu syātṣaḍjataḥ paramaḥ svaraḥ / akṣepaskandanākāryaṃ kākasyoyacapuṣkalam
15 ॥ संतारौ तौनुसर्वाय्यौ कार्यं वा कारणं तथा । आक्षिप्तमवरोह्यासीत्प्रोक्षमद्यस्तथैव च
15 // saṃtārau taunusarvāyyau kāryaṃ vā kāraṇaṃ tathā / ākṣiptamavarohyāsītprokṣamadyastathaiva ca
16 ॥ द्वादशे च कलास्थानामेकान्तरगतस् तथा । प्रेशोल्लिखितमलङ्कारमेवस्वरसमन्विता
16 // dvādaśe ca kalāsthānāmekāntaragatas tathā / preśollikhitamalaṅkāramevasvarasamanvitā
17 ॥ स्वरस्वरबहुग्रामकाप्रयोष्टनुपत्कला । प्रक्षिप्तमेव कलयाचोपादानारयो भवेत्
17 // svarasvarabahugrāmakāprayoṣṭanupatkalā / prakṣiptameva kalayācopādānārayo bhavet
18 ॥ द्विकथंवावथाभूतयत्रभाषितमुच्यते । उच्चराद्विश्वरारूढातथायाष्टस्वरातथा
18 // dvikathaṃvāvathābhūtayatrabhāṣitamucyate / uccarādviśvarārūḍhātathāyāṣṭasvarātathā
19 ॥ वापः स्यादवरोहेण नारतो भवति ध्रुवम् । एकान्तरं च ह्येतेवैतमेवस्वरसत्तमः
19 // vāpaḥ syādavaroheṇa nārato bhavati dhruvam / ekāntaraṃ ca hyetevaitamevasvarasattamaḥ
20 ॥ सक्षिप्रच्छेदनामाचचतुष्कलगणः स्मृतः । अलङ्कारा भवन्त्येते त्रिंशद्देवैः प्रकीर्त्तिताः
20 // sakṣipracchedanāmācacatuṣkalagaṇaḥ smṛtaḥ / alaṅkārā bhavantyete triṃśaddevaiḥ prakīrttitāḥ
21 ॥ वर्णास्थानप्रयोगेण कलामात्राप्रमाणतः । संस्थानं च प्रमाणं च विकारो लक्षणस्तथा
21 // varṇāsthānaprayogeṇa kalāmātrāpramāṇataḥ / saṃsthānaṃ ca pramāṇaṃ ca vikāro lakṣaṇastathā
22 ॥ चतुर्विधमिदं ज्ञेय मलङ्कारप्रयोजनम् । यथात्मनो ह्यलङ्कारो विपयस्तो विगर्हितः
22 // caturvidhamidaṃ jñeya malaṅkāraprayojanam / yathātmano hyalaṅkāro vipayasto vigarhitaḥ
23 ॥ वर्ममेवाप्यलङ्कर्त्तुं विषमाह्यात्मसंभवाः । नानाभरणसंयोगा यथा नार्या विभूषणम्
23 // varmamevāpyalaṅkarttuṃ viṣamāhyātmasaṃbhavāḥ / nānābharaṇasaṃyogā yathā nāryā vibhūṣaṇam
24 ॥ वर्मस्य चैवालङ्कारो विभूषा ह्यात्मसंभवः । न पादे कुण्डलं दृष्टं न कण्ठे रसना तथा
24 // varmasya caivālaṅkāro vibhūṣā hyātmasaṃbhavaḥ / na pāde kuṇḍalaṃ dṛṣṭaṃ na kaṇṭhe rasanā tathā
25 ॥ एवमेवाद्यलङ्कारे विपर्यस्तो विगर्हितः । क्रियमाणो ऽप्यलङ्कारो नागं यश्चैव दर्शयत्
25 // evamevādyalaṅkāre viparyasto vigarhitaḥ / kriyamāṇo 'pyalaṅkāro nāgaṃ yaścaiva darśayat
26 ॥ यथादृष्टस्य मार्गस्यकर्त्तव्यस्यविधीयते । लक्षणंपर्यवस्यापिवर्त्तिका मपिवर्त्तते
26 // yathādṛṣṭasya mārgasyakarttavyasyavidhīyate / lakṣaṇaṃparyavasyāpivarttikā mapivarttate
27 ॥ याथातथ्येन वक्ष्यामि मासोद्भवमुखोद्भव । त्रयोविंशतिशीतिस्तु विज्ञातपवदैवतम्
27 // yāthātathyena vakṣyāmi māsodbhavamukhodbhava / trayoviṃśatiśītistu vijñātapavadaivatam
28 ॥ नगोनातुपुरस्तानुमध्यमांशस्तु पर्ययः । तयोर्विभागो देवानां लावण्ये मार्गसंस्थितः
28 // nagonātupurastānumadhyamāṃśastu paryayaḥ / tayorvibhāgo devānāṃ lāvaṇye mārgasaṃsthitaḥ
29 ॥ अनुषङ्गमयो दृष्टं स्वसारं वस्वरातर । विपर्ययः संवर्त्तो च सप्तस्वरपदक्रमम्
29 // anuṣaṅgamayo dṛṣṭaṃ svasāraṃ vasvarātara / viparyayaḥ saṃvartto ca saptasvarapadakramam
30 ॥ गान्धारसेतुगीयन्ते वरोमद्भगवानिच । पञ्चमंमध्यमञ्चैवधैवतं तु निषादतः
30 // gāndhārasetugīyante varomadbhagavānica / pañcamaṃmadhyamañcaivadhaivataṃ tu niṣādataḥ
31 ॥ षड्जर्षभश्चजानीमोमद्रकेष्वेवनान्तरे । द्वेव्द्यपरतुकिंविद्याद्द्वयमुष्णन्तिकस्यतु
31 // ṣaḍjarṣabhaścajānīmomadrakeṣvevanāntare / dvevdyaparatukiṃvidyāddvayamuṣṇantikasyatu
32 ॥ प्राकृते वैकृते चैव गान्धारः स प्रयुज्यते । पदस्यात्ययरूपन्तुसप्तरूपन्तुकौशिकीम्
32 // prākṛte vaikṛte caiva gāndhāraḥ sa prayujyate / padasyātyayarūpantusaptarūpantukauśikīm
33 ॥ गान्धारस्येनकार्त्स्येन चायं यस्यविधिः स्मृतः । एषचैवक्रमोद्दिष्टोमध्यमांशस्य मध्यमः
33 // gāndhārasyenakārtsyena cāyaṃ yasyavidhiḥ smṛtaḥ / eṣacaivakramoddiṣṭomadhyamāṃśasya madhyamaḥ
34 ॥ यानि प्रोक्तानि गीतानिवतुरूपं विशेषतः । ततः सप्तस्वरङ्कार्यंसप्तरूपञ्चकौशिकी
34 // yāni proktāni gītānivaturūpaṃ viśeṣataḥ / tataḥ saptasvaraṅkāryaṃsaptarūpañcakauśikī
35 ॥ अगदर्शनमित्याहुर्मानुद्वैममकेतथा । द्वितीयामासमात्राणाभिः सर्वाः प्रतिष्ठिताः
35 // agadarśanamityāhurmānudvaimamaketathā / dvitīyāmāsamātrāṇābhiḥ sarvāḥ pratiṣṭhitāḥ
36 ॥ उत्तरेवप्रकृत्येवंमाताब्राह्मतलायत । तथाहतानोपिडकेयत्रमायांनिवर्त्तते
36 // uttarevaprakṛtyevaṃmātābrāhmatalāyata / tathāhatānopiḍakeyatramāyāṃnivarttate
37 ॥ पादेनैकेनमायात्रा पादोनामतिवारिमः । संख्यापनोपहूतांवैतत्रपानमिति स्मृतम्
37 // pādenaikenamāyātrā pādonāmativārimaḥ / saṃkhyāpanopahūtāṃvaitatrapānamiti smṛtam
38 ॥ द्वितीयपादभङ्गञ्चग्रहेनामप्रतिष्ठितम् । पूर्वमष्ठतीटती नद्वितीयं चापरान्तिकैः
38 // dvitīyapādabhaṅgañcagrahenāmapratiṣṭhitam / pūrvamaṣṭhatīṭatī nadvitīyaṃ cāparāntikaiḥ
39 ॥ पादभागसपादं तु प्रकृत्यमपि संस्थितम् । चतुर्थमुत्तरं चैवमद्रवत्पावमद्रकौ
39 // pādabhāgasapādaṃ tu prakṛtyamapi saṃsthitam / caturthamuttaraṃ caivamadravatpāvamadrakau
40 ॥ मद्रकोदक्षिणस्यापि यथोक्ता वर्त्तते कला । सर्वमेवानुयोगं तु द्वितीयं बुद्धिमिष्यते
40 // madrakodakṣiṇasyāpi yathoktā varttate kalā / sarvamevānuyogaṃ tu dvitīyaṃ buddhimiṣyate
41 ॥ पादौवाहरणं चास्यात्पारं नात्र विधीयते । एकत्वं मुनुयोगस्य द्वयोर्यद्यद्द्विजोत्तम
41 // pādauvāharaṇaṃ cāsyātpāraṃ nātra vidhīyate / ekatvaṃ munuyogasya dvayoryadyaddvijottama
42 ॥ अनेकसमवायस्तु पातका हरिणा स्मृताः । तिसृणां चैव वृत्तीनां वृत्तौ वृत्ते च दक्षिणः
42 // anekasamavāyastu pātakā hariṇā smṛtāḥ / tisṛṇāṃ caiva vṛttīnāṃ vṛttau vṛtte ca dakṣiṇaḥ
43 ॥ अष्टौ तु समवायस्तु वीरा संमूर्छना तथा । कस्यनासुतराचैव स्वरशाखा प्रकीर्त्तिता
43 // aṣṭau tu samavāyastu vīrā saṃmūrchanā tathā / kasyanāsutarācaiva svaraśākhā prakīrttitā