24 ॥ एति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीये उपोद्धातपादे निमिवंशानुकीर्तनं नाम चतुःषष्टितमो ऽध्यायः ॥ 64॥ सूत उवाच पिता सोमस्य वै विप्रा जज्ञे ऽत्रिर्भगवानृषिः । तत्रात्रिः सर्वलोकानां तस्थौ स्वेनौजसा वृतः
24 // eti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīye upoddhātapāde nimivaṃśānukīrtanaṃ nāma catuḥṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ // 64// sūta uvāca pitā somasya vai viprā jajñe 'trirbhagavānṛṣiḥ / tatrātriḥ sarvalokānāṃ tasthau svenaujasā vṛtaḥ
1 ॥ कर्मणा मनसा वाचा शुभान्येव समाचरन् । काष्ठकुड्यशिलाभूत ऊर्द्ध्वबाहुर्महाद्युतिः
1 // karmaṇā manasā vācā śubhānyeva samācaran / kāṣṭhakuḍyaśilābhūta ūrddhvabāhurmahādyutiḥ
2 ॥ सुदुश्चरं नाम तपो येन तप्तं महात्पुरा । त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानीति हि नः श्रुतम्
2 // suduścaraṃ nāma tapo yena taptaṃ mahātpurā / trīṇi varṣasahasrāṇi divyānīti hi naḥ śrutam
3 ॥ तस्योर्द्ध्वरेतसस्तत्र स्थितस्यानिमिषस्य ह । सोमत्वं तनुरापेदे महाबुद्धिः स वै द्विजः
3 // tasyorddhvaretasastatra sthitasyānimiṣasya ha / somatvaṃ tanurāpede mahābuddhiḥ sa vai dvijaḥ
4 ॥ ऊर्द्ध्वमाचक्रमे तस्य सोमत्वं भावितात्मनः । नेत्राभ्या मस्रवत्सोमो दशधा द्योतयन् दिशः
4 // ūrddhvamācakrame tasya somatvaṃ bhāvitātmanaḥ / netrābhyā masravatsomo daśadhā dyotayan diśaḥ
5 ॥ तं गर्भं विधिना हृष्टा दश देव्यो दधुस्तदा । समेत्य धारयामासुर्न च ताः समशक्नुवन्
5 // taṃ garbhaṃ vidhinā hṛṣṭā daśa devyo dadhustadā / sametya dhārayāmāsurna ca tāḥ samaśaknuvan
6 ॥ स ताभ्यः सहसैवाथ दिग्भ्यो गर्भः प्रसाधितः । पपात भासयंल्लोकाञ्छीतांशुः सर्वभावनः
6 // sa tābhyaḥ sahasaivātha digbhyo garbhaḥ prasādhitaḥ / papāta bhāsayaṃllokāñchītāṃśuḥ sarvabhāvanaḥ
7 ॥ यदा न धारणे शक्तास्तस्य गर्भस्य ताः स्त्रियः । ततः सहाभिः शीतांशुर्निपपात वसुंधराम्
7 // yadā na dhāraṇe śaktāstasya garbhasya tāḥ striyaḥ / tataḥ sahābhiḥ śītāṃśurnipapāta vasuṃdharām
8 ॥ पतन्तं सोममालोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः । रथमारोपयामास लोकानां हितकाम्यया
8 // patantaṃ somamālokya brahmā lokapitāmahaḥ / rathamāropayāmāsa lokānāṃ hitakāmyayā
9 ॥ स हि वेदमयो विप्रा धर्मात्मा सत्यसंगरः । युक्ते वाजिसहस्रेण रथे ऽध्यास्तेति नःश्रुतम्
9 // sa hi vedamayo viprā dharmātmā satyasaṃgaraḥ / yukte vājisahasreṇa rathe 'dhyāsteti naḥśrutam
10 ॥ तस्मिन्निपतिते देवाः पुत्रे ऽत्रेः परमात्मनः । तुष्टुवुर्ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः सप्त विश्रुताः
10 // tasminnipatite devāḥ putre 'treḥ paramātmanaḥ / tuṣṭuvurbrahmaṇaḥ putrā mānasāḥ sapta viśrutāḥ
11 ॥ तत्रैवाङ्गिरसास्तस्य भृगोश्चैवात्मजास्तथा । ऋग्भिर्यजुर्भिर्बहुभिरथर्वाङ्गिरसैरपि
11 // tatraivāṅgirasāstasya bhṛgoścaivātmajāstathā / ṛgbhiryajurbhirbahubhiratharvāṅgirasairapi
12 ॥ ततः संस्तूयमानस्य तेजः सोमस्य भास्वतः । आप्यायमानं लोकांस्त्रीन्भावयामास सर्वशः
12 // tataḥ saṃstūyamānasya tejaḥ somasya bhāsvataḥ / āpyāyamānaṃ lokāṃstrīnbhāvayāmāsa sarvaśaḥ
13 ॥ स तेन रथमुख्येन सागरान्तां वसुंधराम् । त्रिःसप्तकृत्वो ऽतियशाश्चकाराभिप्रदक्षिणम्
13 // sa tena rathamukhyena sāgarāntāṃ vasuṃdharām / triḥsaptakṛtvo 'tiyaśāścakārābhipradakṣiṇam
14 ॥ तस्य यद्वर्द्धितं तेजः पृथिवीमन्वपद्यत । ओषध्यस्ताः समुद्भूतास्तेजसा खं ज्वलत्युत
14 // tasya yadvarddhitaṃ tejaḥ pṛthivīmanvapadyata / oṣadhyastāḥ samudbhūtāstejasā khaṃ jvalatyuta
15 ॥ ताभिः पुण्यात्ययं लोकान्प्रजाश्चापि चतुर्विधाः । पोष्टा हि भगवान्सोमो जगतो हि द्विजोत्तमाः
15 // tābhiḥ puṇyātyayaṃ lokānprajāścāpi caturvidhāḥ / poṣṭā hi bhagavānsomo jagato hi dvijottamāḥ
16 ॥ स लब्धतेजास्तपसा संस्तवैस्तैः स्वकर्मभिः । तवस्तेपे महाभागः समानां नवतीर्दश
16 // sa labdhatejāstapasā saṃstavaistaiḥ svakarmabhiḥ / tavastepe mahābhāgaḥ samānāṃ navatīrdaśa
17 ॥ इरण्यवर्णा या देव्यो धारयन्त्यात्मना जगत् । विभुस्तासां मुदा सोमः प्रख्यातःस्वेन कर्मणा
17 // iraṇyavarṇā yā devyo dhārayantyātmanā jagat / vibhustāsāṃ mudā somaḥ prakhyātaḥsvena karmaṇā
18 ॥ ततस्तस्मै ददौ राज्यं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः । बीजौषधीनां विप्राणामपां च द्विजसत्तमाः
18 // tatastasmai dadau rājyaṃ brahmā brahmavidāṃ varaḥ / bījauṣadhīnāṃ viprāṇāmapāṃ ca dvijasattamāḥ
19 ॥ सो ऽभिषिक्तो महातेजा महाराज्येन राजराट् । लोकान्वै भावयामास तेजस्वी तपतां वरः
19 // so 'bhiṣikto mahātejā mahārājyena rājarāṭ / lokānvai bhāvayāmāsa tejasvī tapatāṃ varaḥ
20 ॥ सप्तविंशतिरिन्दोस्तु दाक्षायण्यो महाव्रताः । ददौ प्राचेतसो दक्षो नक्षत्राणीति या विदुः
20 // saptaviṃśatirindostu dākṣāyaṇyo mahāvratāḥ / dadau prācetaso dakṣo nakṣatrāṇīti yā viduḥ
21 ॥ स तत्प्राप्य महाद्राज्यं सोमः सोमवतां प्रभुः । समारेभे राजसूयं सहस्रशतदक्षिणम्
21 // sa tatprāpya mahādrājyaṃ somaḥ somavatāṃ prabhuḥ / samārebhe rājasūyaṃ sahasraśatadakṣiṇam
22 ॥ हिरण्यगर्भश्चोद्गाता ब्रह्मा ब्रह्मत्वमीयिवान् । सदस्यस्तत्र भगवान्हरिर्नारायणः प्रभुः
22 // hiraṇyagarbhaścodgātā brahmā brahmatvamīyivān / sadasyastatra bhagavānharirnārāyaṇaḥ prabhuḥ
23 ॥ सनत्कुमारप्रमुखैराद्यैर्ब्रह्मर्षिभिर्वृतः
23 // sanatkumārapramukhairādyairbrahmarṣibhirvṛtaḥ
24 ॥ दक्षिणामददात्सोमस्त्रींल्लोकानिति नः श्रुतम् । तेभ्यो ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः सदस्येभ्यश्च वै द्विजाः
24 // dakṣiṇāmadadātsomastrīṃllokāniti naḥ śrutam / tebhyo brahmarṣimukhyebhyaḥ sadasyebhyaśca vai dvijāḥ
25 ॥ तं सिनी च कुहूश्चैव वपुः पुष्टिः प्रभा वसुः । कीर्त्तिर्धृतिश्च लक्ष्मीश्च नव देव्यः सिषेविरे
25 // taṃ sinī ca kuhūścaiva vapuḥ puṣṭiḥ prabhā vasuḥ / kīrttirdhṛtiśca lakṣmīśca nava devyaḥ siṣevire
26 ॥ प्राप्यावभृथमव्यग्रः सर्वदेवर्षिपूजितः । अतिरेजे हि राजेन्द्रो दशधा भासयन्दिशः
26 // prāpyāvabhṛthamavyagraḥ sarvadevarṣipūjitaḥ / atireje hi rājendro daśadhā bhāsayandiśaḥ
27 ॥ तस्य तत्प्राप्य दुष्प्रापमैश्वर्यमृषिसंस्तुतम् । विबभ्राम मतिर्विप्रा विनयादनयावृता
27 // tasya tatprāpya duṣprāpamaiśvaryamṛṣisaṃstutam / vibabhrāma matirviprā vinayādanayāvṛtā
28 ॥ बृहस्पतेः सवै भार्यां तारां नाम यशस्विनीम् । जहार सहसा सर्वानवमत्याङ्गिरःसुतान्
28 // bṛhaspateḥ savai bhāryāṃ tārāṃ nāma yaśasvinīm / jahāra sahasā sarvānavamatyāṅgiraḥsutān
29 ॥ स याच्यमानो देवैश्च तथा देवर्षिभिश्च ह । नैव व्यसर्जयत्तारां तस्मा अङ्गिरसे तदा
29 // sa yācyamāno devaiśca tathā devarṣibhiśca ha / naiva vyasarjayattārāṃ tasmā aṅgirase tadā
30 ॥ उशनास्तस्य जग्राह पार्ष्णिमङ्गिरसो भवः । स हि शिष्यो महातेजाः पितुः पूर्वं बृहस्पतेः
30 // uśanāstasya jagrāha pārṣṇimaṅgiraso bhavaḥ / sa hi śiṣyo mahātejāḥ pituḥ pūrvaṃ bṛhaspateḥ
31 ॥ तेन स्नेहेन भगवान्रुद्रस्तस्य बृहस्पतेः । पार्ष्मिग्राहो ऽभवद्देवः प्रगृह्याजगवं धनुः
31 // tena snehena bhagavānrudrastasya bṛhaspateḥ / pārṣmigrāho 'bhavaddevaḥ pragṛhyājagavaṃ dhanuḥ
32 ॥ तेन ब्रह्मशिरो नाम परमास्त्रं महात्मना । उद्दिश्य देवानुत्सृष्टं येनैषां नाशितं यशः
32 // tena brahmaśiro nāma paramāstraṃ mahātmanā / uddiśya devānutsṛṣṭaṃ yenaiṣāṃ nāśitaṃ yaśaḥ
33 ॥ तत्र तद्युद्धमभवत्प्रख्यातं तारकामयम् । देवानां दानवानां च लोकक्षयकरं महत्
33 // tatra tadyuddhamabhavatprakhyātaṃ tārakāmayam / devānāṃ dānavānāṃ ca lokakṣayakaraṃ mahat
34 ॥ तत्र शिष्टास्तु ये देवास्तुषिताश्चैव ते स्मृताः । ब्रह्माणं शरणं जग्मुरादिदेवं पितामहम्
34 // tatra śiṣṭāstu ye devāstuṣitāścaiva te smṛtāḥ / brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmurādidevaṃ pitāmaham
35 ॥ ततो निवार्योशनसं रुद्रं ज्येष्ठं च शङ्करम् । ददावाङ्गिरसे तारां स्वयमेत्य पितामहः
35 // tato nivāryośanasaṃ rudraṃ jyeṣṭhaṃ ca śaṅkaram / dadāvāṅgirase tārāṃ svayametya pitāmahaḥ
36 ॥ अन्तर्वत्नीं च तां दृष्ट्वा तारां ताराधिपाननाम् । गर्भमुत्सृज सद्यस्त्वं विप्रः प्राह बृहस्पतिः
36 // antarvatnīṃ ca tāṃ dṛṣṭvā tārāṃ tārādhipānanām / garbhamutsṛja sadyastvaṃ vipraḥ prāha bṛhaspatiḥ
37 ॥ मदीयायां न ते योनौ गर्भो धार्यः कथञ्चन । अथो तारासृजद्गर्भं ज्वलन्तमिव पावकम्
37 // madīyāyāṃ na te yonau garbho dhāryaḥ kathañcana / atho tārāsṛjadgarbhaṃ jvalantamiva pāvakam
38 ॥ जातमात्रो ऽथ भगवान्देवानामाक्षिपद्वपुः । ततः संशयमापन्नस्तारामकथयन्सुराः
38 // jātamātro 'tha bhagavāndevānāmākṣipadvapuḥ / tataḥ saṃśayamāpannastārāmakathayansurāḥ
39 ॥ सत्यं ब्रूहि सुतः कस्य सोमस्याथ बृहस्पतेः । ह्रीयमाणा यदा देवान्नाह सा साध्वसाधु वा
39 // satyaṃ brūhi sutaḥ kasya somasyātha bṛhaspateḥ / hrīyamāṇā yadā devānnāha sā sādhvasādhu vā
40 ॥ तदा तां शप्तुमारब्धः कुमारो दस्युहन्तमः । तं निवार्य तदाब्रह्मा तारां पप्रच्छ संशयम्
40 // tadā tāṃ śaptumārabdhaḥ kumāro dasyuhantamaḥ / taṃ nivārya tadābrahmā tārāṃ papraccha saṃśayam
41 ॥ यदत्र तथ्यं तद्ब्रूहि तारे कस्य सुतस्त्वयम् । सा प्राञ्जलिरुवाचेदं ब्रह्माणं वरदं प्रभुम्
41 // yadatra tathyaṃ tadbrūhi tāre kasya sutastvayam / sā prāñjaliruvācedaṃ brahmāṇaṃ varadaṃ prabhum
42 ॥ सोमस्यति महात्मानं कुमारं दस्युहन्तमम् । ततः सुतमुपाघ्राय सोमो राजा प्रजापतिः
42 // somasyati mahātmānaṃ kumāraṃ dasyuhantamam / tataḥ sutamupāghrāya somo rājā prajāpatiḥ
43 ॥ बुध इत्यकरोन्नाम तस्य पुत्रस्य धीमतः । प्रतिघस्रं च गगने समभ्युत्तिष्ठते बुधः
43 // budha ityakaronnāma tasya putrasya dhīmataḥ / pratighasraṃ ca gagane samabhyuttiṣṭhate budhaḥ
44 ॥ उत्पादयामास तदा पुत्रं वे राजपुत्रिका । तस्य पुत्रो महातेजा बभूवैलः पुरूरवाः
44 // utpādayāmāsa tadā putraṃ ve rājaputrikā / tasya putro mahātejā babhūvailaḥ purūravāḥ
45 ॥ उर्वश्यां जज्ञिरे तस्य पत्राः षट् सुमहौजसः । प्रसह्य धर्षितस्तत्र विवशो राजयक्ष्मणा
45 // urvaśyāṃ jajñire tasya patrāḥ ṣaṭ sumahaujasaḥ / prasahya dharṣitastatra vivaśo rājayakṣmaṇā
46 ॥ ततो यक्ष्माभिभूतस्तु सोमः प्रक्षिणमण्डलः । जगाम शरणायाथ पितरं सो ऽत्रिमेव तु
46 // tato yakṣmābhibhūtastu somaḥ prakṣiṇamaṇḍalaḥ / jagāma śaraṇāyātha pitaraṃ so 'trimeva tu
47 ॥ तस्य तत्पापशमनं चकारात्रिर्महायशाः । स राजयक्ष्मणा मुक्तः श्रीया जजवाल सर्वशः
47 // tasya tatpāpaśamanaṃ cakārātrirmahāyaśāḥ / sa rājayakṣmaṇā muktaḥ śrīyā jajavāla sarvaśaḥ
48 ॥ एतत्सोमस्य वै जन्म कीर्त्तितं द्विजसत्तमाः । वंशं तस्य द्विजश्रेष्ठा कीर्त्यमानं निबोधत
48 // etatsomasya vai janma kīrttitaṃ dvijasattamāḥ / vaṃśaṃ tasya dvijaśreṣṭhā kīrtyamānaṃ nibodhata
49 ॥ धन्यमारोग्यमायुष्यं पुण्यं कल्मषशोधनम् । सौम्यस्य चन्म श्रुत्वैवं सर्वपापैः प्रमुच्यते
49 // dhanyamārogyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ kalmaṣaśodhanam / saumyasya canma śrutvaivaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate