107 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे अष्टषष्टितमो ऽध्यायः ॥ 68॥ सूत उवाच यदोर्वंशं प्रवक्ष्यामि ज्येष्ठस्योत्तमतेजसः । विस्तरेणानुपूर्व्या च गदतो मे निबोधत
107 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde aṣṭaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ // 68// sūta uvāca yadorvaṃśaṃ pravakṣyāmi jyeṣṭhasyottamatejasaḥ / vistareṇānupūrvyā ca gadato me nibodhata
1 ॥ यदोः पुत्रा बभूवुर्हि पञ्च देवसुतोपमाः । सहस्रजिदथ श्रेष्ठः क्रोष्टुर्नीलोञ्जिको लघुः
1 // yadoḥ putrā babhūvurhi pañca devasutopamāḥ / sahasrajidatha śreṣṭhaḥ kroṣṭurnīloñjiko laghuḥ
2 ॥ सहस्रजित्सुतः श्रीमाञ्छतजिन्नाम पार्थिवः । शतजित्तनयाः ख्यातस्त्रयः परमधार्मिकाः
2 // sahasrajitsutaḥ śrīmāñchatajinnāma pārthivaḥ / śatajittanayāḥ khyātastrayaḥ paramadhārmikāḥ
3 ॥ हैहयश्च हयस्छैव राजा वेणु हयस्तथा । हैहयस्य तु दायादो धर्मनेत्र इति श्रुतः
3 // haihayaśca hayaschaiva rājā veṇu hayastathā / haihayasya tu dāyādo dharmanetra iti śrutaḥ
4 ॥ धर्मनेत्रस्य कुन्तिस्तु संक्षेयस्तस्य चात्मजः । संज्ञेयस्य तु दायादो महिष्मान्नाम पार्थिवः
4 // dharmanetrasya kuntistu saṃkṣeyastasya cātmajaḥ / saṃjñeyasya tu dāyādo mahiṣmānnāma pārthivaḥ
5 ॥ आसीन्महिष्मतः पुत्रो भद्रमेनः प्रतापवान् । वाराणस्यधिपो राजा कथितः पूर्व एव हि
5 // āsīnmahiṣmataḥ putro bhadramenaḥ pratāpavān / vārāṇasyadhipo rājā kathitaḥ pūrva eva hi
6 ॥ भद्र सेनस्य दायादो दुर्मदो नाम पार्थिवः । दुर्मदस्यसुतो धीमान्कनको नाम विश्रुतः
6 // bhadra senasya dāyādo durmado nāma pārthivaḥ / durmadasyasuto dhīmānkanako nāma viśrutaḥ
7 ॥ कनकस्य तु दायादाश्चत्वारो लोकविश्रुताः । कृतवीर्यः कृताग्निश्च कृतवर्मा तथैव च
7 // kanakasya tu dāyādāścatvāro lokaviśrutāḥ / kṛtavīryaḥ kṛtāgniśca kṛtavarmā tathaiva ca
8 ॥ कृतौजाश्च चतुर्थो ऽभूत्कृतवीर्यात्मजोर्ऽजुनः । जज्ञे बाहुसहस्रेण सप्तद्वीपेश्वरो नृपः
8 // kṛtaujāśca caturtho 'bhūtkṛtavīryātmajor'junaḥ / jajñe bāhusahasreṇa saptadvīpeśvaro nṛpaḥ
9 ॥ स हि वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् । दत्तमाराधयामास कार्त्तवीर्यो ऽत्रिसंभवम्
9 // sa hi varṣāyutaṃ taptvā tapaḥ paramaduścaram / dattamārādhayāmāsa kārttavīryo 'trisaṃbhavam
10 ॥ तस्मै दत्तो वरान्प्रादाच्च तुरो भूरितेजसः । पूर्वं बाहुसहस्रं तु स वव्रे प्रथमं वरम्
10 // tasmai datto varānprādācca turo bhūritejasaḥ / pūrvaṃ bāhusahasraṃ tu sa vavre prathamaṃ varam
11 ॥ अधर्मं ध्यायमानस्य सहसास्मान्निवारणम् । धर्मेण पृथिवीं जित्वा धर्मेणैवानुपालनम्
11 // adharmaṃ dhyāyamānasya sahasāsmānnivāraṇam / dharmeṇa pṛthivīṃ jitvā dharmeṇaivānupālanam
12 ॥ संग्रामांस्तु बहुञ्जित्वा हत्वा चारीन्सहस्रशः । संग्रामे युध्यमानस्य वधः स्यात्प्रधने मम
12 // saṃgrāmāṃstu bahuñjitvā hatvā cārīnsahasraśaḥ / saṃgrāme yudhyamānasya vadhaḥ syātpradhane mama
13 ॥ तेनेयं पृथिवी कृत्स्ना सप्तद्वीपा सपत्तना । सप्तोदधिपरिक्षिप्ता क्षत्रेण विधिना जिता
13 // teneyaṃ pṛthivī kṛtsnā saptadvīpā sapattanā / saptodadhiparikṣiptā kṣatreṇa vidhinā jitā
14 ॥ तस्य बाहुसहस्रं तु युध्यतः किलयोगतः । योगो योगेश्वरस्येव प्रादुर्भवति मायया
14 // tasya bāhusahasraṃ tu yudhyataḥ kilayogataḥ / yogo yogeśvarasyeva prādurbhavati māyayā
15 ॥ तेन सप्तसु द्वीपेषु सप्तयज्ञशतानि वै । कृतानि विधिना राज्ञा श्रूयते मुनिसत्तमाः
15 // tena saptasu dvīpeṣu saptayajñaśatāni vai / kṛtāni vidhinā rājñā śrūyate munisattamāḥ
16 ॥ सर्वे यज्ञा महाबाहोस्तस्यामन्भूरितेजसः । सर्वे काञ्चनवेदीकाः सर्वे यूपैश्च काञ्चनैः
16 // sarve yajñā mahābāhostasyāmanbhūritejasaḥ / sarve kāñcanavedīkāḥ sarve yūpaiśca kāñcanaiḥ
17 ॥ सर्वैर्देवैर्महाभागै र्विमानस्थैरलङ्कृताः । गन्धर्वैरप्सरोभिश्च नित्यमेवोपशोभिताः
17 // sarvairdevairmahābhāgai rvimānasthairalaṅkṛtāḥ / gandharvairapsarobhiśca nityamevopaśobhitāḥ
18 ॥ तस्य राज्ञो जगौ गाथां गन्धर्वो नारदस्तदा । चरितं तस्य राजर्षेर्महिमानं निरीक्ष्य च
18 // tasya rājño jagau gāthāṃ gandharvo nāradastadā / caritaṃ tasya rājarṣermahimānaṃ nirīkṣya ca
19 ॥ न नूनं कार्त्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति मानवाः । यज्ञैर्दानैस्तपोभिश्च विक्रमेण श्रुतेन च
19 // na nūnaṃ kārttavīryasya gatiṃ yāsyanti mānavāḥ / yajñairdānaistapobhiśca vikrameṇa śrutena ca
20 ॥ द्वीपेषु सप्तसु स वै धन्वी खड्गी शारासनी । रथी राजा सानुचरो योगाच्चैवानुदृश्यते
20 // dvīpeṣu saptasu sa vai dhanvī khaḍgī śārāsanī / rathī rājā sānucaro yogāccaivānudṛśyate
21 ॥ अनष्टद्रव्यता चासीन्न क्लेशो न च विभ्रमः । प्रभावेण महाराज्ञः प्रजा धर्मेण रक्षितः
21 // anaṣṭadravyatā cāsīnna kleśo na ca vibhramaḥ / prabhāveṇa mahārājñaḥ prajā dharmeṇa rakṣitaḥ
22 ॥ पञ्चाशीतिसहस्राणि वर्षाणां स नराधिपः । स सर्वरत्नभाक्स म्राट् चक्रवर्ती बभूव ह
22 // pañcāśītisahasrāṇi varṣāṇāṃ sa narādhipaḥ / sa sarvaratnabhāksa mrāṭ cakravartī babhūva ha
23 ॥ स एष पशुपालो ऽभूत्क्षेत्रपालस्तथै व च । स एव वृष्ट्या पर्जन्यो योगित्वादर्जुनो ऽभवत्
23 // sa eṣa paśupālo 'bhūtkṣetrapālastathai va ca / sa eva vṛṣṭyā parjanyo yogitvādarjuno 'bhavat
24 ॥ स वे बाहुसहस्रेण ज्याघातकठिनेन च । भाति रश्मिसहस्रेण शारदेनैव भास्करः
24 // sa ve bāhusahasreṇa jyāghātakaṭhinena ca / bhāti raśmisahasreṇa śāradenaiva bhāskaraḥ
25 ॥ स हि नागसहक्रेण माहिष्मत्यां नराधिपः । कर्कोटकसभां जित्वा पुरीं तत्र न्यवेशयत्
25 // sa hi nāgasahakreṇa māhiṣmatyāṃ narādhipaḥ / karkoṭakasabhāṃ jitvā purīṃ tatra nyaveśayat
26 ॥ स वै वेगं समुद्रस्य प्रावृट्कालेंबुजेक्षणः । क्रीडन्नेव सुखोद्विग्नः प्रावृट्कालं चकार ह
26 // sa vai vegaṃ samudrasya prāvṛṭkāleṃbujekṣaṇaḥ / krīḍanneva sukhodvignaḥ prāvṛṭkālaṃ cakāra ha
27 ॥ लुलिता क्रीडता तेन हेमस्रग्दाममालिनी । ऊर्मिमुक्तार्त्तसन्नादा शङ्किताभ्येति नर्मदा
27 // lulitā krīḍatā tena hemasragdāmamālinī / ūrmimuktārttasannādā śaṅkitābhyeti narmadā
28 ॥ पुरा भुज सहस्रेण स जगाहे महार्मवम् । चकारोद्वृत्तवेलं तमकाले मारुतोद्धतम्
28 // purā bhuja sahasreṇa sa jagāhe mahārmavam / cakārodvṛttavelaṃ tamakāle mārutoddhatam
29 ॥ तस्य बाहुसहस्रेण क्षोभ्यमाणे महोदधौ । भवन्ति लीना निश्चेष्टाः पातालस्था महासुराः
29 // tasya bāhusahasreṇa kṣobhyamāṇe mahodadhau / bhavanti līnā niśceṣṭāḥ pātālasthā mahāsurāḥ
30 ॥ चूर्णीकृतमहावीचिलीनमीनमहाविषम् । पतिताविद्धफेनौघमावर्त्तक्षिप्तदुस्सहम्
30 // cūrṇīkṛtamahāvīcilīnamīnamahāviṣam / patitāviddhaphenaughamāvarttakṣiptadussaham
31 ॥ चकार क्षोभयन्राजा दोःसहस्रेण सागरम् । देवासुरपरिक्षिप्तं क्षीरोदमिव सागरम्
31 // cakāra kṣobhayanrājā doḥsahasreṇa sāgaram / devāsuraparikṣiptaṃ kṣīrodamiva sāgaram
32 ॥ मन्दरक्षोभणभ्रान्तममृतोत्पत्ति हेतवे । सहसा विद्रुता भीता भीमं दृष्ट्वा नृपोत्तमम्
32 // mandarakṣobhaṇabhrāntamamṛtotpatti hetave / sahasā vidrutā bhītā bhīmaṃ dṛṣṭvā nṛpottamam
33 ॥ निश्चितं नतमूर्द्धानो बभूवुश्च महोरगाः । सायाह्ने कदलीखञ्च निवातेस्तमिता इव
33 // niścitaṃ natamūrddhāno babhūvuśca mahoragāḥ / sāyāhne kadalīkhañca nivātestamitā iva
34 ॥ ज्यामारोप्य दृढे चापे सायकैः पञ्चभिः शतैः । लङ्केशं मोहयित्वा तु सबलं रावणं बलात्
34 // jyāmāropya dṛḍhe cāpe sāyakaiḥ pañcabhiḥ śataiḥ / laṅkeśaṃ mohayitvā tu sabalaṃ rāvaṇaṃ balāt
35 ॥ निर्जित्य वशमानीय माहिष्मत्यां बबन्ध तम् । ततो गत्वा पुलस्त्यस्तमर्जुनं च प्रसाधयत्
35 // nirjitya vaśamānīya māhiṣmatyāṃ babandha tam / tato gatvā pulastyastamarjunaṃ ca prasādhayat
36 ॥ मुमोच राजा पौलस्त्यं पुलस्त्येना नुयाचितः । तस्य बाहुसहस्रस्य बभूव ज्यातलस्वनः
36 // mumoca rājā paulastyaṃ pulastyenā nuyācitaḥ / tasya bāhusahasrasya babhūva jyātalasvanaḥ
37 ॥ युगान्तेंबुदवृन्दस्य स्फुटितस्याशनेरिव । अहो मृधे महावीर्यो भार्गवस्तस्य यो ऽच्छिनत्
37 // yugānteṃbudavṛndasya sphuṭitasyāśaneriva / aho mṛdhe mahāvīryo bhārgavastasya yo 'cchinat
38 ॥ मृधे सहस्रं बाहुनां हेमतालवनं यथा । तृषितेन कदाचित्स भिक्षितश्चित्रभानुना
38 // mṛdhe sahasraṃ bāhunāṃ hematālavanaṃ yathā / tṛṣitena kadācitsa bhikṣitaścitrabhānunā
39 ॥ सप्तद्वीपांश्चित्रभानोः प्रादद्भिक्षां विशांपतिः । पुराणि घोषान्ग्रामांश्च पत्तनानि च सर्वशः
39 // saptadvīpāṃścitrabhānoḥ prādadbhikṣāṃ viśāṃpatiḥ / purāṇi ghoṣāngrāmāṃśca pattanāni ca sarvaśaḥ
40 ॥ जज्वाल तस्य बाणेषु चित्राभानुर्दिधक्षया । स तस्य पुरुषेन्द्रस्य प्रतापेन महायशाः
40 // jajvāla tasya bāṇeṣu citrābhānurdidhakṣayā / sa tasya puruṣendrasya pratāpena mahāyaśāḥ
41 ॥ ददाह कार्त्तवीर्यस्य शैलांश्चापि वनानि च । स शून्यमाश्रमं सर्वं वरुणस्यात्मजस्य वै
41 // dadāha kārttavīryasya śailāṃścāpi vanāni ca / sa śūnyamāśramaṃ sarvaṃ varuṇasyātmajasya vai
42 ॥ ददाह सवनाटोपं चित्रभानुः स हैहयः । यं लेभे वरुणः पुत्रं पुरा भास्वन्तमुत्तमम्
42 // dadāha savanāṭopaṃ citrabhānuḥ sa haihayaḥ / yaṃ lebhe varuṇaḥ putraṃ purā bhāsvantamuttamam
43 ॥ वसिष्ठनामा स मुनिः ख्यात आपव इत्युत । तत्रापवस्तदा क्रोधादर्जुनं शप्तवान्विभुः
43 // vasiṣṭhanāmā sa muniḥ khyāta āpava ityuta / tatrāpavastadā krodhādarjunaṃ śaptavānvibhuḥ
44 ॥ यस्मान्नवर्जितमिदं वनं ते मम हैहय । तस्मात्ते दुष्करं कर्म कृतमन्यो हनिष्यति
44 // yasmānnavarjitamidaṃ vanaṃ te mama haihaya / tasmātte duṣkaraṃ karma kṛtamanyo haniṣyati
45 ॥ अर्जुनो नाम कैन्तेयः स च राजा भविष्यति । अर्जुनं च महावीर्यो रामः प्रहरतां वरः
45 // arjuno nāma kainteyaḥ sa ca rājā bhaviṣyati / arjunaṃ ca mahāvīryo rāmaḥ praharatāṃ varaḥ
46 ॥ छित्त्वा बाहुसहस्रं वै प्रमथ्य तरसा बली । तपस्वी ब्राह्मणश्चैव वधिष्यति महाबलः
46 // chittvā bāhusahasraṃ vai pramathya tarasā balī / tapasvī brāhmaṇaścaiva vadhiṣyati mahābalaḥ
47 ॥ तस्य रामस्तदा ह्यासीन्मृत्युः शापेन धीमतः । राज्ञा तेन वरश्चैव स्वयमेव वृतः पुरा
47 // tasya rāmastadā hyāsīnmṛtyuḥ śāpena dhīmataḥ / rājñā tena varaścaiva svayameva vṛtaḥ purā
48 ॥ तस्य पुत्रशतं त्वासीत्पञ्च तत्र महारथाः । कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्मात्मानो यशस्विनः
48 // tasya putraśataṃ tvāsītpañca tatra mahārathāḥ / kṛtāstrā balinaḥ śūrā dharmātmāno yaśasvinaḥ
49 ॥ शूरश्च शूरसेनश्च वृषास्यो वृष एव च । जयध्वजो वंशकर्त्ता अवन्तिषु विशांपतिः
49 // śūraśca śūrasenaśca vṛṣāsyo vṛṣa eva ca / jayadhvajo vaṃśakarttā avantiṣu viśāṃpatiḥ
50 ॥ जयध्वजस्य पुत्रस्तु तालजङ्घः प्रतापवान् । तस्य पुत्रशतं त्वेवं तालजङ्घा इतिश्रुतम्
50 // jayadhvajasya putrastu tālajaṅghaḥ pratāpavān / tasya putraśataṃ tvevaṃ tālajaṅghā itiśrutam
51 ॥ तेषां पञ्च गणाः ख्याता हैहयानां महात्मनाम् । वीतिहोत्राश्च संजाता भोजाश्चावन्तयस्तथा
51 // teṣāṃ pañca gaṇāḥ khyātā haihayānāṃ mahātmanām / vītihotrāśca saṃjātā bhojāścāvantayastathā
52 ॥ तुण्डिकेराश्च विक्रान्तास्तालजङ्घास्तथैव च । वीतिहोत्रसुतश्चापि अनन्तो नाम पार्थिवः
52 // tuṇḍikerāśca vikrāntāstālajaṅghāstathaiva ca / vītihotrasutaścāpi ananto nāma pārthivaḥ
53 ॥ दुर्जयस्तस्य पुत्रस्तु बभूवामित्रकर्शनः । अनष्ट द्रव्यता चैव तस्य राज्ञो बभूव ह
53 // durjayastasya putrastu babhūvāmitrakarśanaḥ / anaṣṭa dravyatā caiva tasya rājño babhūva ha
54 ॥ प्रभावेण महाराजः प्रजास्ताः पर्यपालयत् । न तस्य वित्तनाशः स्यान्नष्टं प्रतिलभेच्च सः
54 // prabhāveṇa mahārājaḥ prajāstāḥ paryapālayat / na tasya vittanāśaḥ syānnaṣṭaṃ pratilabhecca saḥ
55 ॥ कार्त्तवीर्यस्य यो जन्म कथयेदिह धीमतः । वर्द्धन्ते विभवाश्शश्वद्धर्मश्चास्य विवर्द्धते
55 // kārttavīryasya yo janma kathayediha dhīmataḥ / varddhante vibhavāśśaśvaddharmaścāsya vivarddhate
56 ॥ यथा यष्टा यथा दाता तथा स्वर्गे महीपते
56 // yathā yaṣṭā yathā dātā tathā svarge mahīpate