Parva 2 · Chapter 7

39 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे दनुवंशकीर्त्तनं नाम षष्ठो ऽध्याय सूत उवाच गन्धर्वाप्सरसः पुत्रा मौनेयास्तान्निबोधत । भीमसेनेग्रसेनौ च सुपर्णो वरुणस्तथा

39 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde danuvaṃśakīrttanaṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāya sūta uvāca gandharvāpsarasaḥ putrā mauneyāstānnibodhata / bhīmasenegrasenau ca suparṇo varuṇastathā

1 ॥ धृतराष्ट्रश्च गोमांश्च सूर्यवर्चास्तथैव च॥ पत्रवानर्कपर्णश्च प्रयुतश्च तथैव हि

1 // dhṛtarāṣṭraśca gomāṃśca sūryavarcāstathaiva ca// patravānarkaparṇaśca prayutaśca tathaiva hi

2 ॥ भीमश्चित्ररथश्चैव विख्यातः सर्वजीद्वशी । त्रयोदशः शालिशिराः पर्जन्यश्च चतुर्दशः

2 // bhīmaścitrarathaścaiva vikhyātaḥ sarvajīdvaśī / trayodaśaḥ śāliśirāḥ parjanyaśca caturdaśaḥ

3 ॥ कलिः पञ्च दशस्तेषां नारदश्चैव षोडशः । इत्येते देवगन्धर्वा मौनेयाः परिकीर्त्तिताः

3 // kaliḥ pañca daśasteṣāṃ nāradaścaiva ṣoḍaśaḥ / ityete devagandharvā mauneyāḥ parikīrttitāḥ

4 ॥ चतुर्विंशाश्चावरजास्तेषामप्सरसः शुभाः । अरुणा चानपाया च विमनुष्या वरांबरा

4 // caturviṃśāścāvarajāsteṣāmapsarasaḥ śubhāḥ / aruṇā cānapāyā ca vimanuṣyā varāṃbarā

5 ॥ मिश्रकेशी तथाचासिपर्णिनी चाप्यलुंबुषा । मरीचिः शुचिका चैव विद्युत्पर्णा तिलोत्तमा

5 // miśrakeśī tathācāsiparṇinī cāpyaluṃbuṣā / marīciḥ śucikā caiva vidyutparṇā tilottamā

6 ॥ अद्रिका लक्ष्मणा क्षेमा दिव्या रंभा मनोभवा । असिता च सुबाहूश्च सुप्रिया सुभुजा तथा

6 // adrikā lakṣmaṇā kṣemā divyā raṃbhā manobhavā / asitā ca subāhūśca supriyā subhujā tathā

7 ॥ पुण्डरीकाजगन्धा च सुदती सुरसा तथा । तथैवास्याः सुबाहूश्च विख्यातौ च हहाहुहू

7 // puṇḍarīkājagandhā ca sudatī surasā tathā / tathaivāsyāḥ subāhūśca vikhyātau ca hahāhuhū

8 ॥ तुंबुरुश्चेति चत्वारः स्मृतागन्धर्वसत्तमाः । गन्धर्वाप्सरसो ह्येते मौनेयाः परिकीर्त्तिताः

8 // tuṃburuśceti catvāraḥ smṛtāgandharvasattamāḥ / gandharvāpsaraso hyete mauneyāḥ parikīrttitāḥ

9 ॥ हंसा सरस्वती चैव सूता च कमलाभया । सुमुखी हंसपादी च लौकिक्यो ऽप्सरसः स्मृताः

9 // haṃsā sarasvatī caiva sūtā ca kamalābhayā / sumukhī haṃsapādī ca laukikyo 'psarasaḥ smṛtāḥ

10 ॥ हंसो ज्योतिष्टमो मध्य आचारस्त्विह दारुणः । वरूथो ऽथ वरेण्यश्य ततो वसुरुचिः स्मृतः

10 // haṃso jyotiṣṭamo madhya ācārastviha dāruṇaḥ / varūtho 'tha vareṇyaśya tato vasuruciḥ smṛtaḥ

11 ॥ अष्टमः सुरुचिस्तेषां ततो विश्वा वसुः स्मृतः । सुषुवे सा महाभागा रिष्टा देवर्षिपूजिता

11 // aṣṭamaḥ surucisteṣāṃ tato viśvā vasuḥ smṛtaḥ / suṣuve sā mahābhāgā riṣṭā devarṣipūjitā

12 ॥ अरूपां सुभगां भासीमिति त्रेधा व्यजायत । मनुवन्ती सुकेशी च तुंबरोस्तु सुते शुभे

12 // arūpāṃ subhagāṃ bhāsīmiti tredhā vyajāyata / manuvantī sukeśī ca tuṃbarostu sute śubhe

13 ॥ पञ्चचूडास्त्विमा विद्यादेवमप्सरसो दश । मेनका सहजन्या च पर्णिनी पुञ्जिकस्थला

13 // pañcacūḍāstvimā vidyādevamapsaraso daśa / menakā sahajanyā ca parṇinī puñjikasthalā

14 ॥ कृतस्थला द्यृताची च विश्वाची पूर्वचित्त्यपि । प्रम्लोचेत्यभिविख्यातानुम्लोचैव तु ता दश

14 // kṛtasthalā dyṛtācī ca viśvācī pūrvacittyapi / pramlocetyabhivikhyātānumlocaiva tu tā daśa

15 ॥ अनादिनिधनस्याथ जज्ञे नारायणस्य या । कुलोचितानवद्याङ्गी उर्वश्चेकादशी स्मृता

15 // anādinidhanasyātha jajñe nārāyaṇasya yā / kulocitānavadyāṅgī urvaścekādaśī smṛtā

16 ॥ मेनस्य मेनका कन्या जज्ञे सर्वाङ्गसुंदरी । सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यो महाभागाश्च ताः स्मृताः

16 // menasya menakā kanyā jajñe sarvāṅgasuṃdarī / sarvāśca brahmavādinyo mahābhāgāśca tāḥ smṛtāḥ

17 ॥ गणास्त्वप्सरसां ख्याताः पुण्यास्ते वै चतुर्दश । आहृत्यः शोभवत्यश्च वेगवत्यस्तथैव च

17 // gaṇāstvapsarasāṃ khyātāḥ puṇyāste vai caturdaśa / āhṛtyaḥ śobhavatyaśca vegavatyastathaiva ca

18 ॥ ऊर्ज्जाश्चैव युवत्यश्च स्रुचस्तु कुरवस्तथाश्च । वर्हयश्चामृताश्चैव मुदाश्च मृगवो रुचः

18 // ūrjjāścaiva yuvatyaśca srucastu kuravastathāśca / varhayaścāmṛtāścaiva mudāśca mṛgavo rucaḥ

19 ॥ भीरवः शोभयन्त्यश्च गाणा ह्येते चतुर्दश । ब्रह्मणो मानसाहृत्यः शोभवत्यो मरुत्सुताः

19 // bhīravaḥ śobhayantyaśca gāṇā hyete caturdaśa / brahmaṇo mānasāhṛtyaḥ śobhavatyo marutsutāḥ

20 ॥ वेगवत्यश्च रिष्टाया ऊर्ज्जाश्चैवाग्निसंभवाः । युवत्यश्च तथा सूर्यरश्मिजाताः सुशोभनाः

20 // vegavatyaśca riṣṭāyā ūrjjāścaivāgnisaṃbhavāḥ / yuvatyaśca tathā sūryaraśmijātāḥ suśobhanāḥ

21 ॥ गभस्तिभिश्च सोमस्य जज्ञिरे कुरवः शुभाः । यज्ञोत्पन्ना स्रुचो नाम कुशवत्यां च बर्हयः

21 // gabhastibhiśca somasya jajñire kuravaḥ śubhāḥ / yajñotpannā sruco nāma kuśavatyāṃ ca barhayaḥ

22 ॥ वारिजा ह्यमृतोत्पन्ना अमृता नामतः स्मृताः । वायूत्पनाना मुदा नाम भूमिजा मृगवस्तथा

22 // vārijā hyamṛtotpannā amṛtā nāmataḥ smṛtāḥ / vāyūtpanānā mudā nāma bhūmijā mṛgavastathā

23 ॥ विद्युतो ऽत्र रुचो नाम मृत्योः कन्याश्च भीरवः । शोभयन्त्यश्च कामस्य गणाः प्रोक्ताश्चतुर्दश

23 // vidyuto 'tra ruco nāma mṛtyoḥ kanyāśca bhīravaḥ / śobhayantyaśca kāmasya gaṇāḥ proktāścaturdaśa

24 ॥ इत्येते बहुसाहस्रा भास्वरा अप्सरोगणाः । देवतानामृषीणां च पत्न्यश्च मातरश्च ह

24 // ityete bahusāhasrā bhāsvarā apsarogaṇāḥ / devatānāmṛṣīṇāṃ ca patnyaśca mātaraśca ha

25 ॥ सुगन्धाश्चाथ निष्पन्दा सर्वाश्चाप्सरसः समाः । संप्रयोगस्तु कामेन माद्यं दिवि हरं विना

25 // sugandhāścātha niṣpandā sarvāścāpsarasaḥ samāḥ / saṃprayogastu kāmena mādyaṃ divi haraṃ vinā

26 ॥ तासां देवर्षि संस्पर्शा जाताः साधारणा यतः । पर्वतस्तत्र संभूतो नारदश्चैव तावुभौ

26 // tāsāṃ devarṣi saṃsparśā jātāḥ sādhāraṇā yataḥ / parvatastatra saṃbhūto nāradaścaiva tāvubhau

27 ॥ ततो यवीयसी चैव तृतीयारुन्धती स्मृता । देवर्षिभ्यस्तयोर्जन्म यस्मान्नारदपर्वतौ

27 // tato yavīyasī caiva tṛtīyārundhatī smṛtā / devarṣibhyastayorjanma yasmānnāradaparvatau

28 ॥ तस्मात्तौ तत्सनामानौ स्मृतौ नारदपर्वतौ । विनतायाश्च पुत्रौ द्वौ अरुणौ गरुडश्च ह

28 // tasmāttau tatsanāmānau smṛtau nāradaparvatau / vinatāyāśca putrau dvau aruṇau garuḍaśca ha

29 ॥ गायत्र्यादीनि छन्दांसि सौपर्णेयानि पक्षिणाः । व्यवहार्याणि सर्वाणि ऋजुसन्निहितानि च

29 // gāyatryādīni chandāṃsi sauparṇeyāni pakṣiṇāḥ / vyavahāryāṇi sarvāṇi ṛjusannihitāni ca

30 ॥ क्रद्रूर्नागसहस्रं वै विजज्ञे धरणीधरम् । अनेकशिरसां तेषां खेचराणां महात्मनाम्

30 // kradrūrnāgasahasraṃ vai vijajñe dharaṇīdharam / anekaśirasāṃ teṣāṃ khecarāṇāṃ mahātmanām

31 ॥ बहुत्वान्नामधेयानां प्रधानांश्च निबोधत । तेषां प्रधाना नागानां शेषवासुकितक्षकाः

31 // bahutvānnāmadheyānāṃ pradhānāṃśca nibodhata / teṣāṃ pradhānā nāgānāṃ śeṣavāsukitakṣakāḥ

32 ॥ अकर्णो हस्तिकर्णश्च पिजरश्चार्यकस्तथा । ऐरावतो महापद्मः कंबलाश्वतरावुभौ

32 // akarṇo hastikarṇaśca pijaraścāryakastathā / airāvato mahāpadmaḥ kaṃbalāśvatarāvubhau

33 ॥ एलापत्रश्च शङ्खश्च कर्केटकधनञ्जयौ । महाकर्णमहानीलौ धृतराष्ट्रबलाहकौ

33 // elāpatraśca śaṅkhaśca karkeṭakadhanañjayau / mahākarṇamahānīlau dhṛtarāṣṭrabalāhakau

34 ॥ करवीरः पुष्पदंष्ट्रः सुमुखो दुर्मुखस्तथा । सूनामुखो दधिमुखः कालियश्चालिपिण्डकः

34 // karavīraḥ puṣpadaṃṣṭraḥ sumukho durmukhastathā / sūnāmukho dadhimukhaḥ kāliyaścālipiṇḍakaḥ

35 ॥ कपिलश्चांबरीषश्च अक्रूरश्च कपित्थकः । प्रह्रादस्तु ब्रह्मणाश्च गन्धर्वो ऽथ मणिस्थकः

35 // kapilaścāṃbarīṣaśca akrūraśca kapitthakaḥ / prahrādastu brahmaṇāśca gandharvo 'tha maṇisthakaḥ

36 ॥ नहुषः कररोमा च मणिरित्येवमादयः । काद्रवेयाः समाख्याताः खशायास्तु निबोधत

36 // nahuṣaḥ kararomā ca maṇirityevamādayaḥ / kādraveyāḥ samākhyātāḥ khaśāyāstu nibodhata

37 ॥ खशा विजज्ञे द्वौ पुत्रौ विकृतौ परुषव्रतौ । श्रेष्ठं पश्चिमसंध्यायां पूर्वस्यां च कनीयसम्

37 // khaśā vijajñe dvau putrau vikṛtau paruṣavratau / śreṣṭhaṃ paścimasaṃdhyāyāṃ pūrvasyāṃ ca kanīyasam

38 ॥ विलोहितैककर्णं च पूर्वं साजनयत्सुतम् । चतुर्भुजं चतुष्पादं किञ्चित्स्पन्दं द्विधागतिम्

38 // vilohitaikakarṇaṃ ca pūrvaṃ sājanayatsutam / caturbhujaṃ catuṣpādaṃ kiñcitspandaṃ dvidhāgatim

39 ॥ सर्वङ्गकेशं स्थूलाङ्गं शुभनासं महोदरम् । स्वच्छशीर्षं महाकर्णं मुञ्जकेशं महाबलम्

39 // sarvaṅgakeśaṃ sthūlāṅgaṃ śubhanāsaṃ mahodaram / svacchaśīrṣaṃ mahākarṇaṃ muñjakeśaṃ mahābalam

40 ॥ ह्रस्वास्यं दीर्घजिह्वं च बहुदंष्ट्रं महाहनुम् । रक्तपिङ्गाक्षपादं च स्थूलभ्रूदीर्घनासिकम्

40 // hrasvāsyaṃ dīrghajihvaṃ ca bahudaṃṣṭraṃ mahāhanum / raktapiṅgākṣapādaṃ ca sthūlabhrūdīrghanāsikam

41 ॥ गुह्यकं शितिकण्ठं च महापादं महामुखम् । एवंविधं खशापुत्रं जज्ञे ऽसावतिभीषणम्

41 // guhyakaṃ śitikaṇṭhaṃ ca mahāpādaṃ mahāmukham / evaṃvidhaṃ khaśāputraṃ jajñe 'sāvatibhīṣaṇam

42 ॥ तस्यानुजं द्वितीयं सा ह्युषस्यन्ते व्यजायत । त्रिशीर्षं च त्रिपादं च त्रिहस्तं कृष्णलोचनम्

42 // tasyānujaṃ dvitīyaṃ sā hyuṣasyante vyajāyata / triśīrṣaṃ ca tripādaṃ ca trihastaṃ kṛṣṇalocanam

43 ॥ ऊर्द्ध्वकेशं हरिच्छ्मश्रुं शिलासंहननं दृढम् । ह्रस्वकायं प्रबाहुं च महाकाय महारवम्

43 // ūrddhvakeśaṃ haricchmaśruṃ śilāsaṃhananaṃ dṛḍham / hrasvakāyaṃ prabāhuṃ ca mahākāya mahāravam

44 ॥ आकर्णदारितास्यं च बलवत्सथूलनासिकम् । स्थूलौष्ठमष्टदंष्ट्र च जिह्मास्यं शङ्कुकर्णकम्

44 // ākarṇadāritāsyaṃ ca balavatsathūlanāsikam / sthūlauṣṭhamaṣṭadaṃṣṭra ca jihmāsyaṃ śaṅkukarṇakam

45 ॥ पिङ्गलोद्वत्तनयनं जटिलं द्वन्द्वपिण्डकम् । महास्कन्धं महोरस्कं पृथुघोणं कृशोदरम्

45 // piṅgalodvattanayanaṃ jaṭilaṃ dvandvapiṇḍakam / mahāskandhaṃ mahoraskaṃ pṛthughoṇaṃ kṛśodaram

46 ॥ अस्थूलं लोहितं ग्रीवलंबमेढ्राण्डपिडकम् । एवंविधं कुमारं सा कनिष्ठं समसूयत

46 // asthūlaṃ lohitaṃ grīvalaṃbameḍhrāṇḍapiḍakam / evaṃvidhaṃ kumāraṃ sā kaniṣṭhaṃ samasūyata

47 ॥ सद्यः प्रसूतमात्रौ तौ विवृद्धौ च प्रमादतः । उपयौगसमर्थाभ्यां शरीराभ्यां व्यवस्थितौ

47 // sadyaḥ prasūtamātrau tau vivṛddhau ca pramādataḥ / upayaugasamarthābhyāṃ śarīrābhyāṃ vyavasthitau

48 ॥ सद्योजातौ विवृद्धाङ्गौ मातरं पर्यकर्षताम् । तयोः पूर्वस्तु यः क्रूरो मातरं सो ऽभ्य कर्षत

48 // sadyojātau vivṛddhāṅgau mātaraṃ paryakarṣatām / tayoḥ pūrvastu yaḥ krūro mātaraṃ so 'bhya karṣata

49 ॥ ब्रुवंश्च मातर्भक्षाव रक्षार्थं क्षुधयार्दितः । न्यषेधयत्पुनर्ह्येनं स्वयं स तु कनिष्ठकः

49 // bruvaṃśca mātarbhakṣāva rakṣārthaṃ kṣudhayārditaḥ / nyaṣedhayatpunarhyenaṃ svayaṃ sa tu kaniṣṭhakaḥ

50 ॥ पूर्वेषां क्षेमकृत्त्वं वै रक्षैतां मातरं स्वकाम् । बाहुभ्यां परिगृह्यैनं मातरं सो ऽभ्यभाषयत्

50 // pūrveṣāṃ kṣemakṛttvaṃ vai rakṣaitāṃ mātaraṃ svakām / bāhubhyāṃ parigṛhyainaṃ mātaraṃ so 'bhyabhāṣayat

51 ॥ एतस्मिन्नेव काले तु प्रादुर्भूतस्तयोः पिता । तौ दृष्ट्वा विकृता कारौ खशां तामभ्यभाषत

51 // etasminneva kāle tu prādurbhūtastayoḥ pitā / tau dṛṣṭvā vikṛtā kārau khaśāṃ tāmabhyabhāṣata

52 ॥ तौ सुतौ पितरं दृष्ट्वा ह्येकभूतौ भयान्वितौ । मातुरेव पुनश्चाङ्गे प्रलीयेतां स्वमायया

52 // tau sutau pitaraṃ dṛṣṭvā hyekabhūtau bhayānvitau / mātureva punaścāṅge pralīyetāṃ svamāyayā

53 ॥ अथाब्रवीदृषिर्भार्यां किमाभ्यामुक्तवत्यसि । सर्वमाचक्ष्व तत्त्वेन तवैवायं व्यतिक्रमः

53 // athābravīdṛṣirbhāryāṃ kimābhyāmuktavatyasi / sarvamācakṣva tattvena tavaivāyaṃ vyatikramaḥ

54 ॥ मातृतुल्यश्च जनने पुत्रो भवति कन्यका । यथाशीला भवेन्माता तथाशीलो भवेत्सुतः

54 // mātṛtulyaśca janane putro bhavati kanyakā / yathāśīlā bhavenmātā tathāśīlo bhavetsutaḥ

55 ॥ यद्वर्णा तु भवेद्भूमिस्तद्वर्णं सलिलं ध्रुवम् । मातॄणां शीलदोषेण तथा रूपगुणैः पुनः

55 // yadvarṇā tu bhavedbhūmistadvarṇaṃ salilaṃ dhruvam / mātṝṇāṃ śīladoṣeṇa tathā rūpaguṇaiḥ punaḥ

56 ॥ विभिन्नास्तु प्रजाः सर्वास्तथा ख्यातिवशेन च । इत्येवमुक्त्वा भगवान्खशामप्रतिमस्तदा

56 // vibhinnāstu prajāḥ sarvāstathā khyātivaśena ca / ityevamuktvā bhagavānkhaśāmapratimastadā

57 ॥ पुत्रावाहूय साम्ना वै चक्रे ताभ्यां तु नामनी । पुत्राभ्यां यत्कृतं तस्यास्तदाचष्ट खशा तदा

57 // putrāvāhūya sāmnā vai cakre tābhyāṃ tu nāmanī / putrābhyāṃ yatkṛtaṃ tasyāstadācaṣṭa khaśā tadā

58 ॥ माता यथा समाख्याता तर्माभ्यां च पृथक्पृथक् । तेन धात्वर्थयोगेन तत्तदर्थे चकार ह

58 // mātā yathā samākhyātā tarmābhyāṃ ca pṛthakpṛthak / tena dhātvarthayogena tattadarthe cakāra ha

59 ॥ मातर्भक्षेत्यथोक्तो वै खादने भक्षणे च सः । भक्षावेत्युक्तवानेष तस्माद्यक्षो ऽभवत्त्वयम्

59 // mātarbhakṣetyathokto vai khādane bhakṣaṇe ca saḥ / bhakṣāvetyuktavāneṣa tasmādyakṣo 'bhavattvayam

60 ॥ रक्ष इत्येष धातुर्यः पालने स विभाव्यते । उक्तवांश्चैष यस्मात्तु रक्षेमां मातरं स्वकाम्

60 // rakṣa ityeṣa dhāturyaḥ pālane sa vibhāvyate / uktavāṃścaiṣa yasmāttu rakṣemāṃ mātaraṃ svakām

61 ॥ नाम्ना रक्षो ऽपरस्तस्माद्भविष्यति तवात्मजः । स तदा तद्विधां दृष्ट्वा विक्रियां च तयोः पिता

61 // nāmnā rakṣo 'parastasmādbhaviṣyati tavātmajaḥ / sa tadā tadvidhāṃ dṛṣṭvā vikriyāṃ ca tayoḥ pitā

62 ॥ तदा भाविनमर्थं च बुद्ध्वा मात्रा कृतं तयोः । तावृभौ क्षुधितौ दृष्ट्वा विस्मितः परिमृष्टधीः

62 // tadā bhāvinamarthaṃ ca buddhvā mātrā kṛtaṃ tayoḥ / tāvṛbhau kṣudhitau dṛṣṭvā vismitaḥ parimṛṣṭadhīḥ

63 ॥ तयोः प्रादिशदाहारं खशापतिरसृग्वसे । पिता तौ क्षुधितौ दृष्ट्वा वर मेतं तयोर्ददौ

63 // tayoḥ prādiśadāhāraṃ khaśāpatirasṛgvase / pitā tau kṣudhitau dṛṣṭvā vara metaṃ tayordadau

64 ॥ युवयोर्हस्तसंस्पर्शाद्रक्तधाराश्च सर्वशः । सृङ्मांसवसाभूता भविष्यन्तीह कामतः

64 // yuvayorhastasaṃsparśādraktadhārāśca sarvaśaḥ / sṛṅmāṃsavasābhūtā bhaviṣyantīha kāmataḥ

65 ॥ नक्ताहारविहारौ च द्विजदेवादिभोजनौ । नक्तं चैव बलीयांसौ दिवा वै निर्बलौ युवाम्

65 // naktāhāravihārau ca dvijadevādibhojanau / naktaṃ caiva balīyāṃsau divā vai nirbalau yuvām

66 ॥ मातरं रक्षत इमां धर्मश्चैवानुशिष्यते । इत्युक्त्वा काश्यपः पुत्रौ तत्रैवान्तरधीयत

66 // mātaraṃ rakṣata imāṃ dharmaścaivānuśiṣyate / ityuktvā kāśyapaḥ putrau tatraivāntaradhīyata

67 ॥ गते पितरि तौ क्रूरौ निसर्गादेव दारुणौ । विपर्ययेषु वर्त्तेते ऽकृतज्ञौ प्राणिहिंसकौ

67 // gate pitari tau krūrau nisargādeva dāruṇau / viparyayeṣu varttete 'kṛtajñau prāṇihiṃsakau

68 ॥ महाबलौ महासत्त्वौ महाकायौ दुरासदौ । मायाविदावदृश्यौ तावन्तर्धानगतावुभौ

68 // mahābalau mahāsattvau mahākāyau durāsadau / māyāvidāvadṛśyau tāvantardhānagatāvubhau

69 ॥ तौ कामरूपिणौ घोरौ नीरुजौ च स्वभावतः । रूपा नुरूपैराचारैः प्रचरन्तौ प्रबाधकौ

69 // tau kāmarūpiṇau ghorau nīrujau ca svabhāvataḥ / rūpā nurūpairācāraiḥ pracarantau prabādhakau

70 ॥ देवानृषीन्पितॄंश्चैव गन्धर्वान्किन्नरानपि । पिशाचांश्चमनुष्यांश्चपन्नगान्पक्षिणः पशून्

70 // devānṛṣīnpitṝṃścaiva gandharvānkinnarānapi / piśācāṃścamanuṣyāṃścapannagānpakṣiṇaḥ paśūn

71 ॥ भक्षार्थमिह लिप्संतौ चेरतुस्तौ निशाचरौ । इन्द्रस्यानुचरौ चैव क्षुब्धौ दृष्ट्वा ह्यतिष्ठताम्

71 // bhakṣārthamiha lipsaṃtau ceratustau niśācarau / indrasyānucarau caiva kṣubdhau dṛṣṭvā hyatiṣṭhatām

72 ॥ राक्षसं तं कदाचिद्वै निशीथे ह्येक मीश्वरम् । आहारं स परीप्सन्वै शब्देनानुससार ह

72 // rākṣasaṃ taṃ kadācidvai niśīthe hyeka mīśvaram / āhāraṃ sa parīpsanvai śabdenānusasāra ha

73 ॥ आससाद पिशाचौ वै त्वजः शण्ढश्च ताबुभौ । कपिपुत्रौ महावीर्यौं कूष्माडौ पूर्वजावुभौ

73 // āsasāda piśācau vai tvajaḥ śaṇḍhaśca tābubhau / kapiputrau mahāvīryauṃ kūṣmāḍau pūrvajāvubhau

74 ॥ पिङ्गाक्षावूर्द्ध्वरोमाणौ वृत्ताक्षौ च सुदारुणौ । कन्याभ्यां सहितौ तौ तु ताभ्यां भर्तुश्चिकीर्षया

74 // piṅgākṣāvūrddhvaromāṇau vṛttākṣau ca sudāruṇau / kanyābhyāṃ sahitau tau tu tābhyāṃ bhartuścikīrṣayā

75 ॥ ते कन्ये कामरूपिण्यौ तदाचारमुभे च तम् । आहारार्थे समीहन्तौ सकन्यौ तु बुभुक्षितौ

75 // te kanye kāmarūpiṇyau tadācāramubhe ca tam / āhārārthe samīhantau sakanyau tu bubhukṣitau

76 ॥ अपश्यतां रक्षसं तौ कामरूपिणमग्रतः । सहसा सन्निपातेन दृष्ट्वा चैव परस्परम्

76 // apaśyatāṃ rakṣasaṃ tau kāmarūpiṇamagrataḥ / sahasā sannipātena dṛṣṭvā caiva parasparam

77 ॥ ईक्षमाणाः स्थितान्योन्यं परस्परजिघृक्षवः । पितरावूचतुः कन्ये युवा मानयत द्रुतम्

77 // īkṣamāṇāḥ sthitānyonyaṃ parasparajighṛkṣavaḥ / pitarāvūcatuḥ kanye yuvā mānayata drutam

78 ॥ जीवग्राहं निगृह्यैनं विस्फुरन्तं पदेपदे । ततस्तमभिसृत्यैनं कन्ये जगृहतुस्तदा

78 // jīvagrāhaṃ nigṛhyainaṃ visphurantaṃ padepade / tatastamabhisṛtyainaṃ kanye jagṛhatustadā

79 ॥ संगृहीत्वा तु हस्ताभ्यामानीतः पितृसंसदि । ताभ्यां कन्यागृहीतं तं पिशाचौ वीक्ष्य रक्षसम्

79 // saṃgṛhītvā tu hastābhyāmānītaḥ pitṛsaṃsadi / tābhyāṃ kanyāgṛhītaṃ taṃ piśācau vīkṣya rakṣasam

80 ॥ अपृच्छतां च कस्य त्वं स च सर्वमभाषत । तस्य कर्माभिजाती च श्रुत्वा तौ रक्षसस्तदा

80 // apṛcchatāṃ ca kasya tvaṃ sa ca sarvamabhāṣata / tasya karmābhijātī ca śrutvā tau rakṣasastadā

81 ॥ अजः शण्डश्च तस्मै ते कन्यके प्रत्यपादयत् । तौ तुष्टौ कर्मणा तस्य कन्ये ते ददतुस्तु वै

81 // ajaḥ śaṇḍaśca tasmai te kanyake pratyapādayat / tau tuṣṭau karmaṇā tasya kanye te dadatustu vai

82 ॥ पैशाचैन विवाहेन रुदन्त्यावुद्ववाह सः । अजः शण्डः सुताभ्यां तु तदा श्रावयतां धनम्

82 // paiśācaina vivāhena rudantyāvudvavāha saḥ / ajaḥ śaṇḍaḥ sutābhyāṃ tu tadā śrāvayatāṃ dhanam

83 ॥ इयं ब्रह्मधना नाम कन्या या सहिता शुभा । ब्रह्म तस्यापराहार इति शण्डो ऽभ्यभाषत

83 // iyaṃ brahmadhanā nāma kanyā yā sahitā śubhā / brahma tasyāparāhāra iti śaṇḍo 'bhyabhāṣata

84 ॥ इयं जन्तुधना नाम कन्या सर्वाङ्गजन्तिला । जन्तुभाव धनादाना इत्यजौऽश्रावयद्धनम्

84 // iyaṃ jantudhanā nāma kanyā sarvāṅgajantilā / jantubhāva dhanādānā ityajau'śrāvayaddhanam

85 ॥ सर्वाङ्गकेशापाशा च कन्या जन्तुधना तु या । यातुधानप्रसूता सा कन्या चैव महारवा

85 // sarvāṅgakeśāpāśā ca kanyā jantudhanā tu yā / yātudhānaprasūtā sā kanyā caiva mahāravā

86 ॥ अरुणा चाप्यलोमा च कन्या ब्रह्मधना तु या । ब्रह्मधानप्रसूता सा कन्या चैव महारवा

86 // aruṇā cāpyalomā ca kanyā brahmadhanā tu yā / brahmadhānaprasūtā sā kanyā caiva mahāravā

87 ॥ एवं पिशाचकन्ये ते मिथुने द्वे प्रसूयताम् । तयोः प्रजानिसर्गं च कथयिष्ये निबोधत

87 // evaṃ piśācakanye te mithune dve prasūyatām / tayoḥ prajānisargaṃ ca kathayiṣye nibodhata

88 ॥ हेतिः प्रहेतिरुग्रश्च पौरुषेयौ वधस्तथा । विद्युत्स्फूर्जश्च वातश्च आयो प्याघ्रस्तथैव च

88 // hetiḥ prahetirugraśca pauruṣeyau vadhastathā / vidyutsphūrjaśca vātaśca āyo pyāghrastathaiva ca

89 ॥ सूर्यश्च राक्षसा ह्येते यातुधानात्मजा दश । माल्यवांश्च सुमाली च प्रहेतितनयौ शृणु

89 // sūryaśca rākṣasā hyete yātudhānātmajā daśa / mālyavāṃśca sumālī ca prahetitanayau śṛṇu

90 ॥ प्रहेतितनयः श्रीमानपुलोमा नाम विश्रुतः । मधुः परो महोग्रस्तु लवणस्तस्य चात्मजः

90 // prahetitanayaḥ śrīmānapulomā nāma viśrutaḥ / madhuḥ paro mahograstu lavaṇastasya cātmajaḥ

91 ॥ महायोगबलोपेतो महा देवमुपस्थितः । उग्रस्य पुत्रौ विक्रान्तो वज्रहा नाम विश्रुतः

91 // mahāyogabalopeto mahā devamupasthitaḥ / ugrasya putrau vikrānto vajrahā nāma viśrutaḥ

92 ॥ पौरुषेयसुताः पञ्च पुरुषादा महाबलाः । कूरश्च विकृतश्चैव रुधिरादस्तथैव च

92 // pauruṣeyasutāḥ pañca puruṣādā mahābalāḥ / kūraśca vikṛtaścaiva rudhirādastathaiva ca

93 ॥ मेदाशश्चवपाशश्च नामभिः परिकीर्त्तिताः । वधपुत्रौ दुराचारौ विघ्नश्च शामनश्च ह

93 // medāśaścavapāśaśca nāmabhiḥ parikīrttitāḥ / vadhaputrau durācārau vighnaśca śāmanaśca ha

94 ॥ विद्युत्पुत्रो दुराचारो रसनो नाम राक्षसः । स्फूर्जक्षेत्रे निकुंभस्तु जातो वै ब्रह्मराक्षसः

94 // vidyutputro durācāro rasano nāma rākṣasaḥ / sphūrjakṣetre nikuṃbhastu jāto vai brahmarākṣasaḥ

95 ॥ वातपुत्रो विरोधस्तु तथा यस्य जनातकः । व्याघ्र पुत्रो निरानन्दः क्रतूनां विघ्नकारकः

95 // vātaputro virodhastu tathā yasya janātakaḥ / vyāghra putro nirānandaḥ kratūnāṃ vighnakārakaḥ

96 ॥ सर्वस्य चान्वये जाता पूराः सर्पाश्च राक्षसाः । यातुधानाः परिक्रान्ता ब्रह्म धानान्निबोधत

96 // sarvasya cānvaye jātā pūrāḥ sarpāśca rākṣasāḥ / yātudhānāḥ parikrāntā brahma dhānānnibodhata

97 ॥ यज्ञापेतो धृतिः क्षेमो ब्रह्मपेतश्च यज्ञहा । श्वातोंऽबुकः केलिसर्पौं ब्रह्मधानात्मजा नव

97 // yajñāpeto dhṛtiḥ kṣemo brahmapetaśca yajñahā / śvātoṃ'bukaḥ kelisarpauṃ brahmadhānātmajā nava

98 ॥ स्वसारो ब्रह्मराक्षस्यस्तेषां चेमाः सुदारुणाः । रक्तकर्णी महाजिह्वा क्षमा चेष्टापहारिणी

98 // svasāro brahmarākṣasyasteṣāṃ cemāḥ sudāruṇāḥ / raktakarṇī mahājihvā kṣamā ceṣṭāpahāriṇī

99 ॥ एतासामन्वये जाताः पृथिव्यां ब्रह्मराक्षसाः । इत्येते राक्षसाः क्रान्ता यक्षस्यविनिबोधत

99 // etāsāmanvaye jātāḥ pṛthivyāṃ brahmarākṣasāḥ / ityete rākṣasāḥ krāntā yakṣasyavinibodhata

100 ॥ चकमे सरसं यक्षः पञ्चचूडां क्रतुस्थलाम् । तल्लिप्सुश्चिन्तयानः स देवोद्यानानि मार्गते

100 // cakame sarasaṃ yakṣaḥ pañcacūḍāṃ kratusthalām / tallipsuścintayānaḥ sa devodyānāni mārgate

101 ॥ वैभ्राजं सुरभिं चैव तथा चैत्ररथं च यत् । विशोकं सुमनं चैव नन्दनं च वनोत्तमम्

101 // vaibhrājaṃ surabhiṃ caiva tathā caitrarathaṃ ca yat / viśokaṃ sumanaṃ caiva nandanaṃ ca vanottamam

102 ॥ बहूनि रमणीयानि मार्गते जातलालसः । दृष्ट्वा तां नन्दने सो ऽथ अप्सरोभिः सहासिनीम्

102 // bahūni ramaṇīyāni mārgate jātalālasaḥ / dṛṣṭvā tāṃ nandane so 'tha apsarobhiḥ sahāsinīm

103 ॥ नोपायं विन्दते तत्र तस्या लाभाय चिन्तयन् । दूषितः स्वेन रूपेण कर्मणा चैव दूषितः

103 // nopāyaṃ vindate tatra tasyā lābhāya cintayan / dūṣitaḥ svena rūpeṇa karmaṇā caiva dūṣitaḥ

104 ॥ ममोद्विजन्ति हिंस्रस्य तथाभूतानि सर्वशः । तत्कथं नाम चार्वगीं प्राप्नुयामहमङ्गनाम्

104 // mamodvijanti hiṃsrasya tathābhūtāni sarvaśaḥ / tatkathaṃ nāma cārvagīṃ prāpnuyāmahamaṅganām

105 ॥ दृष्ट्वोपायं ततः सो ऽथ शीघ्रकारी व्यवर्त्तयत् । कृत्वा रूपं वसुरुचेर्गन्धर्वस्य च गुह्यकः

105 // dṛṣṭvopāyaṃ tataḥ so 'tha śīghrakārī vyavarttayat / kṛtvā rūpaṃ vasurucergandharvasya ca guhyakaḥ

106 ॥ ततः सो ऽप्सरसां मध्ये ता जचग्राह क्रतुस्थलाम् । बुद्ध्वा वसुरुचिं तं सा भावेनैवाभ्यावर्त्तत

106 // tataḥ so 'psarasāṃ madhye tā jacagrāha kratusthalām / buddhvā vasuruciṃ taṃ sā bhāvenaivābhyāvarttata

107 ॥ संभूतः स तया सार्द्धं दृश्यमानो ऽप्सरोगणैः । जगाम मैथुनं यक्षः पुत्रार्थं स तया सह

107 // saṃbhūtaḥ sa tayā sārddhaṃ dṛśyamāno 'psarogaṇaiḥ / jagāma maithunaṃ yakṣaḥ putrārthaṃ sa tayā saha

108 ॥ दृश्यमानो ऽप्सरो लिप्सुः शङ्कां नैव चकार सः । ततः संसिद्धकारणः सद्यो जातः सुतस्तु वै

108 // dṛśyamāno 'psaro lipsuḥ śaṅkāṃ naiva cakāra saḥ / tataḥ saṃsiddhakāraṇaḥ sadyo jātaḥ sutastu vai

109 ॥ उछ्रयात्परिणाहेन सद्यो वृद्धः श्रिया ज्वलन् । राजाहमिति नाभिर्हि पितरं सो ऽभ्यवादयत्

109 // uchrayātpariṇāhena sadyo vṛddhaḥ śriyā jvalan / rājāhamiti nābhirhi pitaraṃ so 'bhyavādayat

110 ॥ भवान् रजतनाभेति पिता तं प्रत्युवाच ह । मात्रानुरूपो रूपेम पितुर्वीर्येणजायते

110 // bhavān rajatanābheti pitā taṃ pratyuvāca ha / mātrānurūpo rūpema piturvīryeṇajāyate

111 ॥ जाते तस्मिन्कुमारे तु स्वरुपं प्रयपद्यत । स्वरूपं प्रतिपद्यन्ते गूहन्तो यक्षराक्षसाः

111 // jāte tasminkumāre tu svarupaṃ prayapadyata / svarūpaṃ pratipadyante gūhanto yakṣarākṣasāḥ

112 ॥ सुप्ता म्रियन्तः क्रुद्धाश्च भीतास्ते हर्षितास्तथा । ततो ऽब्रवीत्सो ऽप्सरसं स्मयमानस्तु गुह्यकः

112 // suptā mriyantaḥ kruddhāśca bhītāste harṣitāstathā / tato 'bravītso 'psarasaṃ smayamānastu guhyakaḥ

113 ॥ गृहं मे गच्छ भद्रं ते सपुत्रा त्वं वरानने । इत्युक्त्वा सहसा तत्र दृष्ट्वा स्वं रूपमास्थितम्

113 // gṛhaṃ me gaccha bhadraṃ te saputrā tvaṃ varānane / ityuktvā sahasā tatra dṛṣṭvā svaṃ rūpamāsthitam

114 ॥ विभ्रान्ताः प्रद्रुताः सर्वाः समेत्याप्सरसस्तदा । गच्छन्तीमन्वगच्छत्तां पुत्रस्तप्तां त्वयन्शिरा

114 // vibhrāntāḥ pradrutāḥ sarvāḥ sametyāpsarasastadā / gacchantīmanvagacchattāṃ putrastaptāṃ tvayanśirā

115 ॥ गन्धर्वाप्सरसां मध्ये नयित्वा स न्यवर्त्तत । तां च दृष्ट्वा समुत्पत्तिं यक्षस्याप्सरसां गणाः

115 // gandharvāpsarasāṃ madhye nayitvā sa nyavarttata / tāṃ ca dṛṣṭvā samutpattiṃ yakṣasyāpsarasāṃ gaṇāḥ

116 ॥ यक्षाणां तु जनित्री त्वं इत्यूचुस्तां क्रतुस्थलाम् । जगाम सह पुत्रेण ततो यक्षः स्वमालयम्

116 // yakṣāṇāṃ tu janitrī tvaṃ ityūcustāṃ kratusthalām / jagāma saha putreṇa tato yakṣaḥ svamālayam

117 ॥ न्यग्रोधो रोहिणो नाम्ना शेरते तत्र गुह्यकाः । तस्मिन्निवासो यक्षाणां न्यग्रोधे रोहिणे स्मृतः

117 // nyagrodho rohiṇo nāmnā śerate tatra guhyakāḥ / tasminnivāso yakṣāṇāṃ nyagrodhe rohiṇe smṛtaḥ

118 ॥ यक्षो रजतनाभश्च गुह्यकानां पितामहः । अनुह्रादस्य दैत्यस्य भद्रां मणिवरां सुताम्

118 // yakṣo rajatanābhaśca guhyakānāṃ pitāmahaḥ / anuhrādasya daityasya bhadrāṃ maṇivarāṃ sutām

119 ॥ उपयेमे ऽनवद्याङ्गीं तस्यां मणिवरो वशी । जज्ञे सा मणिभद्रं च शक्रतुल्यपराक्रममम्

119 // upayeme 'navadyāṅgīṃ tasyāṃ maṇivaro vaśī / jajñe sā maṇibhadraṃ ca śakratulyaparākramamam

120 ॥ तयोः पत्न्यौ भगिन्यौ च क्रतुस्थस्यात्मजे शुभे । नाम्ना पुण्यजनी चैव तथा देवजनी च या

120 // tayoḥ patnyau bhaginyau ca kratusthasyātmaje śubhe / nāmnā puṇyajanī caiva tathā devajanī ca yā

121 ॥ विजज्ञे पणिभद्रातु पुत्रान्पुण्यजनी शुभा । सिद्धार्थं सूर्यतेजश्च सुमनं नन्दनं तथा

121 // vijajñe paṇibhadrātu putrānpuṇyajanī śubhā / siddhārthaṃ sūryatejaśca sumanaṃ nandanaṃ tathā

122 ॥ मण्डूकं रुचकं चैव मणिमन्तं वसुं तथा । सर्वानुभूतं शङ्खं च पिङ्गाक्षं भीरुमेव च

122 // maṇḍūkaṃ rucakaṃ caiva maṇimantaṃ vasuṃ tathā / sarvānubhūtaṃ śaṅkhaṃ ca piṅgākṣaṃ bhīrumeva ca

123 ॥ असोमं दूरसोमं च पद्मं चन्द्रप्रभं तथा । मेघवर्णं सुभद्रं च प्रद्योतं च महाद्युतिम्

123 // asomaṃ dūrasomaṃ ca padmaṃ candraprabhaṃ tathā / meghavarṇaṃ subhadraṃ ca pradyotaṃ ca mahādyutim

124 ॥ द्युति मन्तं केतुमन्तं दर्शनीयं सुदर्शनम् । चत्वारो विंशतिश्चैव पुत्राः पुण्यजनीभवाः

124 // dyuti mantaṃ ketumantaṃ darśanīyaṃ sudarśanam / catvāro viṃśatiścaiva putrāḥ puṇyajanībhavāḥ

125 ॥ जज्ञिरे मणिभद्रस्य सर्वे ते पुण्यलक्षणाः । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च यक्षाः पुण्यजनाः शुभाः

125 // jajñire maṇibhadrasya sarve te puṇyalakṣaṇāḥ / teṣāṃ putrāśca pautrāśca yakṣāḥ puṇyajanāḥ śubhāḥ

126 ॥ विजज्ञे वै देवजनी पुत्रान्मणिवराञ्छुभा । पूर्णभद्रं हैमवन्तं मणिमन्त्रविवर्द्धनौ

126 // vijajñe vai devajanī putrānmaṇivarāñchubhā / pūrṇabhadraṃ haimavantaṃ maṇimantravivarddhanau

127 ॥ कुसुं चरं पिशङ्गं च स्थूलकर्णं महामुदम् । स्वेतं च विमलं चैव पुष्पदन्तं चयावहम्

127 // kusuṃ caraṃ piśaṅgaṃ ca sthūlakarṇaṃ mahāmudam / svetaṃ ca vimalaṃ caiva puṣpadantaṃ cayāvaham

128 ॥ पद्मवर्णं सुचन्द्रं च पक्षञ्च बलकं तथा । कुमुदाक्षं सुकमलं वर्द्धमानं तथा हितम्

128 // padmavarṇaṃ sucandraṃ ca pakṣañca balakaṃ tathā / kumudākṣaṃ sukamalaṃ varddhamānaṃ tathā hitam

129 ॥ पद्मनाभं सुगन्धं च सुवीरं विजयं कृतम् । पूर्ममासं हिरण्याक्षं सारणं चैव मानसम्

129 // padmanābhaṃ sugandhaṃ ca suvīraṃ vijayaṃ kṛtam / pūrmamāsaṃ hiraṇyākṣaṃ sāraṇaṃ caiva mānasam

130 ॥ पुत्रा मणिवरस्यैते यक्षा वै गुह्यकाः स्मृताः । सुरुपाश्च सुवेषाश्च स्रग्विणः प्रियदर्शनाः

130 // putrā maṇivarasyaite yakṣā vai guhyakāḥ smṛtāḥ / surupāśca suveṣāśca sragviṇaḥ priyadarśanāḥ

131 ॥ तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशो ऽथ सहस्रशः । खशायास्त्वपरे पुत्रा राक्षसाः कामरूपिणः

131 // teṣāṃ putrāśca pautrāśca śataśo 'tha sahasraśaḥ / khaśāyāstvapare putrā rākṣasāḥ kāmarūpiṇaḥ

132 ॥ तेषां यथा प्रधानान्वै वर्ण्यमा नान्निबोधत । लालाविः क्रथनो भीमः सुमाली मधुरेव च

132 // teṣāṃ yathā pradhānānvai varṇyamā nānnibodhata / lālāviḥ krathano bhīmaḥ sumālī madhureva ca

133 ॥ विस्फूर्जनो बृहज्जिह्वो मातङ्गो धूम्रितस्तथा । चन्द्रार्कभीकरो बुध्नः कपिलोमा प्रहासकः

133 // visphūrjano bṛhajjihvo mātaṅgo dhūmritastathā / candrārkabhīkaro budhnaḥ kapilomā prahāsakaḥ

134 ॥ पीडापरस्त्रिनाभश्च वक्राक्षश्च निशाचरः । त्रिशिराः शतदंष्ट्रश्च तुण्डकोशश्च राक्षसः

134 // pīḍāparastrinābhaśca vakrākṣaśca niśācaraḥ / triśirāḥ śatadaṃṣṭraśca tuṇḍakośaśca rākṣasaḥ

135 ॥ अश्वश्चाकंपनश्चैव दुर्मुखश्च निशाचरः । इत्येते राक्षसवारा विक्रान्ता गणरूपिमः

135 // aśvaścākaṃpanaścaiva durmukhaśca niśācaraḥ / ityete rākṣasavārā vikrāntā gaṇarūpimaḥ

136 ॥ सर्वलोकचरास्ते तु त्रिदशानां समक्रमाः । सप्त चान्या दुहितरस्ताः शृणुध्वं यथाक्रमम्

136 // sarvalokacarāste tu tridaśānāṃ samakramāḥ / sapta cānyā duhitarastāḥ śṛṇudhvaṃ yathākramam

137 ॥ यासां च यः प्रजासर्गो येन चोत्पादिता गणाः । आलंबा उत्कचोत्कृष्टा निरृता कपिला शिवा

137 // yāsāṃ ca yaḥ prajāsargo yena cotpāditā gaṇāḥ / ālaṃbā utkacotkṛṣṭā nirṛtā kapilā śivā

138 ॥ केशिनी च महाभागा भगिन्यः सप्त याः स्मृताः । ताभ्यो लोकनिकायस्य हन्तारो युद्धदुर्मदाः

138 // keśinī ca mahābhāgā bhaginyaḥ sapta yāḥ smṛtāḥ / tābhyo lokanikāyasya hantāro yuddhadurmadāḥ

139 ॥ उदीर्णा राक्षसगणा इमे चोत्पादिताः शुभाः । आलंबेयो गणः क्रूर औत्कचेयो गणस्तथा

139 // udīrṇā rākṣasagaṇā ime cotpāditāḥ śubhāḥ / ālaṃbeyo gaṇaḥ krūra autkaceyo gaṇastathā

140 ॥ तथौ त्कार्ष्टेयशैवेयौ रक्षसां ह्युत्तमा गणाः । तथैव नैरृतो नाम त्र्यंबकानुचरेण ह

140 // tathau tkārṣṭeyaśaiveyau rakṣasāṃ hyuttamā gaṇāḥ / tathaiva nairṛto nāma tryaṃbakānucareṇa ha

141 ॥ उत्पादितः प्रजाकर्गे गणेश्वरवरेण तु । विक्रान्ताः शौर्यसंपन्ना नैरृता देवराक्षसाः

141 // utpāditaḥ prajākarge gaṇeśvaravareṇa tu / vikrāntāḥ śauryasaṃpannā nairṛtā devarākṣasāḥ

142 ॥ येषामधिपतिर्युक्तो नाम्ना ख्यातो विरूपकः । तेषां गणशतानीका उद्धतानां महात्मनाम्

142 // yeṣāmadhipatiryukto nāmnā khyāto virūpakaḥ / teṣāṃ gaṇaśatānīkā uddhatānāṃ mahātmanām

143 ॥ प्रायेणानुचरन्त्येते शङ्करं जगतः प्रभुम् । दैत्यराजेन कुम्भेन महाकाया महात्मना

143 // prāyeṇānucarantyete śaṅkaraṃ jagataḥ prabhum / daityarājena kumbhena mahākāyā mahātmanā

144 ॥ उत्पादिता महावीर्या महाबलपराक्रमाः । कापिलेया महावीर्या उदीर्णा दैत्यराक्षसाः

144 // utpāditā mahāvīryā mahābalaparākramāḥ / kāpileyā mahāvīryā udīrṇā daityarākṣasāḥ

145 ॥ कपिलेन च यक्षेण केशिन्यां ह्यपरे जनाः । उत्पादिता बलावता उदीर्णा यक्षराक्षसाः

145 // kapilena ca yakṣeṇa keśinyāṃ hyapare janāḥ / utpāditā balāvatā udīrṇā yakṣarākṣasāḥ

146 ॥ केशिनी दुहिता चैव नीला या श्रुद्रराक्षसी । आलंबेयेन जनिता नैकाः सुरसिकेन हि

146 // keśinī duhitā caiva nīlā yā śrudrarākṣasī / ālaṃbeyena janitā naikāḥ surasikena hi

147 ॥ नैला इति समाख्याता दुर्जया घोरविक्रमाः । चरन्ति पृथिवीं कृत्स्नां तत्र ते देवलौकिकाः

147 // nailā iti samākhyātā durjayā ghoravikramāḥ / caranti pṛthivīṃ kṛtsnāṃ tatra te devalaukikāḥ

148 ॥ बहुत्वाच्चैवसर्गस्य तेषां वक्तुं न शक्यते । तस्यास्त्वपि च नीलाया विकचा नाम राक्षसी

148 // bahutvāccaivasargasya teṣāṃ vaktuṃ na śakyate / tasyāstvapi ca nīlāyā vikacā nāma rākṣasī

149 ॥ दुहिता सुताश्च विकया महा सत्त्वपराक्रमाः । विरूपकेन तस्यां वै नैरृतेन इह प्रजाः

149 // duhitā sutāśca vikayā mahā sattvaparākramāḥ / virūpakena tasyāṃ vai nairṛtena iha prajāḥ

150 ॥ उत्पादिताः सुघोराश्च शृणु तास्त्वनुपूर्वशः । दंष्ट्राकराला विकृता महाकर्णा महोदराः

150 // utpāditāḥ sughorāśca śṛṇu tāstvanupūrvaśaḥ / daṃṣṭrākarālā vikṛtā mahākarṇā mahodarāḥ

151 ॥ हारका भीषकाश्चैव तथैव क्लामकाः परे । रेरवाकाः पिशाचाश्च वाहकास्त्रासकाः परे

151 // hārakā bhīṣakāścaiva tathaiva klāmakāḥ pare / reravākāḥ piśācāśca vāhakāstrāsakāḥ pare

152 ॥ भूमिराक्षसका ह्येते मन्दाः परुपविक्रमाः । चरन्त्यदृष्टपूर्वास्तु नानाकारा ह्यनेकशः

152 // bhūmirākṣasakā hyete mandāḥ parupavikramāḥ / carantyadṛṣṭapūrvāstu nānākārā hyanekaśaḥ

153 ॥ उत्कृष्टबलसत्त्वा ये तेषां वैखेचराः स्मृताः । लक्षमात्रेण चाकाशं स्वल्पात्स्वल्पं चरन्ति वै

153 // utkṛṣṭabalasattvā ye teṣāṃ vaikhecarāḥ smṛtāḥ / lakṣamātreṇa cākāśaṃ svalpātsvalpaṃ caranti vai

154 ॥ एतैर्व्याप्तमिदं विश्वं शतशो ऽथ सहस्रशः । भूमिराक्षसकैः सर्वैरनेकैः क्षुद्रराक्षसैः

154 // etairvyāptamidaṃ viśvaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ / bhūmirākṣasakaiḥ sarvairanekaiḥ kṣudrarākṣasaiḥ

155 ॥ नानाप्रकारैराक्रान्ता नाना देशाः समन्ततः । समासाभिहिताश्चैवह्यष्टौ राक्षसमातरः

155 // nānāprakārairākrāntā nānā deśāḥ samantataḥ / samāsābhihitāścaivahyaṣṭau rākṣasamātaraḥ

156 ॥ अष्टौ विभागा ह्येषां हि व्याख्याता अनुपूर्वशः । भद्रका निकराः केचिदज्ञनिष्पत्तिहेतुकाः

156 // aṣṭau vibhāgā hyeṣāṃ hi vyākhyātā anupūrvaśaḥ / bhadrakā nikarāḥ kecidajñaniṣpattihetukāḥ

157 ॥ सहस्रशतसंख्याता मर्त्य लोकविचारिणः । पूतरा मातृसामान्यास्तथा भूतभयङ्कराः

157 // sahasraśatasaṃkhyātā martya lokavicāriṇaḥ / pūtarā mātṛsāmānyāstathā bhūtabhayaṅkarāḥ

158 ॥ बालानां मानुषे लोके ग्रहा मरणहेतुकाः । स्कन्दग्रहादयो हास्या आपकास्त्रासकादयः

158 // bālānāṃ mānuṣe loke grahā maraṇahetukāḥ / skandagrahādayo hāsyā āpakāstrāsakādayaḥ

159 ॥ कौमारास्ते तु विज्ञेया बालानां गृहवृत्तयः । स्कन्दग्रहविशेषाणां मायिकानां तथैव च

159 // kaumārāste tu vijñeyā bālānāṃ gṛhavṛttayaḥ / skandagrahaviśeṣāṇāṃ māyikānāṃ tathaiva ca

160 ॥ पूतना नाम भूतानां ये च लोकविनायकाः । एवं गणसहस्राणि चरन्ति पृथिवीमिमाम्

160 // pūtanā nāma bhūtānāṃ ye ca lokavināyakāḥ / evaṃ gaṇasahasrāṇi caranti pṛthivīmimām

161 ॥ यक्षाः पुण्यजना नामपूर्णभद्राश्च ये स्मृताः । यक्षाणां राक्षसानां च पौलस्त्यागस्तयश्च ये

161 // yakṣāḥ puṇyajanā nāmapūrṇabhadrāśca ye smṛtāḥ / yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca paulastyāgastayaśca ye

162 ॥ नैरृतानां च सर्वेषां राजभूदलकाधिपः । यक्षादृष्ट्या पिबन्तीह नॄणां मांसमसृग्वसे

162 // nairṛtānāṃ ca sarveṣāṃ rājabhūdalakādhipaḥ / yakṣādṛṣṭyā pibantīha nṝṇāṃ māṃsamasṛgvase

163 ॥ रक्षांस्यनुप्रवेशेन पिशाचैः परिपीडनैः । सर्वलक्षणसंपन्नाः समामैश्चापि दैवतैः

163 // rakṣāṃsyanupraveśena piśācaiḥ paripīḍanaiḥ / sarvalakṣaṇasaṃpannāḥ samāmaiścāpi daivataiḥ

164 ॥ भास्वरा बलवन्तश्च ईश्वराः कामरूपिणः । अनाभिभाव्या विक्रान्ताः सर्वलोकनमस्कृताः

164 // bhāsvarā balavantaśca īśvarāḥ kāmarūpiṇaḥ / anābhibhāvyā vikrāntāḥ sarvalokanamaskṛtāḥ

165 ॥ सूक्ष्माश्चौजस्विनोमेध्या वरदा याज्ञिकाश्च वै । देवानां लक्षणं ह्येतदसुराणां तथैव च

165 // sūkṣmāścaujasvinomedhyā varadā yājñikāśca vai / devānāṃ lakṣaṇaṃ hyetadasurāṇāṃ tathaiva ca

166 ॥ हीना देवैस्त्रिभिः पादैर्गन्धर्वाप्सरसः स्मृताः । गन्धर्वेभ्यस्त्रिभिः पादैर्हीना गुह्यकराक्षसाः

166 // hīnā devaistribhiḥ pādairgandharvāpsarasaḥ smṛtāḥ / gandharvebhyastribhiḥ pādairhīnā guhyakarākṣasāḥ

167 ॥ ऐश्वर्यहीना रक्षोभ्यः पिशाचास्त्रिगुणां पुनः । एवन्धनेन रूपेण आयुषा च बलेन च

167 // aiśvaryahīnā rakṣobhyaḥ piśācāstriguṇāṃ punaḥ / evandhanena rūpeṇa āyuṣā ca balena ca

168 ॥ धर्मैश्वर्येण बुद्ध्या च तपःश्रुतपराक्रमैः । देवासुरेभ्यो हीयन्ते त्रींस्त्रीन्पादान्परस्परम्

168 // dharmaiśvaryeṇa buddhyā ca tapaḥśrutaparākramaiḥ / devāsurebhyo hīyante trīṃstrīnpādānparasparam

169 ॥ गन्धर्वाद्याः पिशाचान्ताश्चतस्रो देवयोनयः । अतः शृणुत भद्रं वः प्रजाः क्रोधवशान्वयाः

169 // gandharvādyāḥ piśācāntāścatasro devayonayaḥ / ataḥ śṛṇuta bhadraṃ vaḥ prajāḥ krodhavaśānvayāḥ

170 ॥ क्रोधायाः कन्यका जज्ञे द्वादशैवात्मसंभवाः । ता भार्या पुलहस्यासन्नामतो मे निबोधत

170 // krodhāyāḥ kanyakā jajñe dvādaśaivātmasaṃbhavāḥ / tā bhāryā pulahasyāsannāmato me nibodhata

171 ॥ मृगी च मृगमन्दा च हरिभद्रा त्विरावती । भूता च कपिशा दंष्ट्रा ऋषा तिर्या तथैव च

171 // mṛgī ca mṛgamandā ca haribhadrā tvirāvatī / bhūtā ca kapiśā daṃṣṭrā ṛṣā tiryā tathaiva ca

172 ॥ श्वेता च सरमा चैव सुरसा चेति विश्रुता । मृग्यास्तु हरिगाः पुत्रा मृगश्चान्ये शशास्तथा

172 // śvetā ca saramā caiva surasā ceti viśrutā / mṛgyāstu harigāḥ putrā mṛgaścānye śaśāstathā

173 ॥ न्यङ्कवःशरभा ये च रुरवः पृषताश्च ये । ऋक्षाश्च मृगमन्दाया गवयाश्चापरे तथा

173 // nyaṅkavaḥśarabhā ye ca ruravaḥ pṛṣatāśca ye / ṛkṣāśca mṛgamandāyā gavayāścāpare tathā

174 ॥ महिषोष्ट्रवराहश्च खड्गा गौरमुखास्तथा । हर्य्या स्तु हरयः पुत्रा गोलाङ्गूलास्तरक्षवः

174 // mahiṣoṣṭravarāhaśca khaḍgā gauramukhāstathā / haryyā stu harayaḥ putrā golāṅgūlāstarakṣavaḥ

175 ॥ वानराः किन्नराश्चैव मायुः किंपुरुषास्तथा । सिंहाव्याघ्राश्च नीलाश्चद्वीपिनः क्रोधिताधराः

175 // vānarāḥ kinnarāścaiva māyuḥ kiṃpuruṣāstathā / siṃhāvyāghrāśca nīlāścadvīpinaḥ krodhitādharāḥ

176 ॥ सर्पाश्चाजगरा ग्राहा मार्जारा मूषिकाः परे । मण्डूका नकुलाश्चैव वल्कका वनगोचराः

176 // sarpāścājagarā grāhā mārjārā mūṣikāḥ pare / maṇḍūkā nakulāścaiva valkakā vanagocarāḥ

177 ॥ हंसं तु प्रथमं जज्ञे पुलहस्य वरं शुभा । रणचन्द्रं शतमुखं दरीमुखमथापि च

177 // haṃsaṃ tu prathamaṃ jajñe pulahasya varaṃ śubhā / raṇacandraṃ śatamukhaṃ darīmukhamathāpi ca

178 ॥ हरितं हरिवर्माणं भीषणं शुभलक्षणम् । प्रथितं मथितं चैव हरिणं लाङ्गलिं तथा

178 // haritaṃ harivarmāṇaṃ bhīṣaṇaṃ śubhalakṣaṇam / prathitaṃ mathitaṃ caiva hariṇaṃ lāṅgaliṃ tathā

179 ॥ श्वेताया जज्ञिरे वीरा दश वानरपुङ्गवाः । ऊर्द्ध्वदृष्टिः कृताहारः सुव्रतो विनतो बुधः

179 // śvetāyā jajñire vīrā daśa vānarapuṅgavāḥ / ūrddhvadṛṣṭiḥ kṛtāhāraḥ suvrato vinato budhaḥ

180 ॥ पारिजातः सुजातश्च हरिदासो गुणाकरः । क्षेममूर्तिश्च बलवान् राजानः सर्व एव ते

180 // pārijātaḥ sujātaśca haridāso guṇākaraḥ / kṣemamūrtiśca balavān rājānaḥ sarva eva te

181 ॥ तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च बलवन्तः सुदुःसहाः । अशक्याः समरेजेतुं देवदानवमानवैः

181 // teṣāṃ putrāśca pautrāśca balavantaḥ suduḥsahāḥ / aśakyāḥ samarejetuṃ devadānavamānavaiḥ

182 ॥ यक्षभूतपिशाचैश्च राक्षसैः सुभुजङ्गमैः । नाग्निशस्त्रविषैरन्यैर्मृत्युरेषां विधीयते

182 // yakṣabhūtapiśācaiśca rākṣasaiḥ subhujaṅgamaiḥ / nāgniśastraviṣairanyairmṛtyureṣāṃ vidhīyate

183 ॥ असंगगतयः सर्वे पृथिव्यां व्योम्नि चैव हि । पाताले च जले वायौ ह्यविनाशिन एव ते

183 // asaṃgagatayaḥ sarve pṛthivyāṃ vyomni caiva hi / pātāle ca jale vāyau hyavināśina eva te

184 ॥ दशकोटिसहस्राणि दशार्बुदशतानि च । महापद्मसहस्राणि महापद्मशतानि च

184 // daśakoṭisahasrāṇi daśārbudaśatāni ca / mahāpadmasahasrāṇi mahāpadmaśatāni ca

185 ॥ दशार्बुदानि कोटीनां सहस्राणां शतं शतम् । नियुतानां सहस्राणि निखर्वाणां तथै व च

185 // daśārbudāni koṭīnāṃ sahasrāṇāṃ śataṃ śatam / niyutānāṃ sahasrāṇi nikharvāṇāṃ tathai va ca

186 ॥ दशार्बुदानि कोटीनां षष्टिकोटिस्तथैव च । अर्बुदानां च लक्षं तु कोटीशतमथापरम्

186 // daśārbudāni koṭīnāṃ ṣaṣṭikoṭistathaiva ca / arbudānāṃ ca lakṣaṃ tu koṭīśatamathāparam

187 ॥ दश पद्मानि चान्यानि महापद्मानि वै नव । संख्यातानि कुलीनानां वानराणां तरस्विनाम्

187 // daśa padmāni cānyāni mahāpadmāni vai nava / saṃkhyātāni kulīnānāṃ vānarāṇāṃ tarasvinām

188 ॥ सर्वे तेजस्विनः शूराः कामरूपा महा बलाः । दिव्याभरणवेषाश्च ब्रह्मण्याश्चाहितग्नयः

188 // sarve tejasvinaḥ śūrāḥ kāmarūpā mahā balāḥ / divyābharaṇaveṣāśca brahmaṇyāścāhitagnayaḥ

189 ॥ यष्टारः सर्वयज्ञानां सहस्रशतदक्षिणाः । मुकुटैः कुण्डलैर्हारैः केयूरैः समलङ्कृताः

189 // yaṣṭāraḥ sarvayajñānāṃ sahasraśatadakṣiṇāḥ / mukuṭaiḥ kuṇḍalairhāraiḥ keyūraiḥ samalaṅkṛtāḥ

190 ॥ वेदवेदाङ्गविद्वांसो नीतिशास्त्रविचक्षणाः । अस्त्राणां मोचने चापि तथा संहारकर्मणि

190 // vedavedāṅgavidvāṃso nītiśāstravicakṣaṇāḥ / astrāṇāṃ mocane cāpi tathā saṃhārakarmaṇi

191 ॥ दिव्यमं त्रपुरस्कारा दिव्यमन्त्रपुरस्कृताः । समर्था बलिनः शूराः सर्वशस्त्रप्रहारिणः

191 // divyamaṃ trapuraskārā divyamantrapuraskṛtāḥ / samarthā balinaḥ śūrāḥ sarvaśastraprahāriṇaḥ

192 ॥ दिव्यरूपधराः सौम्या जरामरणवर्जिताः । कुलानां च सहस्राणि दश तेषां महात्मनाम्

192 // divyarūpadharāḥ saumyā jarāmaraṇavarjitāḥ / kulānāṃ ca sahasrāṇi daśa teṣāṃ mahātmanām

193 ॥ चतुर्षु मेरुपार्श्वेषु हेमकूटे हिमाह्वये । नीले श्वेतनगे चैव निषधे गन्धमादने

193 // caturṣu merupārśveṣu hemakūṭe himāhvaye / nīle śvetanage caiva niṣadhe gandhamādane

194 ॥ द्वीपेषु सप्तसु तथा या गुहा ते च पर्वताः । निलयास्तेषु ते प्रोक्ता विश्वकर्मकृता स्वयम्

194 // dvīpeṣu saptasu tathā yā guhā te ca parvatāḥ / nilayāsteṣu te proktā viśvakarmakṛtā svayam

195 ॥ पुरैश्च विविधाकारैः प्रकारैश्च विभूषिताः । सर्वर्तुरमणीयास्ते ह्युद्यानानि च सर्वशः

195 // puraiśca vividhākāraiḥ prakāraiśca vibhūṣitāḥ / sarvarturamaṇīyāste hyudyānāni ca sarvaśaḥ

196 ॥ गृहभूमिषु शय्यासु पुष्पगन्धसुखोदिताः । आलेपनैश्च विविधैर्दिव्यभक्तिकृतैस्तथा

196 // gṛhabhūmiṣu śayyāsu puṣpagandhasukhoditāḥ / ālepanaiśca vividhairdivyabhaktikṛtaistathā

197 ॥ सर्वरत्नसमाकीर्णा मानसीं सिद्धिमास्थिताः । वानरा वानरीभिस्ते दिव्याभरणभूषिताः

197 // sarvaratnasamākīrṇā mānasīṃ siddhimāsthitāḥ / vānarā vānarībhiste divyābharaṇabhūṣitāḥ

198 ॥ पिबन्तो मधु माध्वीकं सुधाभक्षानुमिश्रितम् । क्रियामयाः समुदिता दिवि देवगणा इव

198 // pibanto madhu mādhvīkaṃ sudhābhakṣānumiśritam / kriyāmayāḥ samuditā divi devagaṇā iva

199 ॥ देवगन्धर्वमुख्यानां पुत्रास्ते वै सुखे रताः । धार्मिकाश्च वरोत्सिक्ता युद्धशैण्डा महाबलाः

199 // devagandharvamukhyānāṃ putrāste vai sukhe ratāḥ / dhārmikāśca varotsiktā yuddhaśaiṇḍā mahābalāḥ

200 ॥ अक्षुद्राः सर्वसत्त्वानां देवद्विजपरायणाः । अम्लानिनः सत्यसंधा नानार्थे बहुजल्पिनः

200 // akṣudrāḥ sarvasattvānāṃ devadvijaparāyaṇāḥ / amlāninaḥ satyasaṃdhā nānārthe bahujalpinaḥ

201 ॥ मितभाषाः क्षमावन्तो ह्याचारपरिनिष्ठिताः । वनालङ्कारभूतो हि सृष्टा वै ब्रह्मणा स्वयम्

201 // mitabhāṣāḥ kṣamāvanto hyācārapariniṣṭhitāḥ / vanālaṅkārabhūto hi sṛṣṭā vai brahmaṇā svayam

202 ॥ भक्त्या निमित्तं लोकेषु रामस्यार्थे गुणाकरः । कपीनामवतारो ऽयं सर्वपापविनाशनः

202 // bhaktyā nimittaṃ lokeṣu rāmasyārthe guṇākaraḥ / kapīnāmavatāro 'yaṃ sarvapāpavināśanaḥ

203 ॥ धन्यः पुण्यो यशस्यश्च रमणीयः सुखावहः । तदेव कीर्तयिष्यामि तच्छृणुध्वमतन्द्रिताः

203 // dhanyaḥ puṇyo yaśasyaśca ramaṇīyaḥ sukhāvahaḥ / tadeva kīrtayiṣyāmi tacchṛṇudhvamatandritāḥ

204 ॥ ऊर्द्ध्वदृष्टेश्च तनयो प्याघ्रो नामाभवद्भली । व्याघ्रस्य भ्रातरः पञ्च स्वसारश्च तथास्य वै

204 // ūrddhvadṛṣṭeśca tanayo pyāghro nāmābhavadbhalī / vyāghrasya bhrātaraḥ pañca svasāraśca tathāsya vai

205 ॥ तांस्तथा स्वानुरूपेषु वानरेषु कृतात्मसु । प्रतिपादिता स्वयं भ्रात्रा भातृदारास्तथैव च

205 // tāṃstathā svānurūpeṣu vānareṣu kṛtātmasu / pratipāditā svayaṃ bhrātrā bhātṛdārāstathaiva ca

206 ॥ व्याघ्रस्य तु सुतो जज्ञे शरभोलोकविश्रुतः । शरभस्यापि विद्धांसो भ्रातरो वीर्यसंमताः

206 // vyāghrasya tu suto jajñe śarabholokaviśrutaḥ / śarabhasyāpi viddhāṃso bhrātaro vīryasaṃmatāḥ

207 ॥ राजानो वानराणां च सर्वधर्मप्रतिष्ठिताः । शरभस्य सुतो धीमाञ्शुको नाम महाबलः

207 // rājāno vānarāṇāṃ ca sarvadharmapratiṣṭhitāḥ / śarabhasya suto dhīmāñśuko nāma mahābalaḥ

208 ॥ तस्यापि पुत्रो बलवान्व्यघ्री जठरसंभवः । संमतः सर्वशूराणां चक्रवर्ति दुरासदः

208 // tasyāpi putro balavānvyaghrī jaṭharasaṃbhavaḥ / saṃmataḥ sarvaśūrāṇāṃ cakravarti durāsadaḥ

209 ॥ ऋक्षोनाम महातेजाः सर्ववानरयूथपः । इन्ता सदैव शत्रूणां सर्वास्त्रविधिपारगः

209 // ṛkṣonāma mahātejāḥ sarvavānarayūthapaḥ / intā sadaiva śatrūṇāṃ sarvāstravidhipāragaḥ

210 ॥ तस्मै तादृग्विशिष्टाय सुतां गुणगणैर्युताम् । प्रजापतिरुपादाय कन्यां हेमविभूषिताम्

210 // tasmai tādṛgviśiṣṭāya sutāṃ guṇagaṇairyutām / prajāpatirupādāya kanyāṃ hemavibhūṣitām

211 ॥ विरजौ विरजां तस्मै प्रत्यपादयदं जसा । पाणिं जग्राह तस्यास्तु ऋक्षो वानरयूथपः

211 // virajau virajāṃ tasmai pratyapādayadaṃ jasā / pāṇiṃ jagrāha tasyāstu ṛkṣo vānarayūthapaḥ

212 ॥ दर्शनीयानवद्याङ्गी सा कन्या चारुहासिनी । चकमे तां महेन्द्रस्तु दृष्ट्वा वै प्रियदर्शनाम्

212 // darśanīyānavadyāṅgī sā kanyā cāruhāsinī / cakame tāṃ mahendrastu dṛṣṭvā vai priyadarśanām

213 ॥ तेन तस्यां सुतो जातो वाली विक्रमपौरुषः । विरजायां महेन्द्रेण महेन्द्रसमविक्रमः

213 // tena tasyāṃ suto jāto vālī vikramapauruṣaḥ / virajāyāṃ mahendreṇa mahendrasamavikramaḥ

214 ॥ तथा स्वांशो भानुना वै तस्यामेव यधाविधि । रहस्युत्पादितः पुत्रः सुग्रीवो हरियूथपः

214 // tathā svāṃśo bhānunā vai tasyāmeva yadhāvidhi / rahasyutpāditaḥ putraḥ sugrīvo hariyūthapaḥ

215 ॥ ऋक्षो दृष्ट्वा तु तनयौ बलरूपश्रिया युतौ । हर्ष चक्रे सुविपुलं सर्ववानरयूथपः

215 // ṛkṣo dṛṣṭvā tu tanayau balarūpaśriyā yutau / harṣa cakre suvipulaṃ sarvavānarayūthapaḥ

216 ॥ सो ऽब्यषिञ्चत्सुतं ज्येष्ठं वालिनं हेममालिनम् । अभिषिक्तस्ततो वाली सुग्रीवानुगतो बली

216 // so 'byaṣiñcatsutaṃ jyeṣṭhaṃ vālinaṃ hemamālinam / abhiṣiktastato vālī sugrīvānugato balī

217 ॥ कारयामास राज्यं च दिवि देवेश्वरो यथा । सुषेणास्य सुता चापि भार्या तस्य महात्मनः

217 // kārayāmāsa rājyaṃ ca divi deveśvaro yathā / suṣeṇāsya sutā cāpi bhāryā tasya mahātmanaḥ

218 ॥ तारा नाम महाप्राज्ञा ताराधिपनिभानना । सुषुवे सापि तनयमङ्गदं कनकाङ्गदम्

218 // tārā nāma mahāprājñā tārādhipanibhānanā / suṣuve sāpi tanayamaṅgadaṃ kanakāṅgadam

219 ॥ अङ्गदस्यापि तनयो जातो भीमपरा क्रमः । मैन्दस्य च्येष्ठकन्यायां ध्रुवो नाम महायशाः

219 // aṅgadasyāpi tanayo jāto bhīmaparā kramaḥ / maindasya cyeṣṭhakanyāyāṃ dhruvo nāma mahāyaśāḥ

220 ॥ सुग्रीवस्य रुमा भार्या पनसस्य सुता शुभा । तस्यापि च सुता जातास्त्रयः परमकीर्त्तयः

220 // sugrīvasya rumā bhāryā panasasya sutā śubhā / tasyāpi ca sutā jātāstrayaḥ paramakīrttayaḥ

221 ॥ तेषां दारांस्तथासाद्य सुस्वरूपान्बली ततः । वालिनः पार्श्वतो ऽतिष्ठत्सुग्रीवः सह वानरैः

221 // teṣāṃ dārāṃstathāsādya susvarūpānbalī tataḥ / vālinaḥ pārśvato 'tiṣṭhatsugrīvaḥ saha vānaraiḥ

222 ॥ बहून्वर्षगणानग्रो भ्रात्रा सह यथामरः । केसरी कुञ्जरस्याथ सुतां भार्यामविन्दत

222 // bahūnvarṣagaṇānagro bhrātrā saha yathāmaraḥ / kesarī kuñjarasyātha sutāṃ bhāryāmavindata

223 ॥ अञ्जना नाम सुभागा गत्वा पुंसवने शुचिः । पर्युपास्ते च तां वायुर्यौंवनादेव गर्विताम्

223 // añjanā nāma subhāgā gatvā puṃsavane śuciḥ / paryupāste ca tāṃ vāyuryauṃvanādeva garvitām

224 ॥ तस्यां जातस्तु हनुमान्वायुना जगदायुना । ये ह्यन्ये केसरिसुता विख्याता दिवि चेह वै

224 // tasyāṃ jātastu hanumānvāyunā jagadāyunā / ye hyanye kesarisutā vikhyātā divi ceha vai

225 ॥ ज्येष्ठस्तु हनुमांस्तेषां मतिमांस्तु ततः स्मृतः । श्रुतिमान्केतुमांश्चैव मतिमान्धृतिमानपि

225 // jyeṣṭhastu hanumāṃsteṣāṃ matimāṃstu tataḥ smṛtaḥ / śrutimānketumāṃścaiva matimāndhṛtimānapi

226 ॥ हनुमद्भ्रातरो ये वै ते दारैः सुप्रतिष्ठताः । स्वानरूपैः सुताः पित्रा पुत्रपौत्रसमन्विताः

226 // hanumadbhrātaro ye vai te dāraiḥ supratiṣṭhatāḥ / svānarūpaiḥ sutāḥ pitrā putrapautrasamanvitāḥ

227 ॥ ब्रह्मचारी च हनुमान्नासौदारैश्च योजितः । सर्वलोकानपि रणे यो योद्धुं च समुत्सहेत्

227 // brahmacārī ca hanumānnāsaudāraiśca yojitaḥ / sarvalokānapi raṇe yo yoddhuṃ ca samutsahet

228 ॥ जवे जवे च वितते वैनतेय इवापरः । अग्निपुत्रश्च बलवान्नलः परमदुर्ज्जयः

228 // jave jave ca vitate vainateya ivāparaḥ / agniputraśca balavānnalaḥ paramadurjjayaḥ

229 ॥ क्षेत्रे कनकबिन्दोस्तु जातो वानरपुङ्गवः । तथात्वन्ये महाभागा बलवन्तश्च वानराः

229 // kṣetre kanakabindostu jāto vānarapuṅgavaḥ / tathātvanye mahābhāgā balavantaśca vānarāḥ

230 ॥ सप्रधानास्तु विज्ञेया हरियूथप यूथपाः । तारश्च कुसुमश्चैव पनसो गन्धमादनः

230 // sapradhānāstu vijñeyā hariyūthapa yūthapāḥ / tāraśca kusumaścaiva panaso gandhamādanaḥ

231 ॥ रूपश्रीर्विभवश्चैव गवयो विकटः सरः । सुषेणः सुधनुश्चैव सुबन्धुः शतदुन्दुभिः

231 // rūpaśrīrvibhavaścaiva gavayo vikaṭaḥ saraḥ / suṣeṇaḥ sudhanuścaiva subandhuḥ śatadundubhiḥ

232 ॥ विकचः कपिलो रौद्रः परियात्रः प्रभञ्जनः । कुञ्जरः शरभो दंष्ट्री कालमूर्तिर्महासुखः

232 // vikacaḥ kapilo raudraḥ pariyātraḥ prabhañjanaḥ / kuñjaraḥ śarabho daṃṣṭrī kālamūrtirmahāsukhaḥ

233 ॥ नन्दः कन्दरसेनश्च नलो वारुणिरेव च । चिरवः करवस्ताम्रश्चित्रयोधी रथीतरः

233 // nandaḥ kandarasenaśca nalo vāruṇireva ca / ciravaḥ karavastāmraścitrayodhī rathītaraḥ

234 ॥ भीमः शतबलिश्चैव कालचक्रो ऽनलो नलः । यक्षास्यो गहनश्चैव धूम्रः पञ्चरथस्तथा

234 // bhīmaḥ śatabaliścaiva kālacakro 'nalo nalaḥ / yakṣāsyo gahanaścaiva dhūmraḥ pañcarathastathā

235 ॥ पारिजातो महादीप्तः सुतपा बलसागरः । श्रुतायुर्विजयाकाङ्क्षी गुरुसेवी यथार् थकः

235 // pārijāto mahādīptaḥ sutapā balasāgaraḥ / śrutāyurvijayākāṅkṣī gurusevī yathār thakaḥ

236 ॥ धर्मचेतास्सुहोत्रश्च शालिहोत्रो ऽथ सर्पगः । पुण्ड्रश्चावरगात्रश्च चारुरूपश्च शतुजित्

236 // dharmacetāssuhotraśca śālihotro 'tha sarpagaḥ / puṇḍraścāvaragātraśca cārurūpaśca śatujit

237 ॥ विकटः कवटो मैन्दो बिन्दुकारो ऽसुरान्तकः । मन्त्री भीमरथः संगो विभ्रान्तश्चारुहासवान्

237 // vikaṭaḥ kavaṭo maindo bindukāro 'surāntakaḥ / mantrī bhīmarathaḥ saṃgo vibhrāntaścāruhāsavān

238 ॥ क्षणक्षणामताहारी दृढभक्तिः प्रमर्दनः । जाजलिः पञ्चमुकुटो बलबन्धुः समाहितः

238 // kṣaṇakṣaṇāmatāhārī dṛḍhabhaktiḥ pramardanaḥ / jājaliḥ pañcamukuṭo balabandhuḥ samāhitaḥ

239 ॥ पयः कीर्त्तिः शुभः क्षेत्रो बिन्दुकेतुः सहस्रपात् । नवाक्षे हरिनेत्रश्च जीमूतो ऽथ बलाहकः

239 // payaḥ kīrttiḥ śubhaḥ kṣetro binduketuḥ sahasrapāt / navākṣe harinetraśca jīmūto 'tha balāhakaḥ

240 ॥ गजो गवयनामा च सुबाहुश्च गुणाकरः । वीरबाहुः कृती कुण्डो कृतकृत्यः शुभेक्षणः

240 // gajo gavayanāmā ca subāhuśca guṇākaraḥ / vīrabāhuḥ kṛtī kuṇḍo kṛtakṛtyaḥ śubhekṣaṇaḥ

241 ॥ द्विविदः कुमुदो भासः सुमुखः सुरुवुर्वृकः । विकटः कवकश्चैव जवसेनो वृषाकृतिः

241 // dvividaḥ kumudo bhāsaḥ sumukhaḥ suruvurvṛkaḥ / vikaṭaḥ kavakaścaiva javaseno vṛṣākṛtiḥ

242 ॥ गवाक्षो नरदेवश्च सुकेतुर्विमलाननः । सहस्वारः शुभक्षेत्रः पुष्पध्वंसो विलोहितः

242 // gavākṣo naradevaśca suketurvimalānanaḥ / sahasvāraḥ śubhakṣetraḥ puṣpadhvaṃso vilohitaḥ

243 ॥ नवचन्द्रो बहुगुणः सप्तहोत्रो मरीचिमान् । गोधामा च धनेशश्च गोलाङ्गूलश्च नेत्रवान्

243 // navacandro bahuguṇaḥ saptahotro marīcimān / godhāmā ca dhaneśaśca golāṅgūlaśca netravān

244 ॥ इत्येते हरयः क्रान्ताः प्राधान्येन यथार्थतः । बहुत्वान्नामधेयानां न शक्यमभिवर्णितुम्

244 // ityete harayaḥ krāntāḥ prādhānyena yathārthataḥ / bahutvānnāmadheyānāṃ na śakyamabhivarṇitum

245 ॥ नागकोटीदशबले एकैकस्य प्रतिष्ठितम् । सर्ववानरसैन्यस्य सप्तद्वीपस्थितस्य तु

245 // nāgakoṭīdaśabale ekaikasya pratiṣṭhitam / sarvavānarasainyasya saptadvīpasthitasya tu

246 ॥ किष्किन्धामाश्रितो वाली राजासीच्छत्रुतापनः । रणे निगूङ्य वामेन भुजेन स महाबलः

246 // kiṣkindhāmāśrito vālī rājāsīcchatrutāpanaḥ / raṇe nigūṅya vāmena bhujena sa mahābalaḥ

247 ॥ विष्टभ्य पार्श्वेसंस्थाप्य रावणन्ध्यानमस्थितः । मौहूर्तिकीं गतिं गत्वा चतुः परशर्वानुपस्पृशन्

247 // viṣṭabhya pārśvesaṃsthāpya rāvaṇandhyānamasthitaḥ / mauhūrtikīṃ gatiṃ gatvā catuḥ paraśarvānupaspṛśan

248 ॥ समुद्रं दक्षणं पूर्वपश्चिमं च तथोत्तरम् । मनोवायुगतिर्भूत्वा वाली व्यपगतक्रमः

248 // samudraṃ dakṣaṇaṃ pūrvapaścimaṃ ca tathottaram / manovāyugatirbhūtvā vālī vyapagatakramaḥ

249 ॥ स निर्जित्य महावीर्यो रावणं लोकरावणम् । वाली बाहुविनिर्मुक्तं विह्वलं नष्टचेतसम्

249 // sa nirjitya mahāvīryo rāvaṇaṃ lokarāvaṇam / vālī bāhuvinirmuktaṃ vihvalaṃ naṣṭacetasam

250 ॥ वृक्षमूलप्रदेशे च स्थापयित्वा बलोत्कटः । सिच्यांभसा सुशीतेन ह्यापादतलमस्तकात्

250 // vṛkṣamūlapradeśe ca sthāpayitvā balotkaṭaḥ / sicyāṃbhasā suśītena hyāpādatalamastakāt

251 ॥ स च तं लब्धसंज्ञं च कृत्वा विस्मयमास्थितः । उवाच रणचण्डं तं राक्षसेंद्रं कपीश्वरः

251 // sa ca taṃ labdhasaṃjñaṃ ca kṛtvā vismayamāsthitaḥ / uvāca raṇacaṇḍaṃ taṃ rākṣaseṃdraṃ kapīśvaraḥ

252 ॥ भो भो राक्षसाजेन्द्र महेन्द्रसमविक्रम । असंख्येयं बलं जित्वा यमं ससचिवं रणे

252 // bho bho rākṣasājendra mahendrasamavikrama / asaṃkhyeyaṃ balaṃ jitvā yamaṃ sasacivaṃ raṇe

253 ॥ वरुणं च कुबेरं च शशिनं भास्करं तथा । मरुद्गणं तथा रुद्रानादित्यानश्विनौ वसून्

253 // varuṇaṃ ca kuberaṃ ca śaśinaṃ bhāskaraṃ tathā / marudgaṇaṃ tathā rudrānādityānaśvinau vasūn

254 ॥ दैतेयान्कालकेयांश्च दानवान्सुमहाबलान् । सिद्धांस्तथैव गन्धर्वान्यक्षरक्षोभुजङ्गमान्

254 // daiteyānkālakeyāṃśca dānavānsumahābalān / siddhāṃstathaiva gandharvānyakṣarakṣobhujaṅgamān

255 ॥ पक्षिणां प्रवरांश्चैव ग्रहनक्षत्रतारकाः । तथा भूतपिशाचांश्च विवृद्धबलदर्पितान्

255 // pakṣiṇāṃ pravarāṃścaiva grahanakṣatratārakāḥ / tathā bhūtapiśācāṃśca vivṛddhabaladarpitān

256 ॥ मानुषाणां नृपांश्चैव शतशो ऽथ सहस्रशः । कथमीदृग्गुणो भूत्वा मनोवायुसमो जवे

256 // mānuṣāṇāṃ nṛpāṃścaiva śataśo 'tha sahasraśaḥ / kathamīdṛgguṇo bhūtvā manovāyusamo jave

257 ॥ शक्तो ऽसि चालनि मेरोः कृतान्त इव दुर्जयः । विद्राव्य सर्वोंल्लोकेषु वीरान्परपुरञ्ज्यः

257 // śakto 'si cālani meroḥ kṛtānta iva durjayaḥ / vidrāvya sarvoṃllokeṣu vīrānparapurañjyaḥ

258 ॥ बलैरशनिकल्पैश्च समीकृत्य च पर्वतान् । विक्षोभ्य सागरान्सप्त सप्तकृत्वो महारथः

258 // balairaśanikalpaiśca samīkṛtya ca parvatān / vikṣobhya sāgarānsapta saptakṛtvo mahārathaḥ

259 ॥ निर्विकारो जयप्रेप्सुः स्मयमानो बलाद्बली । दुर्बलेन मया क्रान्तो वानरेण विशेषतः

259 // nirvikāro jayaprepsuḥ smayamāno balādbalī / durbalena mayā krānto vānareṇa viśeṣataḥ

260 ॥ किमर्थमीदृशं शप्तो बलवानपि दुर्जयः । प्रब्रूहि हेतुना केन ब्रह्मन्राक्षसपुङ्गव

260 // kimarthamīdṛśaṃ śapto balavānapi durjayaḥ / prabrūhi hetunā kena brahmanrākṣasapuṅgava

261 ॥ अभयं ते मया दत्तं विश्वस्तो भव ते न भीः । वयनं वालिनः श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान्

261 // abhayaṃ te mayā dattaṃ viśvasto bhava te na bhīḥ / vayanaṃ vālinaḥ śrutvā daśagrīvaḥ pratāpavān

262 ॥ उवाच भयसंविग्नः सांत्वपूर्वमिदं वचः । असंशयं जिताः सर्वे मया देवासुरा रणे

262 // uvāca bhayasaṃvignaḥ sāṃtvapūrvamidaṃ vacaḥ / asaṃśayaṃ jitāḥ sarve mayā devāsurā raṇe

263 ॥ एवं विधस्तु बलवान्न मयासादितः क्वचित् । तदिच्छामि त्वया सार्द्धं सौहृदं भयवर्जितम्

263 // evaṃ vidhastu balavānna mayāsāditaḥ kvacit / tadicchāmi tvayā sārddhaṃ sauhṛdaṃ bhayavarjitam

264 ॥ मत्तो भवेन्न ते वीर कदाचिद्वै रणाजिरम् । एवमुक्तो ऽब्रवीद्वाली भवत्येतद्वचस्तव

264 // matto bhavenna te vīra kadācidvai raṇājiram / evamukto 'bravīdvālī bhavatyetadvacastava

265 ॥ समये स्थापयित्वा तु रावणो वालिनं पुरा । जगाम लङ्कां सगणः प्रहृष्टेनान्तरात्मना

265 // samaye sthāpayitvā tu rāvaṇo vālinaṃ purā / jagāma laṅkāṃ sagaṇaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā

266 ॥ वाली विजित्य बलवान् पुष्करे राक्षसेश्वरम् । आजहार बहून्यज्ञानन्नपानसमावृतान्

266 // vālī vijitya balavān puṣkare rākṣaseśvaram / ājahāra bahūnyajñānannapānasamāvṛtān

267 ॥ दक्षिणाभिः प्रवृद्धाभिः शतशो ऽथ सहस्रशः । अग्निष्टोमाश्वमेधांश्च राजसूयान्नृमेधकान्

267 // dakṣiṇābhiḥ pravṛddhābhiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ / agniṣṭomāśvamedhāṃśca rājasūyānnṛmedhakān

268 ॥ सर्वमेधानपि बहून्सर्वदानसमन्वितान् । तर्पयित्वाथ देवांश्च देवेन्द्रंबहुभिस्तथा

268 // sarvamedhānapi bahūnsarvadānasamanvitān / tarpayitvātha devāṃśca devendraṃbahubhistathā

269 ॥ ब्रह्माणं तेषयित्वा च हुत्वाग्रिं बहुवार्षिकम् । सुग्रीवेण सह भ्रात्रा सुखी भूत्वा यवीयसा

269 // brahmāṇaṃ teṣayitvā ca hutvāgriṃ bahuvārṣikam / sugrīveṇa saha bhrātrā sukhī bhūtvā yavīyasā

270 ॥ राज्यं च पालयित्वा स कपीनामकुतोभयः । ब्रह्मण्यो ब्रह्मपरमो धर्मसेतुः क्रियापरः

270 // rājyaṃ ca pālayitvā sa kapīnāmakutobhayaḥ / brahmaṇyo brahmaparamo dharmasetuḥ kriyāparaḥ

271 ॥ बहून्वर्षगणान्रेमे सर्वशास्त्रविशारदः । यस्य देवमुनिर्गाथां जगौ यज्ञेषु नारदः

271 // bahūnvarṣagaṇānreme sarvaśāstraviśāradaḥ / yasya devamunirgāthāṃ jagau yajñeṣu nāradaḥ

272 ॥ न यज्ञहवने दानेजवेनापि पराक्रमे । तुल्यो ऽस्ति त्रिषु लोकेषु वालिनोहेममालिनः

272 // na yajñahavane dānejavenāpi parākrame / tulyo 'sti triṣu lokeṣu vālinohemamālinaḥ

273 ॥ शांशपायन उवाच अहो महाप्रभा वस्तु महेन्द्रतनयो बली । वाली यज्ञसहस्राणां यज्वा परमदुर्जयः

273 // śāṃśapāyana uvāca aho mahāprabhā vastu mahendratanayo balī / vālī yajñasahasrāṇāṃ yajvā paramadurjayaḥ

274 ॥ चक्रवर्त्ती महाप्राज्ञे वाली च कथितस्त्वया । मार्त डस्य तु नो ब्रूहि कथं मार्त्तण्डता स्मृता । निरुक्तमस्य तु विभो याथातथ्येन सुव्रत

274 // cakravarttī mahāprājñe vālī ca kathitastvayā / mārta ḍasya tu no brūhi kathaṃ mārttaṇḍatā smṛtā / niruktamasya tu vibho yāthātathyena suvrata

275 ॥ सूत उवाच सृत्यमानेषु भूतेषु प्रजापतिरथ स्वयम्

275 // sūta uvāca sṛtyamāneṣu bhūteṣu prajāpatiratha svayam

276 ॥ त्रैलोक्याद्यत्परं तेजस्तदाहृत्यादितेर्त्दृदि । प्रवेशायामास तदा योगेन महता वृताः

276 // trailokyādyatparaṃ tejastadāhṛtyāditertdṛdi / praveśāyāmāsa tadā yogena mahatā vṛtāḥ

277 ॥ पूर्वमण्डं तु भगवानस्याश्चक्रे तथोदरे । तत्रावर्त्तत गर्भो वै अण्डस्याभ्यन्तरे बली

277 // pūrvamaṇḍaṃ tu bhagavānasyāścakre tathodare / tatrāvarttata garbho vai aṇḍasyābhyantare balī

278 ॥ वर्द्धमानो ऽतिमात्रं वै देवा निस्तेजसो ऽभवन् । सर्वतो निर्मितं ज्ञात्वा गर्भं ते त्दृततेजसः

278 // varddhamāno 'timātraṃ vai devā nistejaso 'bhavan / sarvato nirmitaṃ jñātvā garbhaṃ te tdṛtatejasaḥ

279 ॥ ऊचुः प्रजापतिं भीता कथं नो भविता त्विदम् । बलं तेजो ऽस्य भविता निर्मितस्याधिकं विभो

279 // ūcuḥ prajāpatiṃ bhītā kathaṃ no bhavitā tvidam / balaṃ tejo 'sya bhavitā nirmitasyādhikaṃ vibho

280 ॥ नुनं कथं भविष्यामो नूनं नष्टा हि शाश्वत । सर्वभूतानि यानीह स्यावराणि चरणि च

280 // nunaṃ kathaṃ bhaviṣyāmo nūnaṃ naṣṭā hi śāśvata / sarvabhūtāni yānīha syāvarāṇi caraṇi ca

281 ॥ तानि दग्धानि न चिराद्भविष्यन्ति न संशयः । यदेडे स्थापितं तेजो बलं च द्विजसत्तम

281 // tāni dagdhāni na cirādbhaviṣyanti na saṃśayaḥ / yadeḍe sthāpitaṃ tejo balaṃ ca dvijasattama

282 ॥ तत्संहर विचिन्त्येह यन्नः श्रेय स्करं भवेत् । श्रुतितेजः प्रभावश्च धक्षते सर्वतोंऽजसा

282 // tatsaṃhara vicintyeha yannaḥ śreya skaraṃ bhavet / śrutitejaḥ prabhāvaśca dhakṣate sarvatoṃ'jasā

283 ॥ स चिन्तयित्वा भगवान्प्रजापतिरथाक्षिपत् । बलं चाण्डे चकाराथ ततस्त्वण्डान्तरे शिशुः

283 // sa cintayitvā bhagavānprajāpatirathākṣipat / balaṃ cāṇḍe cakārātha tatastvaṇḍāntare śiśuḥ

284 ॥ यदण्डं तद्बलं प्राहुर्यत्तेजः स शिशुर्मतः । तत्तूदराद्विनिष्क्रान्तं मृतपिण्डोपमं स तु

284 // yadaṇḍaṃ tadbalaṃ prāhuryattejaḥ sa śiśurmataḥ / tattūdarādviniṣkrāntaṃ mṛtapiṇḍopamaṃ sa tu

285 ॥ प्रजापतिस् ततो दृष्ट्वा तदण्डं वै द्विधाकरोत् । शकले द्वे समास्थाय स एकस्मिन्नपश्यत

285 // prajāpatis tato dṛṣṭvā tadaṇḍaṃ vai dvidhākarot / śakale dve samāsthāya sa ekasminnapaśyata

286 ॥ गर्भं दुर्बलभावेन युक्तं तेजोमयं सकृत् । तत्समुद्यम्य चोत्थायादिन्युत्संगे निवेद्य च

286 // garbhaṃ durbalabhāvena yuktaṃ tejomayaṃ sakṛt / tatsamudyamya cotthāyādinyutsaṃge nivedya ca

287 ॥ उवाचादित्यभावच्च यस्मादण्डेन वै स्मृतः । तेन मार्त्तण्ड इति वै कथ्यते सविता बुधैः

287 // uvācādityabhāvacca yasmādaṇḍena vai smṛtaḥ / tena mārttaṇḍa iti vai kathyate savitā budhaiḥ

288 ॥ तेजश्चैवाधिकं तस्मै निर्ममे प्रपितामहः । ये ते अण्डकपाले द्वे तद्बलं परमं मतम्

288 // tejaścaivādhikaṃ tasmai nirmame prapitāmahaḥ / ye te aṇḍakapāle dve tadbalaṃ paramaṃ matam

289 ॥ नाभौ पृथग्व्य वस्थाप्य इरावत्यै ददौ प्रभुः । उदरे प्रवेशयामास तस्याः स जननेच्छया

289 // nābhau pṛthagvya vasthāpya irāvatyai dadau prabhuḥ / udare praveśayāmāsa tasyāḥ sa jananecchayā

290 ॥ इरावत्यास्तथा जाताश्चत्वारो लोकसंमताः । देवोपवाह्या राजानो हस्तिनो बलवत्तराः

290 // irāvatyāstathā jātāścatvāro lokasaṃmatāḥ / devopavāhyā rājāno hastino balavattarāḥ

291 ॥ ऐरावणो ऽथ कुमुदौ ह्यञ्जनो वामनस्तथा । उत्तरत्र च वो भूयस्तेषां वक्ष्यामि विस्तरम्

291 // airāvaṇo 'tha kumudau hyañjano vāmanastathā / uttaratra ca vo bhūyasteṣāṃ vakṣyāmi vistaram

292 ॥ यो ऽयं प्रधानो लोके ऽस्मिन्नधिकेनामितौजसा । भगवान्सविता साक्षात्प्रभासयति रश्मिभिः

292 // yo 'yaṃ pradhāno loke 'sminnadhikenāmitaujasā / bhagavānsavitā sākṣātprabhāsayati raśmibhiḥ

293 ॥ निरालोकं जगदिदं लोकालोकान्तरं द्विजाः । बाह्यं तमोवृतं सर्वं तत्प्रमाणमशेषतः

293 // nirālokaṃ jagadidaṃ lokālokāntaraṃ dvijāḥ / bāhyaṃ tamovṛtaṃ sarvaṃ tatpramāṇamaśeṣataḥ

294 ॥ एतदुक्तं मया सर्वं यथावद्द्विजसत्तमाः । श्रुतं भगवतो व्यासात्पाराशर्यान्महात्मनः

294 // etaduktaṃ mayā sarvaṃ yathāvaddvijasattamāḥ / śrutaṃ bhagavato vyāsātpārāśaryānmahātmanaḥ

295 ॥ सनत्कुमारेण पुरा प्रोक्तं वै वायुना पुरा । विमृश्य बहुधा तत्तु पुनरन्यैः पृथक्पृथक्

295 // sanatkumāreṇa purā proktaṃ vai vāyunā purā / vimṛśya bahudhā tattu punaranyaiḥ pṛthakpṛthak

296 ॥ पुराणामृतकं श्रुत्वा पुण्यं सर्वार्थसाधकम् । अभयो विचरत्येव जात्यन्तरशतं गतः

296 // purāṇāmṛtakaṃ śrutvā puṇyaṃ sarvārthasādhakam / abhayo vicaratyeva jātyantaraśataṃ gataḥ

297 ॥ मार्तण्डजननं ह्येतद्गेहे यस्य व्यवस्थितम् । कथ्यते वा कथा यस्य न तं विद्धि समानकम्

297 // mārtaṇḍajananaṃ hyetadgehe yasya vyavasthitam / kathyate vā kathā yasya na taṃ viddhi samānakam

298 ॥ न चाकाले म्रियन्ते ऽस्य बाला अपि कदाचन । ऋक्षस्य भगिनी रक्षा वानरस्य बलीयसः

298 // na cākāle mriyante 'sya bālā api kadācana / ṛkṣasya bhaginī rakṣā vānarasya balīyasaḥ

299 ॥ प्रजापतिसकाशात्सा जज्ञे शूरपरिग्रहम् । ऋक्षराजं महाप्राज्ञं जांबवन्तं यशस्विनम्

299 // prajāpatisakāśātsā jajñe śūraparigraham / ṛkṣarājaṃ mahāprājñaṃ jāṃbavantaṃ yaśasvinam

300 ॥ तस्य जांबवती नाम सुता व्याध्र्यामजायत । वासुदेवस्य सा दत्ता पित्रा राजीवलोचना

300 // tasya jāṃbavatī nāma sutā vyādhryāmajāyata / vāsudevasya sā dattā pitrā rājīvalocanā

301 ॥ तथान्ये ऋक्षराजस्य सुता जाता महाबलाः । जयन्तो ऽथ च सर्वज्ञो मृगराट् संकृतिर्जयः

301 // tathānye ṛkṣarājasya sutā jātā mahābalāḥ / jayanto 'tha ca sarvajño mṛgarāṭ saṃkṛtirjayaḥ

302 ॥ मार्जारो बलिबाहुश्च लक्षणज्ञः श्रुतार्थकृत् । भोजो राक्षसजिच्चैव पिशाचवनगोचरौ

302 // mārjāro balibāhuśca lakṣaṇajñaḥ śrutārthakṛt / bhojo rākṣasajiccaiva piśācavanagocarau

303 ॥ शरभः शलभश्चैव व्याघ्रः सिंहस्तथैव च । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशो ऽथ सहस्रशः

303 // śarabhaḥ śalabhaścaiva vyāghraḥ siṃhastathaiva ca / teṣāṃ putrāśca pautrāśca śataśo 'tha sahasraśaḥ

304 ॥ ऋक्षाणामेव तु गणो देवदानवपूजितः । मार्जारस्य तु मार्जारा वाद्याः पुत्रा महाबलाः

304 // ṛkṣāṇāmeva tu gaṇo devadānavapūjitaḥ / mārjārasya tu mārjārā vādyāḥ putrā mahābalāḥ

305 ॥ बभूवुः शतसाहस्राः सर्वे वीर्यसमन्विताः । आचार्याः श्वापदादीनां शरभाणां महौजसः

305 // babhūvuḥ śatasāhasrāḥ sarve vīryasamanvitāḥ / ācāryāḥ śvāpadādīnāṃ śarabhāṇāṃ mahaujasaḥ

306 ॥ स्वादकाः पृषतादीनां मूषिकाणां च पक्षिणाम् । लाघवे प्लवने युक्ताः सर्वसत्त्वावसादकाः

306 // svādakāḥ pṛṣatādīnāṃ mūṣikāṇāṃ ca pakṣiṇām / lāghave plavane yuktāḥ sarvasattvāvasādakāḥ

307 ॥ ग्रामेषु वनशण्डेषु कोटरेषु गुहासु च । गृहेषु गृहगर्भेषु गृहवासावलंबिनः

307 // grāmeṣu vanaśaṇḍeṣu koṭareṣu guhāsu ca / gṛheṣu gṛhagarbheṣu gṛhavāsāvalaṃbinaḥ

308 ॥ नानागतिषु संचाराः कुशला ग्रामगोचराः । तथा वनचराश्चैव स्वभावात्समवस्थिताः

308 // nānāgatiṣu saṃcārāḥ kuśalā grāmagocarāḥ / tathā vanacarāścaiva svabhāvātsamavasthitāḥ

309 ॥ रात्रौ दिवाचराश्चैव संध्यासु च चरन्ति ते । नीलजीमूतवर्णाश्च कपिला केकरारुणाः

309 // rātrau divācarāścaiva saṃdhyāsu ca caranti te / nīlajīmūtavarṇāśca kapilā kekarāruṇāḥ

310 ॥ कृष्णवर्णास्तथा पिङ्गाभक्तिचित्रास्तथापरे । नखदंष्ट्रायुधा घोरा मयूरसमभाषणाः

310 // kṛṣṇavarṇāstathā piṅgābhakticitrāstathāpare / nakhadaṃṣṭrāyudhā ghorā mayūrasamabhāṣaṇāḥ

311 ॥ सरमायाः सुतौ जातौ शूरौ परमदुःसहौ । श्यामश्च शबलश्चैव यमस्यानुचरौ स्मृतौ

311 // saramāyāḥ sutau jātau śūrau paramaduḥsahau / śyāmaśca śabalaścaiva yamasyānucarau smṛtau

312 ॥ तयोः पुत्रा दुराधर्षाः पुत्रपौत्रसमन्विताः । श्रुतिमाप्तः पुनर्वंशः सारमेयेषु सर्वदा

312 // tayoḥ putrā durādharṣāḥ putrapautrasamanvitāḥ / śrutimāptaḥ punarvaṃśaḥ sārameyeṣu sarvadā

313 ॥ सांप्रतं तत्सजातीया घोररूपा महाबलाः । विषादयन्ति च नरान्सर्वजातिसमन्वितान्

313 // sāṃprataṃ tatsajātīyā ghorarūpā mahābalāḥ / viṣādayanti ca narānsarvajātisamanvitān

314 ॥ ग्रामासक्तो निवासस्तु तेषामेव भवत्युत । य इदं शृणुयाज्जन्म दंष्ट्रिणां श्रावयेत्तु यः

314 // grāmāsakto nivāsastu teṣāmeva bhavatyuta / ya idaṃ śṛṇuyājjanma daṃṣṭriṇāṃ śrāvayettu yaḥ

315 ॥ दंष्ट्रिभ्यो न भयं तस्य न चोरेभ्यो नवान्यतः । तात्कालमरणं चैव भवतीति विनिर्णयः

315 // daṃṣṭribhyo na bhayaṃ tasya na corebhyo navānyataḥ / tātkālamaraṇaṃ caiva bhavatīti vinirṇayaḥ

316 ॥ न च बन्धनमाप्नोति न वियोनिं न संकरम् । वानप्रस्था श्रितं धर्ममाप्नोति मुनिसेवितम्

316 // na ca bandhanamāpnoti na viyoniṃ na saṃkaram / vānaprasthā śritaṃ dharmamāpnoti munisevitam

317 ॥ संपन्नश्चैव दिव्येन धनेन च बलेन च । च्यवते न च ज्ञानेन जायते देवयोनिषु

317 // saṃpannaścaiva divyena dhanena ca balena ca / cyavate na ca jñānena jāyate devayoniṣu

318 ॥ द्वीपिनः शरभाः सिंहा व्याघ्रा नीलाश्च शल्यकाः । ऋक्षा मार्जारलोहासा वानरा मायवस्तथा

318 // dvīpinaḥ śarabhāḥ siṃhā vyāghrā nīlāśca śalyakāḥ / ṛkṣā mārjāralohāsā vānarā māyavastathā

319 ॥ एता एकादश मता वानराणां तु जातयः । एषां प्रणेता सर्वेषां वाली राजा प्रतापवान्

319 // etā ekādaśa matā vānarāṇāṃ tu jātayaḥ / eṣāṃ praṇetā sarveṣāṃ vālī rājā pratāpavān

320 ॥ देवासुरविमर्देषु जिघ्नता नित्यमानिनाम् । प्रसह्य हन्ता रौद्राणामसुराणां बलीयसाम्

320 // devāsuravimardeṣu jighnatā nityamāninām / prasahya hantā raudrāṇāmasurāṇāṃ balīyasām

321 ॥ उत्सिक्तबलनाशाय विचिन्त्य तु महात्मना । पक्ष एष समुद्दिष्टो महेन्द्रस्य सहायवान्

321 // utsiktabalanāśāya vicintya tu mahātmanā / pakṣa eṣa samuddiṣṭo mahendrasya sahāyavān

322 ॥ विहितः पूर्वमेवात्र ब्रह्मणा लोकधारिणा । इत्येते हरयः प्रोक्ता इरावत्या निबोधत

322 // vihitaḥ pūrvamevātra brahmaṇā lokadhāriṇā / ityete harayaḥ proktā irāvatyā nibodhata

323 ॥ सूर्यस्याण्डकपाले द्वे समानीय तु भौवनः । हस्ताभ्यां परिगृह्याथ रथन्तरमगायत

323 // sūryasyāṇḍakapāle dve samānīya tu bhauvanaḥ / hastābhyāṃ parigṛhyātha rathantaramagāyata

324 ॥ साम्ना प्रस्तूयमाने तु सद्य एव गतो ऽभवत् । संप्रायच्छदिरावत्यै पुत्रार्थं स तु भौवनः

324 // sāmnā prastūyamāne tu sadya eva gato 'bhavat / saṃprāyacchadirāvatyai putrārthaṃ sa tu bhauvanaḥ

325 ॥ इरावत्याः सुतो यस्मात्तस्मादैरावतः स्मृतः । देवराजोपवाह्यत्वात्प्रथमः स मतङ्गराट्

325 // irāvatyāḥ suto yasmāttasmādairāvataḥ smṛtaḥ / devarājopavāhyatvātprathamaḥ sa mataṅgarāṭ

326 ॥ श्वेताभ्राभश्चतुर्दन्तः श्रीमानैरावतो गजः । अञ्जनस्यैकमूलस्य सुवर्णाभस्य हस्तिनः

326 // śvetābhrābhaścaturdantaḥ śrīmānairāvato gajaḥ / añjanasyaikamūlasya suvarṇābhasya hastinaḥ

327 ॥ षड्दन्तस्य हि भद्रस्य ह्यौपवाह्यस्य वै बलेः । तस्य पुत्रोंऽजनश्चैव सुप्रतीकश्च वामनः

327 // ṣaḍdantasya hi bhadrasya hyaupavāhyasya vai baleḥ / tasya putroṃ'janaścaiva supratīkaśca vāmanaḥ

328 ॥ पद्मश्चैव चतुर्थो ऽभूद्धस्तिनी चाभ्रमुस्तथा । दिग्गजान्बलिनश्चैवाभ्रमुर्ज नयताप्सुगान्

328 // padmaścaiva caturtho 'bhūddhastinī cābhramustathā / diggajānbalinaścaivābhramurja nayatāpsugān

329 ॥ भद्रं मृगं च मन्दं च संकीर्णं चतुरः सुतान् । संकीर्णो ह्यञ्जनो यो ऽसावौपवाह्यो यमस्य सः

329 // bhadraṃ mṛgaṃ ca mandaṃ ca saṃkīrṇaṃ caturaḥ sutān / saṃkīrṇo hyañjano yo 'sāvaupavāhyo yamasya saḥ

330 ॥ भद्रो यः सुप्रतीकस्तु हस्तिः स ह्यपांपतेः । पद्मो मन्दस्तु यो गौरो द्विपो ह्यैलविलस्य च

330 // bhadro yaḥ supratīkastu hastiḥ sa hyapāṃpateḥ / padmo mandastu yo gauro dvipo hyailavilasya ca

331 ॥ मृगश्यामस्तु यो हस्ती चौप वाह्यः स पावकेः । पद्मोत्तमः पद्मागुल्मो गजो वातगजो गजः

331 // mṛgaśyāmastu yo hastī caupa vāhyaḥ sa pāvakeḥ / padmottamaḥ padmāgulmo gajo vātagajo gajaḥ

332 ॥ चपलो ऽरिष्टसंज्ञश्च तस्याष्टौ जज्ञिरे सुताः । उदग्रभावेनो पेता जायन्ते तस्य चान्वये

332 // capalo 'riṣṭasaṃjñaśca tasyāṣṭau jajñire sutāḥ / udagrabhāveno petā jāyante tasya cānvaye

333 ॥ श्वेतबालनखाः पिङ्गा वर्षावन्तो मतङ्गजाः । सामजांस्तु प्रवक्ष्यामि नागानन्यानपि क्रमात्

333 // śvetabālanakhāḥ piṅgā varṣāvanto mataṅgajāḥ / sāmajāṃstu pravakṣyāmi nāgānanyānapi kramāt

334 ॥ कपिलः पुण्डरीकश्च सुनामानौ रथन्तरात् । जातौ नाम्ना श्रुतौ ताभ्यां सुप्रतीकप्रमर्दनौ

334 // kapilaḥ puṇḍarīkaśca sunāmānau rathantarāt / jātau nāmnā śrutau tābhyāṃ supratīkapramardanau

335 ॥ शूराः स्थूलशिरोदन्ताः शुद्धबालनखास्तथा । बलिनः शङ्किताश्चैव स्मृतास्तद्वंशिनो गजाः

335 // śūrāḥ sthūlaśirodantāḥ śuddhabālanakhāstathā / balinaḥ śaṅkitāścaiva smṛtāstadvaṃśino gajāḥ

336 ॥ पुष्पदन्तो बृहत्साम्नः षड्दन्तः पद्मपुच्छवान् । ताम्र पर्णश्च तत्पुत्राः संघचारिविषाणिनः

336 // puṣpadanto bṛhatsāmnaḥ ṣaḍdantaḥ padmapucchavān / tāmra parṇaśca tatputrāḥ saṃghacāriviṣāṇinaḥ

337 ॥ अन्वये चास्य जायन्ते लंबोष्ठाश्चारुदर्शनाः । श्यामत्वग्रसनाशुण्डा नागाः पीनायता ननाः

337 // anvaye cāsya jāyante laṃboṣṭhāścārudarśanāḥ / śyāmatvagrasanāśuṇḍā nāgāḥ pīnāyatā nanāḥ

338 ॥ वामदेवोंऽजनः श्यामः साम्नो जज्ञे ऽथ वामनः । भार्या चैवाङ्गना तस्य नीलवल्लक्षणौ सुतौ

338 // vāmadevoṃ'janaḥ śyāmaḥ sāmno jajñe 'tha vāmanaḥ / bhāryā caivāṅganā tasya nīlavallakṣaṇau sutau

339 ॥ चण्डाश्चारु शिरोग्रीवा व्यूढोरस्कास्तरस्विनः । नीचैर्बद्धाः कुले तस्य जायन्ते निबिडा गजाः

339 // caṇḍāścāru śirogrīvā vyūḍhoraskāstarasvinaḥ / nīcairbaddhāḥ kule tasya jāyante nibiḍā gajāḥ

340 ॥ सुप्रतीकस्तु वैरूप्यात्साम्नः सारूप्य मागतः । तस्य प्रहारी संपातिः पृथुश्चेति सुतास्त्रयः

340 // supratīkastu vairūpyātsāmnaḥ sārūpya māgataḥ / tasya prahārī saṃpātiḥ pṛthuśceti sutāstrayaḥ

341 ॥ प्रांशवो दीर्घताल्वोष्ठाः सुविभक्तशिरोरुहाः । जायन्ते मृदुसंभोगा वंशे तस्य मतङ्गजाः

341 // prāṃśavo dīrghatālvoṣṭhāḥ suvibhaktaśiroruhāḥ / jāyante mṛdusaṃbhogā vaṃśe tasya mataṅgajāḥ

342 ॥ अञ्जनादञ्जनः साम्नो विजज्ञे जाञ्जनावती । सुतौ जातौ तयोश्चापि प्रमाथिपुरुषौ स्मृतौ

342 // añjanādañjanaḥ sāmno vijajñe jāñjanāvatī / sutau jātau tayoścāpi pramāthipuruṣau smṛtau

343 ॥ महाविभक्तशिरसः स्निग्धजीमूतसन्निभाः । सुदर्शनाः सुवर्ष्माणः पद्माभाः परिमण्डलाः

343 // mahāvibhaktaśirasaḥ snigdhajīmūtasannibhāḥ / sudarśanāḥ suvarṣmāṇaḥ padmābhāḥ parimaṇḍalāḥ

344 ॥ शूरा दीनायतमुखा गजास्तस्यान्वये ऽभवन् । जज्ञे चान्द्रमसः साम्नः कुमुदः कुमुदद्युतिः

344 // śūrā dīnāyatamukhā gajāstasyānvaye 'bhavan / jajñe cāndramasaḥ sāmnaḥ kumudaḥ kumudadyutiḥ

345 ॥ पिङ्गलायां सुतौ तस्य महापद्मोर्मिमालिनौ । शैलजीमूतसंकाशान्सुबुद्धान्बलिनो वरान्

345 // piṅgalāyāṃ sutau tasya mahāpadmormimālinau / śailajīmūtasaṃkāśānsubuddhānbalino varān

346 ॥ हस्तियुद्धप्रियान्नागान्विद्धि तस्य कुलोद्भवान् । एतान्देवासुरे युद्धे जयार्थं जगृहुः सुराः

346 // hastiyuddhapriyānnāgānviddhi tasya kulodbhavān / etāndevāsure yuddhe jayārthaṃ jagṛhuḥ surāḥ

347 ॥ कृतार्थैश्च विसृष्टास्ते पूर्वोक्ताः प्रययुर्द्दिशः । एतेषां चान्वये जातान्विनीतांस्त्रिदशा ददुः

347 // kṛtārthaiśca visṛṣṭāste pūrvoktāḥ prayayurddiśaḥ / eteṣāṃ cānvaye jātānvinītāṃstridaśā daduḥ

348 ॥ अङ्गाय लोमपादाय सूत्रकाराय वै द्विपान् । द्विरदो रदनद्वाभ्यां हस्ती हस्तात्करात्करी

348 // aṅgāya lomapādāya sūtrakārāya vai dvipān / dvirado radanadvābhyāṃ hastī hastātkarātkarī

349 ॥ वारणो वारणाद्दन्ती दन्ताभ्यां गर्जनाद्गजः । कुञ्जरः कुञ्जचारित्वान्नागो नगम्यमस्य यत्

349 // vāraṇo vāraṇāddantī dantābhyāṃ garjanādgajaḥ / kuñjaraḥ kuñjacāritvānnāgo nagamyamasya yat

350 ॥ मत्तं यातीति मातङ्गो द्विपो द्वाभ्यां पिबन्स्मृतः । सामजः सामजातत्वादिति निर्वचनक्रमः

350 // mattaṃ yātīti mātaṅgo dvipo dvābhyāṃ pibansmṛtaḥ / sāmajaḥ sāmajātatvāditi nirvacanakramaḥ

351 ॥ एषां जिह्वापरावृत्तिर्ह्युक्ता वै चाग्निशापजा । बलस्यानवबोधो यो या चैषां गूढमुष्कता

351 // eṣāṃ jihvāparāvṛttirhyuktā vai cāgniśāpajā / balasyānavabodho yo yā caiṣāṃ gūḍhamuṣkatā

352 ॥ उभयं दन्तिनामेतज्ज्ञेयं तु सुरशापजम् । देवदानगन्धर्वपिशाचोरगरक्षसाम्

352 // ubhayaṃ dantināmetajjñeyaṃ tu suraśāpajam / devadānagandharvapiśācoragarakṣasām

353 ॥ कन्यासु जाता दिग्नागैर्नानासत्त्वास्ततो गजाः । संभूतिश्च प्रसूतिश्च नामनिर्वचनं तथा

353 // kanyāsu jātā dignāgairnānāsattvāstato gajāḥ / saṃbhūtiśca prasūtiśca nāmanirvacanaṃ tathā

354 ॥ एतद्गजानां विज्ञेयमेषां राजा स चाभ्रमः । कौशिक्या ह्यासमुद्रात्तु गङ्गायश्च यदुत्तरम्

354 // etadgajānāṃ vijñeyameṣāṃ rājā sa cābhramaḥ / kauśikyā hyāsamudrāttu gaṅgāyaśca yaduttaram

355 ॥ अञ्जनस्यैकमूलस्य विज्ञेयं गहनं तु तत् । उत्तरं चैव विध्यस्य गङ्गाया दक्षिणं च यत्

355 // añjanasyaikamūlasya vijñeyaṃ gahanaṃ tu tat / uttaraṃ caiva vidhyasya gaṅgāyā dakṣiṇaṃ ca yat

356 ॥ गङ्गोद्भेदे सकेरुभ्यः सुप्रतीकस्य पत्तनम् । अपरेणोत्कलं चैव कावेरीभ्यश्च पश्चिमम्

356 // gaṅgodbhede sakerubhyaḥ supratīkasya pattanam / apareṇotkalaṃ caiva kāverībhyaśca paścimam

357 ॥ एकसूकात्मजस्यैतद्वामनस्यवनंस्मृतम् । अपरेणतु लौहित्यमासिंधोः पश्चिमेन तु

357 // ekasūkātmajasyaitadvāmanasyavanaṃsmṛtam / apareṇatu lauhityamāsiṃdhoḥ paścimena tu

358 ॥ पद्मस्यैतद्वनं प्रोक्तमनुपर्वतमेव तत् । भूता विजज्ञे भूतांस्तु रुद्रस्यानुचरानिह

358 // padmasyaitadvanaṃ proktamanuparvatameva tat / bhūtā vijajñe bhūtāṃstu rudrasyānucarāniha

359 ॥ स्थूलान्कृशांश्च दीर्घांश्च वामनान्ह्रस्वकान्समान् । लंबकर्णान्प्रलंबौष्ठान् लंबजिह्वांस्तनूदरान्

359 // sthūlānkṛśāṃśca dīrghāṃśca vāmanānhrasvakānsamān / laṃbakarṇānpralaṃbauṣṭhān laṃbajihvāṃstanūdarān

360 ॥ एकनेत्रान्विरूपांश्च लंबस्फिक्स्थूलपिण्डिकान् । सकृष्णगौरान्नीलांश्च श्वेतान्वै लोहिताननान्

360 // ekanetrānvirūpāṃśca laṃbasphiksthūlapiṇḍikān / sakṛṣṇagaurānnīlāṃśca śvetānvai lohitānanān

361 ॥ बभ्रून्वै शबलान्धूम्रान्विकद्रून्नासमारूणान् । मुञ्जकेशान्त्दृष्टरोम्णः सर्वयज्ञोपवीतिनः

361 // babhrūnvai śabalāndhūmrānvikadrūnnāsamārūṇān / muñjakeśāntdṛṣṭaromṇaḥ sarvayajñopavītinaḥ

362 ॥ बहुशीर्षान्विपादांश्च ह्येकशीर्षानशीर्षकान् । चण्डांश्च विकटांश्चैव निर्मितांश्च द्विजिह्वकान्

362 // bahuśīrṣānvipādāṃśca hyekaśīrṣānaśīrṣakān / caṇḍāṃśca vikaṭāṃścaiva nirmitāṃśca dvijihvakān

363 ॥ मुण्डांश्च जटिलांश्चैव कुब्जान्वक्रान्सवामनान् । सरः श्रेष्ठसमुद्राद्रिनदीपुलिनसेविनः

363 // muṇḍāṃśca jaṭilāṃścaiva kubjānvakrānsavāmanān / saraḥ śreṣṭhasamudrādrinadīpulinasevinaḥ

364 ॥ एककर्णान्महाकर्णाञ्छङ्कुकर्णानकर्णकान् । दंष्ट्रिणो नखिनश्चैव निर्दन्तांश्च विजिह्वकान्

364 // ekakarṇānmahākarṇāñchaṅkukarṇānakarṇakān / daṃṣṭriṇo nakhinaścaiva nirdantāṃśca vijihvakān

365 ॥ एकहस्तान्द्विहस्तांश्च त्रिहस्तांश्चाप्यहस्तकान् । एकपादान्द्विपादांश्च त्रिपादान्बहुपादकान्

365 // ekahastāndvihastāṃśca trihastāṃścāpyahastakān / ekapādāndvipādāṃśca tripādānbahupādakān

366 ॥ महायोगान्महासत्त्वान्सुमनस्कान्महाबलान् । सर्वत्रगातप्रतिघातब्रह्मज्ञान्कामरूपिणः

366 // mahāyogānmahāsattvānsumanaskānmahābalān / sarvatragātapratighātabrahmajñānkāmarūpiṇaḥ

367 ॥ घोरान्क्रूरांश्च मेध्यांश्च मद्यमेध्यान्सुधार्मिकान् । कूटदन्तान्महाजिह्वान्विकेशान्विकृताननान्

367 // ghorānkrūrāṃśca medhyāṃśca madyamedhyānsudhārmikān / kūṭadantānmahājihvānvikeśānvikṛtānanān

368 ॥ हस्तादांश्च मुखादांश्च शिरोदांश्च कपालिनः । धन्विनो मुद्गरधरा नसिशूलधरांस्तथा

368 // hastādāṃśca mukhādāṃśca śirodāṃśca kapālinaḥ / dhanvino mudgaradharā nasiśūladharāṃstathā

369 ॥ दिग्वाससश्चित्रवेषांश्चित्रमाल्यानुलेपनान् । अन्नादान्पिशितादांश्च सुरापान्सोमपांस्तथा

369 // digvāsasaścitraveṣāṃścitramālyānulepanān / annādānpiśitādāṃśca surāpānsomapāṃstathā

370 ॥ केचित्संध्याचरा घोराः केचित्सौम्या दिवाचराः । नक्तञ्चराः खरस्पर्शा घोरास्तेषां निशाचराः

370 // kecitsaṃdhyācarā ghorāḥ kecitsaumyā divācarāḥ / naktañcarāḥ kharasparśā ghorāsteṣāṃ niśācarāḥ

371 ॥ परत्वेन भवं देवं सर्वे ते गतमानसाः । नैषां भार्यास्ति पुत्रा वा सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः

371 // paratvena bhavaṃ devaṃ sarve te gatamānasāḥ / naiṣāṃ bhāryāsti putrā vā sarve te hyūrdhvaretasaḥ

372 ॥ शतं तानि सहस्राणि भूतानामात्मयोगिनाम् । भवपारिषदास्ते वै सर्वे भूताः प्रकीर्त्तिताः

372 // śataṃ tāni sahasrāṇi bhūtānāmātmayoginām / bhavapāriṣadāste vai sarve bhūtāḥ prakīrttitāḥ

373 ॥ कपिशायाश्च कूष्माण्डा जज्ञिरे च पुनः पुनः । मिथुनेन पिशाचांश्च वर्णेन कपिशेन तु

373 // kapiśāyāśca kūṣmāṇḍā jajñire ca punaḥ punaḥ / mithunena piśācāṃśca varṇena kapiśena tu

374 ॥ कपिशत्वात्पिशाचास्ते सर्वे च पिशिताशनाः । युग्मानि षोडशाद्यानि वर्त्तमानस्तदन्वयः

374 // kapiśatvātpiśācāste sarve ca piśitāśanāḥ / yugmāni ṣoḍaśādyāni varttamānastadanvayaḥ

375 ॥ नामतस्तान्प्रवक्ष्यामि रूपतश्च तदन्वयम् । छगलश्छगला चैव वक्रो वक्रमुखी तथा

375 // nāmatastānpravakṣyāmi rūpataśca tadanvayam / chagalaśchagalā caiva vakro vakramukhī tathā

376 ॥ दुष्पूरः पूरणा चैव सूची सूचीमुखस्तथा । विपादश्च विपादी च ज्वाला चाङ्गारकस्तथा

376 // duṣpūraḥ pūraṇā caiva sūcī sūcīmukhastathā / vipādaśca vipādī ca jvālā cāṅgārakastathā

377 ॥ कुंभपात्रश्च कुंभी च प्रतुन्दश्च प्रतुन्दिका । उपवीरश्च वीरा च ह्युलूखल उलूखली

377 // kuṃbhapātraśca kuṃbhī ca pratundaśca pratundikā / upavīraśca vīrā ca hyulūkhala ulūkhalī

378 ॥ अकर्मकः कर्मकी च कुषण्डश्च कुषण्डिका । पाणिपात्रः पाणिपात्री पांशुः पांशुमती तथा

378 // akarmakaḥ karmakī ca kuṣaṇḍaśca kuṣaṇḍikā / pāṇipātraḥ pāṇipātrī pāṃśuḥ pāṃśumatī tathā

379 ॥ नितुन्दश्च नितुन्दी च निपुणो निपुणी तथा । बालादः केषणादी च प्रस्कन्दः स्कन्दिका तथा

379 // nitundaśca nitundī ca nipuṇo nipuṇī tathā / bālādaḥ keṣaṇādī ca praskandaḥ skandikā tathā

380 ॥ षोडशानां पिशाचानां गणाः प्रोक्तास्तु षोडश । अजामुखा पक्रमुखाः पूरणः स्कन्दिनस्तथा

380 // ṣoḍaśānāṃ piśācānāṃ gaṇāḥ proktāstu ṣoḍaśa / ajāmukhā pakramukhāḥ pūraṇaḥ skandinastathā

381 ॥ विपादाङ्गारिकाश्चैव कुंभपात्राः प्रतुन्दकाः । उपवीरोलूखलिका अर्कमर्काः कुषण्डिकाः

381 // vipādāṅgārikāścaiva kuṃbhapātrāḥ pratundakāḥ / upavīrolūkhalikā arkamarkāḥ kuṣaṇḍikāḥ

382 ॥ पांशवः पाणिपत्राश्च नैतुन्दा निपुणास्तथा । सूजीमुखोच्छेषणादाः कलान्येतानि षोडश

382 // pāṃśavaḥ pāṇipatrāśca naitundā nipuṇāstathā / sūjīmukhoccheṣaṇādāḥ kalānyetāni ṣoḍaśa

383 ॥ इत्येता ह्यभि जातास्तु कूष्माण्डानां प्रकीर्त्तिताः । पिशाचास्ते पिशाच्यस्ताः सकुल्याः संप्रजज्ञिरे

383 // ityetā hyabhi jātāstu kūṣmāṇḍānāṃ prakīrttitāḥ / piśācāste piśācyastāḥ sakulyāḥ saṃprajajñire

384 ॥ बीभत्सं विकृताकारं पुत्रपौत्रमनेतकम् । अतस्तेषां पिशाचानां लक्षणानि निबोधत

384 // bībhatsaṃ vikṛtākāraṃ putrapautramanetakam / atasteṣāṃ piśācānāṃ lakṣaṇāni nibodhata

385 ॥ सर्वाङ्गकेशा वत्ताक्षा दंष्ट्रिणो नखिनस्तथा । तिर्य्यगङ्गाः पारुषदाः पिशाचास्ते ह्यजामुखाः

385 // sarvāṅgakeśā vattākṣā daṃṣṭriṇo nakhinastathā / tiryyagaṅgāḥ pāruṣadāḥ piśācāste hyajāmukhāḥ

386 ॥ अकर्णका ह्यरोमाणो ऽवाससश्चर्मवाससः । कुषण्डिकपिशाचास्ते प्रियभक्षाः सदामिषाः

386 // akarṇakā hyaromāṇo 'vāsasaścarmavāsasaḥ / kuṣaṇḍikapiśācāste priyabhakṣāḥ sadāmiṣāḥ

387 ॥ वक्राङ्गहस्तापादाश्च वक्रशीलमतास्तथा । ज्ञेया वक्राः पिशाचास्ते वक्रगाः कामरूपिणः

387 // vakrāṅgahastāpādāśca vakraśīlamatāstathā / jñeyā vakrāḥ piśācāste vakragāḥ kāmarūpiṇaḥ

388 ॥ लंबोदरास्तुण्डनासा ह्रस्वकाय शिरोभुजाः । नितुन्दकाः पिशाचास्ते तिलभक्षाः प्रियासृजाः

388 // laṃbodarāstuṇḍanāsā hrasvakāya śirobhujāḥ / nitundakāḥ piśācāste tilabhakṣāḥ priyāsṛjāḥ

389 ॥ वानराकृतयश्चैव वाचालाः प्लुतगामिनः । पिशाचार् कमर्कास्ते वृक्षवासोदनप्रियाः

389 // vānarākṛtayaścaiva vācālāḥ plutagāminaḥ / piśācār kamarkāste vṛkṣavāsodanapriyāḥ

390 ॥ ऊर्ध्वबाहूर्द्ध्वरोमाण उद्धृताक्षा यथालयाः । मुञ्चन्ति पांशुमङ्गेभ्यः पिशाचाः पांशवस्तु ते

390 // ūrdhvabāhūrddhvaromāṇa uddhṛtākṣā yathālayāḥ / muñcanti pāṃśumaṅgebhyaḥ piśācāḥ pāṃśavastu te

391 ॥ भ्रमरीसन्निभाः शुष्कासशूलाश्चीरवाससः । उपवीराः पिशाचास्ते श्मशानायतनाः सदा

391 // bhramarīsannibhāḥ śuṣkāsaśūlāścīravāsasaḥ / upavīrāḥ piśācāste śmaśānāyatanāḥ sadā

392 ॥ निष्टब्धाक्षा महाजिह्वा लेलिहाना ह्युलूखलाः । उलूखलैराभरणा रत्नधाराश्च ते खलाः

392 // niṣṭabdhākṣā mahājihvā lelihānā hyulūkhalāḥ / ulūkhalairābharaṇā ratnadhārāśca te khalāḥ

393 ॥ पाणिपात्राः पिशाचास्ते निसृष्टबलिभोजनाः । हस्त्युष्ट्रस्थूलशिरसो विनतोद्धतपिण्डिकाः

393 // pāṇipātrāḥ piśācāste nisṛṣṭabalibhojanāḥ / hastyuṣṭrasthūlaśiraso vinatoddhatapiṇḍikāḥ

394 ॥ पिशाचाः कुंभपात्रास्ते अदृष्टान्नानि भुञ्जते । सूक्ष्मास्तु रोमशाः पिङ्गा दृष्टादृष्टाश्चरन्ति ये

394 // piśācāḥ kuṃbhapātrāste adṛṣṭānnāni bhuñjate / sūkṣmāstu romaśāḥ piṅgā dṛṣṭādṛṣṭāścaranti ye

395 ॥ अयुक्तान्प्रचरन्तीह निपुणास्ते पिशाचकाः । आकर्णाद्दारितास्याश्च लंबभ्रूस्थूलनासिकाः

395 // ayuktānpracarantīha nipuṇāste piśācakāḥ / ākarṇāddāritāsyāśca laṃbabhrūsthūlanāsikāḥ

396 ॥ शून्यागारप्रियाः स्थूलाः पिशाचास्ते तु पूरणाः । हस्तपादाक्रान्ततुण्डा ह्रस्वकाः क्षितिदृष्टयः

396 // śūnyāgārapriyāḥ sthūlāḥ piśācāste tu pūraṇāḥ / hastapādākrāntatuṇḍā hrasvakāḥ kṣitidṛṣṭayaḥ

397 ॥ बालादास्ते पिशाचा वै सूतिकागृहसेविनः । पृष्ठतः पाणि पादाश्च पृष्ठतो वातरंहसः

397 // bālādāste piśācā vai sūtikāgṛhasevinaḥ / pṛṣṭhataḥ pāṇi pādāśca pṛṣṭhato vātaraṃhasaḥ

398 ॥ विपादकाः पिशाचास्ते संग्रामे रुधिराशनाः । नग्नका ह्यनिकेताश्च लंबशेफ आण्डपिडकाः

398 // vipādakāḥ piśācāste saṃgrāme rudhirāśanāḥ / nagnakā hyaniketāśca laṃbaśepha āṇḍapiḍakāḥ

399 ॥ पिशाचाः स्कन्दिनस्ते वै अन्य उच्छेषणादिनः । षोडशैता हि जात्यस्ताः पिशाचानां प्रकीर्त्तिताः

399 // piśācāḥ skandinaste vai anya uccheṣaṇādinaḥ / ṣoḍaśaitā hi jātyastāḥ piśācānāṃ prakīrttitāḥ

400 ॥ एवंविधान्पिशाचांस्तु दीनान्दृष्ट्वानुकंपया । ब्रह्मा तेभ्यो वरं प्रादात्कारुण्यादल्पचेतसः

400 // evaṃvidhānpiśācāṃstu dīnāndṛṣṭvānukaṃpayā / brahmā tebhyo varaṃ prādātkāruṇyādalpacetasaḥ

401 ॥ अन्तर्धानं प्रजायां हि कामरूपित्वमेव च । संध्ये उभे प्रचारं च स्थानान्याजीवमेव च

401 // antardhānaṃ prajāyāṃ hi kāmarūpitvameva ca / saṃdhye ubhe pracāraṃ ca sthānānyājīvameva ca

402 ॥ गृहाणि यानि भग्नानि शून्यान्यल्पजलानि च । विध्वस्तानि च यानि स्युरनाचारोषिता नि च

402 // gṛhāṇi yāni bhagnāni śūnyānyalpajalāni ca / vidhvastāni ca yāni syuranācāroṣitā ni ca

403 ॥ असंमृष्टोपलिप्तानि संस्कारैर्वर्जितानि तु । राजमार्गोपरथ्याश्च निष्कुटाश्चत्वराणि च

403 // asaṃmṛṣṭopaliptāni saṃskārairvarjitāni tu / rājamārgoparathyāśca niṣkuṭāścatvarāṇi ca

404 ॥ द्वाराण्यट्टालकांश्चैव निर्गमास्संक्रमास्तथा । पथो नद्यो ऽथ तीर्थानि चैत्यवृक्षा महापथम्

404 // dvārāṇyaṭṭālakāṃścaiva nirgamāssaṃkramāstathā / patho nadyo 'tha tīrthāni caityavṛkṣā mahāpatham

405 ॥ पिशाचा विनिविष्टा वै स्थानेष्वेतेषु सर्वशः । अधार्मिको जनस्तेषामा जीवो विहितः सुरैः

405 // piśācā viniviṣṭā vai sthāneṣveteṣu sarvaśaḥ / adhārmiko janasteṣāmā jīvo vihitaḥ suraiḥ

406 ॥ वर्णाश्रमाः संकरिकाः कारुशिल्पिजनास्तथा । प्रकृतोपधिसंधानाश्चोरा विश्वासघातिनः

406 // varṇāśramāḥ saṃkarikāḥ kāruśilpijanāstathā / prakṛtopadhisaṃdhānāścorā viśvāsaghātinaḥ

407 ॥ एतैरन्यैश्च बहुभिरन्यायोपार्जितैरपि । आरभ्यन्ते क्रियायास्तु पिशाचास्तत्र दैवतम्

407 // etairanyaiśca bahubhiranyāyopārjitairapi / ārabhyante kriyāyāstu piśācāstatra daivatam

408 ॥ मधुमांसोदनैर्दध्ना तिलचूर्णैः सुरासवैः । धूपैर्हारिद्रकृसरैस्तिलभक्षगुडौदनैः

408 // madhumāṃsodanairdadhnā tilacūrṇaiḥ surāsavaiḥ / dhūpairhāridrakṛsaraistilabhakṣaguḍaudanaiḥ

409 ॥ कृष्णानि चैव वासांसि धूपः सुमनमो ऽक्षयः । एवसुक्तास्तु बलयस्त्वेषां वै पर्वसंधिषु

409 // kṛṣṇāni caiva vāsāṃsi dhūpaḥ sumanamo 'kṣayaḥ / evasuktāstu balayastveṣāṃ vai parvasaṃdhiṣu

410 ॥ पिशाचानामनुज्ञाय ब्रह्मा चाधिपतिं ददौ । सर्वभूतपिशाचानां गिरीणां शूलपाणिनाम्

410 // piśācānāmanujñāya brahmā cādhipatiṃ dadau / sarvabhūtapiśācānāṃ girīṇāṃ śūlapāṇinām

411 ॥ दंष्ट्रा त्वजनयत्पुत्रान्सिंहान्व्याघ्रांश्च भामिनी । द्वीपिनश्च सुतास्तस्याः श्वापदाश्चामिषाशिनः

411 // daṃṣṭrā tvajanayatputrānsiṃhānvyāghrāṃśca bhāminī / dvīpinaśca sutāstasyāḥ śvāpadāścāmiṣāśinaḥ

412 ॥ ऋषायास्त्वपि कार्त्स्न्ये प्रजासर्गं निबोधत । तस्या दुहितरः पञ्च तासां नामानि मे शृणु

412 // ṛṣāyāstvapi kārtsnye prajāsargaṃ nibodhata / tasyā duhitaraḥ pañca tāsāṃ nāmāni me śṛṇu

413 ॥ मीनामीना तथा वृत्ता परि वृत्ता तथैव च । अनुवृत्ता च विज्ञेया तासां वै शृणुत प्रजाः

413 // mīnāmīnā tathā vṛttā pari vṛttā tathaiva ca / anuvṛttā ca vijñeyā tāsāṃ vai śṛṇuta prajāḥ

414 ॥ सहस्रदंष्ट्रा मकराः पाठीनास्तिमिरोहिताः । इत्येवमादिर्हि गणो मैनो विस्तीर्ण उच्यते

414 // sahasradaṃṣṭrā makarāḥ pāṭhīnāstimirohitāḥ / ityevamādirhi gaṇo maino vistīrṇa ucyate

415 ॥ ग्राहाश्चतुर्विधा ज्ञेया मद्गुराःशङ्कवस्तथा । उग्राश्च शिशुमाराश्चामीनाश्चैतान्व्यजायत

415 // grāhāścaturvidhā jñeyā madgurāḥśaṅkavastathā / ugrāśca śiśumārāścāmīnāścaitānvyajāyata

416 ॥ वृत्ता कर्मविकाराणि नैकानि जलचारिणाम् । तथा शङ्खविकाराणि जनयामास नैकशः

416 // vṛttā karmavikārāṇi naikāni jalacāriṇām / tathā śaṅkhavikārāṇi janayāmāsa naikaśaḥ

417 ॥ मण्डूकानां विकाराणि ह्यनुवृत्ता व्यजायत । ऐणेयानां विकाराणि शंबूकानां तथैव च

417 // maṇḍūkānāṃ vikārāṇi hyanuvṛttā vyajāyata / aiṇeyānāṃ vikārāṇi śaṃbūkānāṃ tathaiva ca

418 ॥ तथा शुक्तिविकारणि वराटविकृतानि च । तथा शङ्खविकाराणि परिवृत्ता व्यजायत

418 // tathā śuktivikāraṇi varāṭavikṛtāni ca / tathā śaṅkhavikārāṇi parivṛttā vyajāyata

419 ॥ कालकण्ठविकाराणि जलूकाविकृतानि च । इत्येष हि ऋषावंशः पञ्चशाखः प्रकीर्त्तितः

419 // kālakaṇṭhavikārāṇi jalūkāvikṛtāni ca / ityeṣa hi ṛṣāvaṃśaḥ pañcaśākhaḥ prakīrttitaḥ

420 ॥ तिर्याहेतुक मप्याहुर्वहुलं वंशविस्तरम् । संस्वेदजविकाराणि यथा येभ्यो भवन्ति ह

420 // tiryāhetuka mapyāhurvahulaṃ vaṃśavistaram / saṃsvedajavikārāṇi yathā yebhyo bhavanti ha

421 ॥ स्वेदक्लिन्नशरीरेभ्यो यूकालिक्षादिका द्विजाः । मनुष्यस्वेदमलजा उशना नाम जन्तवः

421 // svedaklinnaśarīrebhyo yūkālikṣādikā dvijāḥ / manuṣyasvedamalajā uśanā nāma jantavaḥ

422 ॥ नानापिपीलिकगणाः कीटका बहुपादकाः । शङ्खोपलविकाराणि कीलकावरकाणि च

422 // nānāpipīlikagaṇāḥ kīṭakā bahupādakāḥ / śaṅkhopalavikārāṇi kīlakāvarakāṇi ca

423 ॥ इत्येवमादिबहुलाः स्वेदजाः पार्थिवा गणाः । यथा घर्मदितप्पाभ्यश्चाभ्द्यो वृष्टिभ्य एव

423 // ityevamādibahulāḥ svedajāḥ pārthivā gaṇāḥ / yathā gharmaditappābhyaścābhdyo vṛṣṭibhya eva

424 ॥ नैका मृगशरीरेभ्यो जायन्ते जन्तवस्त्विमे । मक्षिकाः पिच्छला देशास्तथा तित्तिरिपुत्तिकाः

424 // naikā mṛgaśarīrebhyo jāyante jantavastvime / makṣikāḥ picchalā deśāstathā tittiriputtikāḥ

425 ॥ नीलाचत्राश्च जायन्ते मलजा बहुविस्तराः । जलजाः स्वेदजाश्चैव जायन्ते जन्तस्त्विमे

425 // nīlācatrāśca jāyante malajā bahuvistarāḥ / jalajāḥ svedajāścaiva jāyante jantastvime

426 ॥ काशतोयजकाः कीटा नलदा बहुपादकाः । सिंहला रोमलाश्चैव पिच्छिलाः परिकीर्त्तिताः

426 // kāśatoyajakāḥ kīṭā naladā bahupādakāḥ / siṃhalā romalāścaiva picchilāḥ parikīrttitāḥ

427 ॥ इत्येवमादिर्हि गणो जलजस्वेदजः स्मृतः । शिंबिभ्यो माषमुद्गानां जायन्ते कृमयस्तथा

427 // ityevamādirhi gaṇo jalajasvedajaḥ smṛtaḥ / śiṃbibhyo māṣamudgānāṃ jāyante kṛmayastathā

428 ॥ बिल्वजं ब्वाम्रपूमेभ्यः फलेभ्यश्चैव जन्तवः । मुद्गेभ्यः पनसेभ्यश्च तण्डुलेभ्यस्तथैव च

428 // bilvajaṃ bvāmrapūmebhyaḥ phalebhyaścaiva jantavaḥ / mudgebhyaḥ panasebhyaśca taṇḍulebhyastathaiva ca

429 ॥ तथा कोटरशुष्केभ्यो निहितेभ्यो भवन्ति हि । अन्येभ्यो ऽपि च जायन्ते न हि तेभ्यश्चिरं सदा

429 // tathā koṭaraśuṣkebhyo nihitebhyo bhavanti hi / anyebhyo 'pi ca jāyante na hi tebhyaściraṃ sadā

430 ॥ जन्तवस्तुरगादिभ्यो विषादिभ्यस्तथैव च । बहून्यहानि निक्षिप्ते संभवन्ति च गोमये

430 // jantavasturagādibhyo viṣādibhyastathaiva ca / bahūnyahāni nikṣipte saṃbhavanti ca gomaye

431 ॥ जायन्ते कृमयो विप्राः काष्ठेभ्यश्चापि सर्वशः । संस्वेदजाश्च जायन्ते वृश्चिकाः शुष्कगोमयात्

431 // jāyante kṛmayo viprāḥ kāṣṭhebhyaścāpi sarvaśaḥ / saṃsvedajāśca jāyante vṛścikāḥ śuṣkagomayāt

432 ॥ गोभ्यो हि महिषेभ्यश्च तथान्येभ्यश्च जन्तवः । मत्स्याद्यिश्च विविधा अन्नकूटे विशेषतः

432 // gobhyo hi mahiṣebhyaśca tathānyebhyaśca jantavaḥ / matsyādyiśca vividhā annakūṭe viśeṣataḥ

433 ॥ वैकारिकाश्च जायन्ते तथा गाजकुलानि च । तथन्यानि च सक्ष्माणि जलौकादीनि जातयः

433 // vaikārikāśca jāyante tathā gājakulāni ca / tathanyāni ca sakṣmāṇi jalaukādīni jātayaḥ

434 ॥ कपोतकुररादिभ्यः सूक्ष्माः शूकास्तथैव च । माक्षिकाणां विकाराणि जायन्ते जातयो ऽपरे

434 // kapotakurarādibhyaḥ sūkṣmāḥ śūkāstathaiva ca / mākṣikāṇāṃ vikārāṇi jāyante jātayo 'pare

435 ॥ प्रायेणानुवसंत्यस्मिन्नुच्छिष्टोदककर्द्दमे । मशकानां विकाराणि भ्रमराणां तथैव च

435 // prāyeṇānuvasaṃtyasminnucchiṣṭodakakarddame / maśakānāṃ vikārāṇi bhramarāṇāṃ tathaiva ca

436 ॥ गोभ्यः समभिजायन्ते पुत्तिकापुत्रसप्तकाः । मणिच्छेदाः स्मृता व्यालाः पोतजाः परिकीर्त्तिताः

436 // gobhyaḥ samabhijāyante puttikāputrasaptakāḥ / maṇicchedāḥ smṛtā vyālāḥ potajāḥ parikīrttitāḥ

437 ॥ शतवेरिविकाराणि करीषेभ्यो भवन्ति हि । एवमादिरसंख्यातो गणः संस्वेदजो मया

437 // śataverivikārāṇi karīṣebhyo bhavanti hi / evamādirasaṃkhyāto gaṇaḥ saṃsvedajo mayā

438 ॥ समासाभिहितो ह्येष प्राक्कर्मवशजः स्मृतः । ये चान्ये नैरृताः सत्त्वास्ते स्मृता उपसर्गजाः

438 // samāsābhihito hyeṣa prākkarmavaśajaḥ smṛtaḥ / ye cānye nairṛtāḥ sattvāste smṛtā upasargajāḥ

439 ॥ भूतास्तु योनिजाः केचित्केचिदौत्पत्तिकाः स्मृताः । प्रायेण देवाः सर्वे वै विज्ञेया ह्युपपत्तिजाः

439 // bhūtāstu yonijāḥ kecitkecidautpattikāḥ smṛtāḥ / prāyeṇa devāḥ sarve vai vijñeyā hyupapattijāḥ

440 ॥ केचित्तु योनिजा देवाः केचिद्देवा निमित्ततः । दुल्लोलकं ललोहं च सरमा द्वौ व्यजायत

440 // kecittu yonijā devāḥ keciddevā nimittataḥ / dullolakaṃ lalohaṃ ca saramā dvau vyajāyata

441 ॥ त्योरपत्यं चत्वारो विज्ञेयाः सृमरादयः । श्यामाश्च शबलाश्चैव लोहिता अञ्जनास्तथा

441 // tyorapatyaṃ catvāro vijñeyāḥ sṛmarādayaḥ / śyāmāśca śabalāścaiva lohitā añjanāstathā

442 ॥ कृष्णधूम्ररुणास्चैव दुल्लो लस्याष्ट कद्रुकाः । सर्पाणां सुरसा जज्ञे शन्त नैकशिरोभृताम्

442 // kṛṣṇadhūmraruṇāscaiva dullo lasyāṣṭa kadrukāḥ / sarpāṇāṃ surasā jajñe śanta naikaśirobhṛtām

443 ॥ सर्पाणां तक्षको राजा नागानां चापि वासुकिः । तमोबहुल इत्येष गणः क्रोधवशान्वयः

443 // sarpāṇāṃ takṣako rājā nāgānāṃ cāpi vāsukiḥ / tamobahula ityeṣa gaṇaḥ krodhavaśānvayaḥ

444 ॥ पुलहस्यात्मजः सर्गस्ताम्रायास्तु निबोधत । षट् कन्यास्त्वभिविख्यातास्ता म्रायाश्च विजज्ञिरे

444 // pulahasyātmajaḥ sargastāmrāyāstu nibodhata / ṣaṭ kanyāstvabhivikhyātāstā mrāyāśca vijajñire

445 ॥ गृध्री भासी शुकी क्रैञ्ची श्येनी च धृतराष्ट्रिका । अरुणस्य च गृद्री तु वीर्यवन्तौ महाबलौ

445 // gṛdhrī bhāsī śukī kraiñcī śyenī ca dhṛtarāṣṭrikā / aruṇasya ca gṛdrī tu vīryavantau mahābalau

446 ॥ संपातिं च जटायुं च प्रसूता पक्षिसत्तमौ । संपातेर्विजयाः पुत्रा द्विरास्याः प्रसहश्च ये

446 // saṃpātiṃ ca jaṭāyuṃ ca prasūtā pakṣisattamau / saṃpātervijayāḥ putrā dvirāsyāḥ prasahaśca ye

447 ॥ जटायुषः पुराः पुत्राः ककगृध्राश्च कर्णिकाः । भार्या गरुत्मतश्चैव भासी क्रैञ्ची तथा शुकी

447 // jaṭāyuṣaḥ purāḥ putrāḥ kakagṛdhrāśca karṇikāḥ / bhāryā garutmataścaiva bhāsī kraiñcī tathā śukī

448 ॥ धृतराष्ट्री तथा श्येनी तास्वपत्यानि वच्मिते । शुकीगरुत्मतः पुत्रान्सुषुवे षट् परिश्रुतान्

448 // dhṛtarāṣṭrī tathā śyenī tāsvapatyāni vacmite / śukīgarutmataḥ putrānsuṣuve ṣaṭ pariśrutān

449 ॥ सुखं सुनेत्रं विशिखं सुरूपं सुरसं बलम् । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च गरुडानां महात्मनाम्

449 // sukhaṃ sunetraṃ viśikhaṃ surūpaṃ surasaṃ balam / teṣāṃ putrāśca pautrāśca garuḍānāṃ mahātmanām

450 ॥ चतुर्दश सहस्राणि पुराणां पन्नगाशिनाम् । पुत्रपौत्रविसर्गाच्च तेषां वै वंशविस्तरैः

450 // caturdaśa sahasrāṇi purāṇāṃ pannagāśinām / putrapautravisargācca teṣāṃ vai vaṃśavistaraiḥ

451 ॥ व्याप्तानि यानि स्थानानि तानि वक्ष्ये यथाक्रमम् । शाल्मलिद्वीपमखिलं देवकूटं च पर्वतम्

451 // vyāptāni yāni sthānāni tāni vakṣye yathākramam / śālmalidvīpamakhilaṃ devakūṭaṃ ca parvatam

452 ॥ मणिमन्तं च शैलेन्द्रं महस्रशिखरं तथा । पर्णमालं सुकेशं च शतशृङ्गं तथाचलम्

452 // maṇimantaṃ ca śailendraṃ mahasraśikharaṃ tathā / parṇamālaṃ sukeśaṃ ca śataśṛṅgaṃ tathācalam

453 ॥ कौररं पञ्चशिखरं हेमकूटं च पर्वतम् । प्रचण्डवायुप्रजवैर्दीपितैः पद्मरागिभिः

453 // kauraraṃ pañcaśikharaṃ hemakūṭaṃ ca parvatam / pracaṇḍavāyuprajavairdīpitaiḥ padmarāgibhiḥ

454 ॥ शैलशृङ्गाणि व्याप्तानि गारुडैस्तैर्महात्मभिः । भासीपुत्राः स्मृता भासा उलूकाः काककुक्कुटाः

454 // śailaśṛṅgāṇi vyāptāni gāruḍaistairmahātmabhiḥ / bhāsīputrāḥ smṛtā bhāsā ulūkāḥ kākakukkuṭāḥ

455 ॥ मयूराः कलविङ्काश्च कपोतालावतित्तिराः । क्रैञ्चा वाध्रीणसाः श्येनाः कुरराः सारसा बकाः

455 // mayūrāḥ kalaviṅkāśca kapotālāvatittirāḥ / kraiñcā vādhrīṇasāḥ śyenāḥ kurarāḥ sārasā bakāḥ

456 ॥ इत्येवमादयो ऽन्ये ऽपि क्रव्यादा ये च पक्षिणः । धृतराष्ट्री तु हंसाश्च कलहंसांश्च भामिनी

456 // ityevamādayo 'nye 'pi kravyādā ye ca pakṣiṇaḥ / dhṛtarāṣṭrī tu haṃsāśca kalahaṃsāṃśca bhāminī

457 ॥ चक्रवाकांश्च विहगान्सर्वांश्चैवौदकान्द्विचान् । श्येन्यनन्तं विजज्ञे तु पुत्रपौत्रं द्विजोत्तमाः

457 // cakravākāṃśca vihagānsarvāṃścaivaudakāndvicān / śyenyanantaṃ vijajñe tu putrapautraṃ dvijottamāḥ

458 ॥ गरुडस्यात्मजाः प्रोक्ता इरायाः शृणुत प्रजाः । इरा विजज्ञे कन्या वै तिस्रः कमललोजनाः

458 // garuḍasyātmajāḥ proktā irāyāḥ śṛṇuta prajāḥ / irā vijajñe kanyā vai tisraḥ kamalalojanāḥ

459 ॥ वनस्पतीनां वृक्षाणां वीरुधां चैव मातरः । लता चैवालता चैति वीरुधा चैति तत्र या

459 // vanaspatīnāṃ vṛkṣāṇāṃ vīrudhāṃ caiva mātaraḥ / latā caivālatā caiti vīrudhā caiti tatra yā

460 ॥ लता वनस्पतिर्ज्जज्ञेपुष्पादपि फलावहान् । पुष्पैः फलग्रहैर्वृक्षानलता समसूयत

460 // latā vanaspatirjjajñepuṣpādapi phalāvahān / puṣpaiḥ phalagrahairvṛkṣānalatā samasūyata

461 ॥ गुल्मास्तथा लतावल्ल्यस्त्वकूसारास्तृणजातयः । वीरुधस्तदपत्यं हि वंशश्चात्र समाप्यते

461 // gulmāstathā latāvallyastvakūsārāstṛṇajātayaḥ / vīrudhastadapatyaṃ hi vaṃśaścātra samāpyate

462 ॥ एते कश्यपदायादा व्याख्याताः स्थाणुजङ्गमाः । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च यैरिदं संततं जगत्

462 // ete kaśyapadāyādā vyākhyātāḥ sthāṇujaṅgamāḥ / teṣāṃ putrāśca pautrāśca yairidaṃ saṃtataṃ jagat

463 ॥ एष सर्गैकदेशस्य कीर्तितो ऽवयवो मया । मारीचो वः प्रजासर्गः समासेन प्रकीर्त्तितः

463 // eṣa sargaikadeśasya kīrtito 'vayavo mayā / mārīco vaḥ prajāsargaḥ samāsena prakīrttitaḥ

464 ॥ न शक्यं व्यासतो वक्तुं वर्षाणां च शतैरपि । अदितिर्धर्मशीला तु बलशीला दितिस्तथा

464 // na śakyaṃ vyāsato vaktuṃ varṣāṇāṃ ca śatairapi / aditirdharmaśīlā tu balaśīlā ditistathā

465 ॥ तपःशीला तु सुरभिर्मायाशीला दनुस्तथा । गन्धशीला मुनिश्चैव क्रोधाध्यायनशीलिनी

465 // tapaḥśīlā tu surabhirmāyāśīlā danustathā / gandhaśīlā muniścaiva krodhādhyāyanaśīlinī

466 ॥ गीतशीला ह्यरिष्टा तु क्रूरशीला खशा स्मृता । क्रोधशीला तथा कदूः क्रोधा च शुचिशीलिनी

466 // gītaśīlā hyariṣṭā tu krūraśīlā khaśā smṛtā / krodhaśīlā tathā kadūḥ krodhā ca śuciśīlinī

467 ॥ वाहशीला तु विनता ताम्रा वै घातशीलिनी । इरानुग्रहशीला तु ह्यनायुर्भक्षणे रता

467 // vāhaśīlā tu vinatā tāmrā vai ghātaśīlinī / irānugrahaśīlā tu hyanāyurbhakṣaṇe ratā

468 ॥ अभवंल्लोकमातॄणां शीलान्येतानि सर्वशः । धर्मतः शीलतो बुद्ध्या क्षमया बलरूपतः

468 // abhavaṃllokamātṝṇāṃ śīlānyetāni sarvaśaḥ / dharmataḥ śīlato buddhyā kṣamayā balarūpataḥ

469 ॥ रजः सत्त्व तमोद्रिक्ता धार्मिकाधार्मिकाश्च वै । मातुस्तुल्याभिजाताश्च कश्यपस्यात्मजाः प्रभोः

469 // rajaḥ sattva tamodriktā dhārmikādhārmikāśca vai / mātustulyābhijātāśca kaśyapasyātmajāḥ prabhoḥ

470 ॥ देवतासुरगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । पिशाचाः पशवश्चैव मृगाः पतगवीरुधः

470 // devatāsuragandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ / piśācāḥ paśavaścaiva mṛgāḥ patagavīrudhaḥ

471 ॥ यस्माद्दाक्षायणीष्वेते जज्ञिरे मानुषीष्पिह । मनुष्यप्रकृतीस्तस्माद्देवादींश्च विजानते

471 // yasmāddākṣāyaṇīṣvete jajñire mānuṣīṣpiha / manuṣyaprakṛtīstasmāddevādīṃśca vijānate

472 ॥ यस्माच्च संभवः कृत्स्नो देवानां मानुषेष्विह । मन्वन्तरेषु सर्वेषु तस्माच्छ्रेष्ठास्तु मानुषाः

472 // yasmācca saṃbhavaḥ kṛtsno devānāṃ mānuṣeṣviha / manvantareṣu sarveṣu tasmācchreṣṭhāstu mānuṣāḥ

473 ॥ धर्मार्थकाममोक्षाणां मानुषाः साधकास्तु वै । ततोर्ऽवाक्स्रोतसस्ते वै उत्पद्यन्ते सुरासुराः

473 // dharmārthakāmamokṣāṇāṃ mānuṣāḥ sādhakāstu vai / tator'vāksrotasaste vai utpadyante surāsurāḥ

474 ॥ जायन्ते कार्यसिद्ध्यर्थं मानुषेषु पुनः पुनः । इत्येष वंशप्रभवः प्रसंख्यातस्तु विस्तरात्

474 // jāyante kāryasiddhyarthaṃ mānuṣeṣu punaḥ punaḥ / ityeṣa vaṃśaprabhavaḥ prasaṃkhyātastu vistarāt

475 ॥ सुराणामसुराणां च गन्धर्वाप्सरसां तथा । यक्षरक्षः पिशाचानां सुपर्णोरगपक्षिणाम्

475 // surāṇāmasurāṇāṃ ca gandharvāpsarasāṃ tathā / yakṣarakṣaḥ piśācānāṃ suparṇoragapakṣiṇām

476 ॥ व्यालानां शिखिनां चैव औषधीनां च सर्वशः । कृमिकीटपतङ्गानां क्षुद्राणां जलचारिणाम्

476 // vyālānāṃ śikhināṃ caiva auṣadhīnāṃ ca sarvaśaḥ / kṛmikīṭapataṅgānāṃ kṣudrāṇāṃ jalacāriṇām

477 ॥ पशूनां ब्राह्मणानां च श्रीमतां पुण्यलक्षणः । आयुष्यश्चैव धन्यश्च श्रीमान् हितसुखावहः । श्रोतव्यश्चैव सततं ग्राह्यश्चैवानसूयतः

477 // paśūnāṃ brāhmaṇānāṃ ca śrīmatāṃ puṇyalakṣaṇaḥ / āyuṣyaścaiva dhanyaśca śrīmān hitasukhāvahaḥ / śrotavyaścaiva satataṃ grāhyaścaivānasūyataḥ

478 ॥ इमं तु वंशं नियमेन यः पठेन्महात्मनां ब्राह्मणवन्द्यसंसदि । अपत्यलाभं लभते च पुष्कलं प्रियं धनं प्रेत्य च शोभनां गतिम्

478 // imaṃ tu vaṃśaṃ niyamena yaḥ paṭhenmahātmanāṃ brāhmaṇavandyasaṃsadi / apatyalābhaṃ labhate ca puṣkalaṃ priyaṃ dhanaṃ pretya ca śobhanāṃ gatim