243 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते उत्तरभागे चतुर्थ उपसंहारपादे आभूतसंप्लवाख्यवर्णनं नाम प्रथमो ऽध्यायः वायुरुवाच असाधारणवृत्तैस्तु हुतशेषादिभिर्जनैः । धर्मा वैशेषिकाश्चैव आचीर्णाः सूक्ष्मदर्शिभिः
243 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte uttarabhāge caturtha upasaṃhārapāde ābhūtasaṃplavākhyavarṇanaṃ nāma prathamo 'dhyāyaḥ vāyuruvāca asādhāraṇavṛttaistu hutaśeṣādibhirjanaiḥ / dharmā vaiśeṣikāścaiva ācīrṇāḥ sūkṣmadarśibhiḥ
1 ॥ ते देवैः सह तिष्ठन्ति महर्लोकनिवासिनः । चतुर्दशैते मनवः कीर्तिताः कीर्तिवर्द्धनाः
1 // te devaiḥ saha tiṣṭhanti maharlokanivāsinaḥ / caturdaśaite manavaḥ kīrtitāḥ kīrtivarddhanāḥ
2 ॥ अतीता वर्त्तमानाश्च तथैवानागताश्च ये । देवाश्च ऋषयश्चैव मनवः पितरस्तथा
2 // atītā varttamānāśca tathaivānāgatāśca ye / devāśca ṛṣayaścaiva manavaḥ pitarastathā
3 ॥ सर्वे ह्युक्ता मयातीत महर्लोकं समाश्रिताः । ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैर्धार्मिकैः सहितैः सरैः
3 // sarve hyuktā mayātīta maharlokaṃ samāśritāḥ / brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyairdhārmikaiḥ sahitaiḥ saraiḥ
4 ॥ तैस्तथाकारिभिर्युक्तैः श्रद्धावद्भिरदर्पितैः । वर्णाश्रमाणान्धर्मेषु श्रौतस्मार्त्तेषु संस्थितैः । विनिवृत्ताधिकारास्ते यावन्मन्वन्तरक्षयः
4 // taistathākāribhiryuktaiḥ śraddhāvadbhiradarpitaiḥ / varṇāśramāṇāndharmeṣu śrautasmārtteṣu saṃsthitaiḥ / vinivṛttādhikārāste yāvanmanvantarakṣayaḥ
5 ॥ ऋषय ऊचुः महर्ल्लोकेति यत्प्रोक्तं मातरिश्वंस्त्वया विभोः
5 // ṛṣaya ūcuḥ maharlloketi yatproktaṃ mātariśvaṃstvayā vibhoḥ
6 ॥ प्रतिलोके तु कर्त्तव्यं तत्रकिं समधिष्ठितम् । प्रोवाच मधुरं वाक्यं यथा तत्त्वेन तत्त्ववित्
6 // pratiloke tu karttavyaṃ tatrakiṃ samadhiṣṭhitam / provāca madhuraṃ vākyaṃ yathā tattvena tattvavit
7 ॥ वायुरुवाच चतर्दशैव स्थानानि निर्मितानि महर्षिभिः । लोकाख्यानि तु यानि स्युर्येषां तिष्ठन्ति मानवाः
7 // vāyuruvāca catardaśaiva sthānāni nirmitāni maharṣibhiḥ / lokākhyāni tu yāni syuryeṣāṃ tiṣṭhanti mānavāḥ
8 ॥ सप्त तेषु कृतान्याहुरकृतानि तु सप्त वै । भूरादयस्तु सत्यान्ताः सप्त लोकाः कृतास्त्विह
8 // sapta teṣu kṛtānyāhurakṛtāni tu sapta vai / bhūrādayastu satyāntāḥ sapta lokāḥ kṛtāstviha
9 ॥ अकृतानि तु सप्तैव प्राकृतानि तु यानि वै । स्थानानि स्थानिभिः सार्द्धं कृतानि तु निबन्धनम्
9 // akṛtāni tu saptaiva prākṛtāni tu yāni vai / sthānāni sthānibhiḥ sārddhaṃ kṛtāni tu nibandhanam
10 ॥ पृथिवी चान्तरीक्षं च दिव्यं यच्च महः स्मृतम् । स्थानान्येतानि चत्वारि स्मृतान्यावर्णकानि च
10 // pṛthivī cāntarīkṣaṃ ca divyaṃ yacca mahaḥ smṛtam / sthānānyetāni catvāri smṛtānyāvarṇakāni ca
11 ॥ क्षयातिशययुक्तानि तथायुक्तानि चक्षते । यानि नैमित्तिकानि स्युस्तिष्ठन्त्याभूतसंप्लवात्
11 // kṣayātiśayayuktāni tathāyuktāni cakṣate / yāni naimittikāni syustiṣṭhantyābhūtasaṃplavāt
12 ॥ जनस्तपश्च सत्यं च स्थानान्येतानि त्रीणि तु । एकान्तिकानि तानि स्युस्तिष्ठन्तीहाप्रसंयमात्
12 // janastapaśca satyaṃ ca sthānānyetāni trīṇi tu / ekāntikāni tāni syustiṣṭhantīhāprasaṃyamāt
13 ॥ व्यक्तानि तु प्रवक्ष्यामि स्थानान्येतानि सप्त वै । भूर्लोकः प्रथमस्तेषां द्वितीयस्तु भुवः स्मृतः
13 // vyaktāni tu pravakṣyāmi sthānānyetāni sapta vai / bhūrlokaḥ prathamasteṣāṃ dvitīyastu bhuvaḥ smṛtaḥ
14 ॥ स्वस्तृतीयस्तु विज्ञेयश्चतुर्थो वै महः स्मृतः । जनस्तु पञ्चमो लोकस्तपः षष्ठो विभाव्यते
14 // svastṛtīyastu vijñeyaścaturtho vai mahaḥ smṛtaḥ / janastu pañcamo lokastapaḥ ṣaṣṭho vibhāvyate
15 ॥ सत्यस्तु सप्तमो लोको निरालोकस्ततः परम् । भूरिति व्याहृतेः पूर्व भूर्लोकश्च ततो ऽभवत्
15 // satyastu saptamo loko nirālokastataḥ param / bhūriti vyāhṛteḥ pūrva bhūrlokaśca tato 'bhavat
16 ॥ द्वीतीयो भुव इत्युक्त अन्तरिक्षं ततो ऽभवत् । तृतीयं स्वरितीत्युक्तो दिवं प्रादुर्बभूव ह
16 // dvītīyo bhuva ityukta antarikṣaṃ tato 'bhavat / tṛtīyaṃ svaritītyukto divaṃ prādurbabhūva ha
17 ॥ व्याहारैस्त्रिभिरेतैस्तु ब्रह्मा लोकमकल्पयत् । ततो भूः पार्थिवो लोको ह्यन्तरिक्षं भूवः स्मृतम्
17 // vyāhāraistribhiretaistu brahmā lokamakalpayat / tato bhūḥ pārthivo loko hyantarikṣaṃ bhūvaḥ smṛtam
18 ॥ स्वर्लोकं वै दिवं ह्येष पुराणे निश्चयो गतः । भूतस्याधिपतिश्चाग्निस्ततो भूतपतिः स्मृतः
18 // svarlokaṃ vai divaṃ hyeṣa purāṇe niścayo gataḥ / bhūtasyādhipatiścāgnistato bhūtapatiḥ smṛtaḥ
19 ॥ वायुर्भुवश्चाधिपतिस्तेन वायुर्भुवस्पतिः । दिवस्य सूर्यो ऽधिपतिस्तेन सूर्यो दिवस्पतिः
19 // vāyurbhuvaścādhipatistena vāyurbhuvaspatiḥ / divasya sūryo 'dhipatistena sūryo divaspatiḥ
20 ॥ महेति व्यात्दृतेनैव महर्लोकस्ततो ऽभवत् । विनिवृत्ताधिकारणां देवानां तत्र वै क्षयः
20 // maheti vyātdṛtenaiva maharlokastato 'bhavat / vinivṛttādhikāraṇāṃ devānāṃ tatra vai kṣayaḥ
21 ॥ जनस्तु पञ्चमो लोकस्तस्माज्जायन्ति वै जनाः । तासां स्वायंभुवाद्यानां प्रजानां जननाज्जनः
21 // janastu pañcamo lokastasmājjāyanti vai janāḥ / tāsāṃ svāyaṃbhuvādyānāṃ prajānāṃ jananājjanaḥ
22 ॥ ये ते स्वायंभुवाद्या हि पुरस्तात्परिकीर्त्तिताः । कल्प एते यदा लोके प्रतिष्ठन्ति तदा तपः
22 // ye te svāyaṃbhuvādyā hi purastātparikīrttitāḥ / kalpa ete yadā loke pratiṣṭhanti tadā tapaḥ
23 ॥ ऋभुः सनत्कुमाराद्या यत्रासन्नूर्द्ध्वरेतसः । तपसा भावितात्मानस्तत्र संतीति वा तपः
23 // ṛbhuḥ sanatkumārādyā yatrāsannūrddhvaretasaḥ / tapasā bhāvitātmānastatra saṃtīti vā tapaḥ
24 ॥ सत्येति ब्रह्मणः शब्दः सत्तामात्रस्तु स स्मृतः । ब्रह्मलोकस्ततः सत्यः सप्तमः स तु भास्वरः
24 // satyeti brahmaṇaḥ śabdaḥ sattāmātrastu sa smṛtaḥ / brahmalokastataḥ satyaḥ saptamaḥ sa tu bhāsvaraḥ
25 ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा गुह्यकास्तु सराक्षसाः । सर्वभूतपिशाचाश्च नागाश्च सह मानुषैः
25 // gandharvāpsaraso yakṣā guhyakāstu sarākṣasāḥ / sarvabhūtapiśācāśca nāgāśca saha mānuṣaiḥ
26 ॥ स्वर्लोकवासिनः सर्वे देवा भुवि निवासिनः । मरुतो मातरिश्वानो रुद्रा देवास्तथाश्विनौ
26 // svarlokavāsinaḥ sarve devā bhuvi nivāsinaḥ / maruto mātariśvāno rudrā devāstathāśvinau
27 ॥ अनिकेतान्तरिक्षास्ते भुवर्लोका दिवौकसः । आदित्या ऋभवो विश्वे साध्याश्च पितरस्तथा
27 // aniketāntarikṣāste bhuvarlokā divaukasaḥ / ādityā ṛbhavo viśve sādhyāśca pitarastathā
28 ॥ ऋषयोङ्गिर सश्चैव भुवर्लोकं समाश्रिताः । एते वैमानिका देवास्ताराग्रहनिवासिनः
28 // ṛṣayoṅgira saścaiva bhuvarlokaṃ samāśritāḥ / ete vaimānikā devāstārāgrahanivāsinaḥ
29 ॥ आरंभन्ते तु तन्मात्रैः शुद्धास्तेषां परस्परम् । शुक्राद्याश्चक्षुषान्ताश्च ये व्यतीता भुवं श्रिताः
29 // āraṃbhante tu tanmātraiḥ śuddhāsteṣāṃ parasparam / śukrādyāścakṣuṣāntāśca ye vyatītā bhuvaṃ śritāḥ
30 ॥ महर्लोकश्चतुर्थस्तु तस्मिंस्ते कल्पवासिनः । इत्येते क्रमशः प्रोक्ता ब्रह्मव्याहारसंभवाः
30 // maharlokaścaturthastu tasmiṃste kalpavāsinaḥ / ityete kramaśaḥ proktā brahmavyāhārasaṃbhavāḥ
31 ॥ भूर्लोकप्रथमा लोका महरन्ताश्च ते स्मृताः । तान्सर्वान्सप्तसूर्यास्ते अर्चिभिर्निर्दहन्ति वै
31 // bhūrlokaprathamā lokā maharantāśca te smṛtāḥ / tānsarvānsaptasūryāste arcibhirnirdahanti vai
32 ॥ मारीचिः कश्यपो दक्षस्तथा स्वायंभुवोङ्गिराः । भृगुः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुरित्येवमादयः
32 // mārīciḥ kaśyapo dakṣastathā svāyaṃbhuvoṅgirāḥ / bhṛguḥ pulastyaḥ pulahaḥ kraturityevamādayaḥ
33 ॥ प्रजानां पतयः सर्वे वर्त्तंन्ने तत्र तैः सह । निःसत्त्वा निर्ममाश्चैव तत्र ते ह्यूर्द्वरेतसः
33 // prajānāṃ patayaḥ sarve varttaṃnne tatra taiḥ saha / niḥsattvā nirmamāścaiva tatra te hyūrdvaretasaḥ
34 ॥ ऋभुः सनत्कुमाराद्या वैराजास्ते तपोधनाः । मन्वन्तराणां सर्वेषां सावर्णानां ततः स्मृताः
34 // ṛbhuḥ sanatkumārādyā vairājāste tapodhanāḥ / manvantarāṇāṃ sarveṣāṃ sāvarṇānāṃ tataḥ smṛtāḥ
35 ॥ चतुर्दशानां सर्वेषां पुनरावृत्तिहेतवः । योगं तपश्च सत्त्वं च समाधाय तदात्मनि
35 // caturdaśānāṃ sarveṣāṃ punarāvṛttihetavaḥ / yogaṃ tapaśca sattvaṃ ca samādhāya tadātmani
36 ॥ षष्ठे काले निवर्त्तते तदा प्राहुर्विपर्ययात् । सत्यस्तु सप्तमो लोको ह्यपुनर्मार्गगामिनाम्
36 // ṣaṣṭhe kāle nivarttate tadā prāhurviparyayāt / satyastu saptamo loko hyapunarmārgagāminām
37 ॥ ब्रह्मलोकः समाख्यातो ह्यप्रतीघातलक्षणः । पर्यासपरिमाणेन भूर्लोकः समभिस्मृतः
37 // brahmalokaḥ samākhyāto hyapratīghātalakṣaṇaḥ / paryāsaparimāṇena bhūrlokaḥ samabhismṛtaḥ
38 ॥ भूम्यन्तरं यदादित्यादन्तरिक्षं भुवः स्मृतम् । सूर्यध्रुवान्तरं यच्च स्वर्गलोको दिवः स्मृतः
38 // bhūmyantaraṃ yadādityādantarikṣaṃ bhuvaḥ smṛtam / sūryadhruvāntaraṃ yacca svargaloko divaḥ smṛtaḥ
39 ॥ ध्रुवाज्जनान्तरं यच्च महर्लोकः स उच्यते । व्याख्याताः सप्तलोकास्तु तेषां वक्ष्यामि सिद्धयः
39 // dhruvājjanāntaraṃ yacca maharlokaḥ sa ucyate / vyākhyātāḥ saptalokāstu teṣāṃ vakṣyāmi siddhayaḥ
40 ॥ भूर्लोकवासिनः सर्वे उन्नादास्तु रसात्मकाः । भुवि स्वर्गे च ये सर्वे सोमपा आज्यपाश्च ते
40 // bhūrlokavāsinaḥ sarve unnādāstu rasātmakāḥ / bhuvi svarge ca ye sarve somapā ājyapāśca te
41 ॥ चतुर्थे ये ऽपि वर्त्तन्ते महर्लोकं समाश्रिताः । विज्ञेया मानसी तेषां सिद्धिर्वै पञ्चलक्षणा
41 // caturthe ye 'pi varttante maharlokaṃ samāśritāḥ / vijñeyā mānasī teṣāṃ siddhirvai pañcalakṣaṇā
42 ॥ सद्यश्चोत्पद्यते तेषां मनसा सर्वमीप्सितम् । एते देवा यजन्ते वै यज्ञैः सर्वैः परस्परम्
42 // sadyaścotpadyate teṣāṃ manasā sarvamīpsitam / ete devā yajante vai yajñaiḥ sarvaiḥ parasparam
43 ॥ अतीता वर्त्तमानाश्च तथा ये चाप्यनागताः । प्रथमानन्तरोद्दिष्टा अन्तराः सांप्रतैः पुनः
43 // atītā varttamānāśca tathā ye cāpyanāgatāḥ / prathamānantaroddiṣṭā antarāḥ sāṃprataiḥ punaḥ
44 ॥ निवर्त्तते हि संबन्धो ऽतीते देवगणे तपः । विनिवृत्ताधिकाराणां सिद्धस्तेषां तु मानसी
44 // nivarttate hi saṃbandho 'tīte devagaṇe tapaḥ / vinivṛttādhikārāṇāṃ siddhasteṣāṃ tu mānasī
45 ॥ तषां तु मानसी ज्ञेया शुद्धा सिद्धिः परस्परात् । उक्ता लोकास्तु चत्वारो जनस्यानुविधिस्तथा । समासेन मया विप्रा भूयस्तं वर्त्तयामि वः
45 // taṣāṃ tu mānasī jñeyā śuddhā siddhiḥ parasparāt / uktā lokāstu catvāro janasyānuvidhistathā / samāsena mayā viprā bhūyastaṃ varttayāmi vaḥ
46 ॥ वायुरुवाच मरीचिः कश्यपो दक्षो वसिष्ठश्चाङ्गिरा भृगुः
46 // vāyuruvāca marīciḥ kaśyapo dakṣo vasiṣṭhaścāṅgirā bhṛguḥ
47 ॥ पुलस्त्यः पुलहस्छैव क्रतुरित्येवामादयः । पूर्वं ते संप्रसूयन्ते ब्रह्मणो मानसा इह
47 // pulastyaḥ pulahaschaiva kraturityevāmādayaḥ / pūrvaṃ te saṃprasūyante brahmaṇo mānasā iha
48 ॥ ततः प्रजाः प्रतिष्ठाप्य जनमेवाश्रयन्ति ते । कल्पदाहेषु तु सदा तथा कालेषु तेषु वै
48 // tataḥ prajāḥ pratiṣṭhāpya janamevāśrayanti te / kalpadāheṣu tu sadā tathā kāleṣu teṣu vai
49 ॥ भूरादिषु महान्तेषु भृशं व्याप्ते यथाग्निना । शिखाः संवर्त्तकाग्नेर्याः प्राप्नुवन्ति सवासनाः
49 // bhūrādiṣu mahānteṣu bhṛśaṃ vyāpte yathāgninā / śikhāḥ saṃvarttakāgneryāḥ prāpnuvanti savāsanāḥ
50 ॥ यामादयो गणाः सर्वे महर्लोकनिवासिनः । महर्लोकेषु दीप्तेषु जनमेवाश्रयन्ति ते
50 // yāmādayo gaṇāḥ sarve maharlokanivāsinaḥ / maharlokeṣu dīpteṣu janamevāśrayanti te
51 ॥ सर्वे सूक्ष्मशरीरास्ते तत्रस्थाश्च भवन्ति ते । तेषां ते तुल्यसामर्थ्या स्तुल्यमूर्त्तिधरास्तथा
51 // sarve sūkṣmaśarīrāste tatrasthāśca bhavanti te / teṣāṃ te tulyasāmarthyā stulyamūrttidharāstathā
52 ॥ जनलोके विवर्त्तन्ते संवर्त्तः प्लवते जगत् । व्युष्टायां तु रजन्यां वै ब्रह्मणो ऽव्यक्तयोनितः
52 // janaloke vivarttante saṃvarttaḥ plavate jagat / vyuṣṭāyāṃ tu rajanyāṃ vai brahmaṇo 'vyaktayonitaḥ
53 ॥ अहरादौ प्रसूयन्ते पूर्ववत्क्रमशस्त्विह । स्वायंभुवादयः सर्वे मरीच्यन्तास्तु साधकाः
53 // aharādau prasūyante pūrvavatkramaśastviha / svāyaṃbhuvādayaḥ sarve marīcyantāstu sādhakāḥ
54 ॥ देवास्ते वै पुनस्तेषां जायन्ते निधनेष्विह । यामादयः क्रमेणैव कनिष्ठाद्याः प्रजापतेः
54 // devāste vai punasteṣāṃ jāyante nidhaneṣviha / yāmādayaḥ krameṇaiva kaniṣṭhādyāḥ prajāpateḥ
55 ॥ पूर्वं पूर्वे प्रसूयन्ते पश्चिमे पश्चिमास्तथा । देवान्वये देवता हि सप्त संभूत यः स्मृताः
55 // pūrvaṃ pūrve prasūyante paścime paścimāstathā / devānvaye devatā hi sapta saṃbhūta yaḥ smṛtāḥ
56 ॥ व्यतीताः कल्पजास्तेषां तिस्रः शिष्टास्तथापरे । आवर्त्तमाना देवास्ते क्रमेणैतेन सर्वशः
56 // vyatītāḥ kalpajāsteṣāṃ tisraḥ śiṣṭāstathāpare / āvarttamānā devāste krameṇaitena sarvaśaḥ
57 ॥ गत्वा जव जवीभावं दशकृत्वाः पुनः पुनः । ततस्ते वै गणाः सर्वे दृष्ट्वा भावेष्वनित्यताम्
57 // gatvā java javībhāvaṃ daśakṛtvāḥ punaḥ punaḥ / tataste vai gaṇāḥ sarve dṛṣṭvā bhāveṣvanityatām
58 ॥ भाविनोर्ऽथस्य च बलात्पुण्यख्यातिबलेन च । निवृत्तवृत्त्यः सर्वे ऽत्रस्थाः सुमनसस्तथा
58 // bhāvinor'thasya ca balātpuṇyakhyātibalena ca / nivṛttavṛttyaḥ sarve 'trasthāḥ sumanasastathā
59 ॥ वैराजमुपपद्यन्ते लोकानुत्सृज्य तं गताः । ततो ऽनेनैव कालेन नित्ययुक्तास्तपस्विनः
59 // vairājamupapadyante lokānutsṛjya taṃ gatāḥ / tato 'nenaiva kālena nityayuktāstapasvinaḥ
60 ॥ कथनाच्चैव धर्मस्य तेषां ते जज्ञिरे ऽन्वये । इहोत्पन्नास्ततस्ते वै स्थानान्यापूरयन्त्युत
60 // kathanāccaiva dharmasya teṣāṃ te jajñire 'nvaye / ihotpannāstataste vai sthānānyāpūrayantyuta
61 ॥ देवत्वे च ऋषित्वे च मनुष्यत्वे च सर्वशः । एवं देवगणाः सर्वे दशकृत्वो निवर्त्यवै
61 // devatve ca ṛṣitve ca manuṣyatve ca sarvaśaḥ / evaṃ devagaṇāḥ sarve daśakṛtvo nivartyavai
62 ॥ वैराजेषूपपन्नास्ते दश तिष्ठन्त्युपप्लवान् । पूर्णोपूर्णो ततः कल्पेस्थित्वा वैराजके पुनः
62 // vairājeṣūpapannāste daśa tiṣṭhantyupaplavān / pūrṇopūrṇo tataḥ kalpesthitvā vairājake punaḥ
63 ॥ ब्रह्मलोके विवर्त्तन्ते पूर्वपूर्वक्रमेण तु । एतस्मिन्ब्रह्मलोके तु कल्पे वैराजके गते
63 // brahmaloke vivarttante pūrvapūrvakrameṇa tu / etasminbrahmaloke tu kalpe vairājake gate
64 ॥ वैराजः पुनरव्यक्ते कल्पस्थानमकल्पयत् । एवं पूर्वानुपूर्व्येण ब्रह्मलोकगतेन वै
64 // vairājaḥ punaravyakte kalpasthānamakalpayat / evaṃ pūrvānupūrvyeṇa brahmalokagatena vai
65 ॥ वैराजेषूपपद्यन्ते दशकृत्वो विवर्त्यत । एवं देवयुगानीह व्यतीतानि सहस्रशः
65 // vairājeṣūpapadyante daśakṛtvo vivartyata / evaṃ devayugānīha vyatītāni sahasraśaḥ
66 ॥ निधनं ब्रह्मलोके तु गतानामृषिभिः सह । न शक्यमानुपूर्व्येण तेषां वक्तुं प्रविस्तरम्
66 // nidhanaṃ brahmaloke tu gatānāmṛṣibhiḥ saha / na śakyamānupūrvyeṇa teṣāṃ vaktuṃ pravistaram
67 ॥ अनादित्वाच्च कालस्य ह्यसंख्यानाच्च सर्वशः । एवमेव न संदेहो यथावत्कथितं मया
67 // anāditvācca kālasya hyasaṃkhyānācca sarvaśaḥ / evameva na saṃdeho yathāvatkathitaṃ mayā
68 ॥ तदुपश्रुत्य वाक्यार्थमृषयः संशयान्विताः । सूतमाहुः पुराणज्ञं व्यासशिष्यं महामतिम्
68 // tadupaśrutya vākyārthamṛṣayaḥ saṃśayānvitāḥ / sūtamāhuḥ purāṇajñaṃ vyāsaśiṣyaṃ mahāmatim
69 ॥ ऋषय ऊचुः वैराजास्ते यदाहारा यत्सत्त्वाश्च यदाश्रयाः । तिष्ठन्ति चैव यत्कालं तन्नो ब्रूहि यथातथम्
69 // ṛṣaya ūcuḥ vairājāste yadāhārā yatsattvāśca yadāśrayāḥ / tiṣṭhanti caiva yatkālaṃ tanno brūhi yathātatham
70 ॥ तदुक्तमृषिभिर्वाक्यं श्रुत्वा लोकार्थतत्त्ववित् । सूतः पौराणिको वाक्यं विनयेनेदम ब्रवीत्
70 // taduktamṛṣibhirvākyaṃ śrutvā lokārthatattvavit / sūtaḥ paurāṇiko vākyaṃ vinayenedama bravīt
71 ॥ ततः प्राप्य तु सर्वेशं शुद्धबुद्धिं तमाश्रयत् । आभूतसंप्लवास्तत्र दश तिष्ठन्ति ते ऽज्वराः
71 // tataḥ prāpya tu sarveśaṃ śuddhabuddhiṃ tamāśrayat / ābhūtasaṃplavāstatra daśa tiṣṭhanti te 'jvarāḥ
72 ॥ सर्वे सूक्ष्मशरीरास्ते विद्वांसो घनमूर्तयः । स्थितलोकस्थितत्वाच्च तेषां भूतं न विद्यते
72 // sarve sūkṣmaśarīrāste vidvāṃso ghanamūrtayaḥ / sthitalokasthitatvācca teṣāṃ bhūtaṃ na vidyate
73 ॥ ऊचुः सनत्कुमाराद्याः सिद्धास्ते योगधर्मिणः । एवमेव महाभागाः प्रणवं संप्रविश्य ह
73 // ūcuḥ sanatkumārādyāḥ siddhāste yogadharmiṇaḥ / evameva mahābhāgāḥ praṇavaṃ saṃpraviśya ha
74 ॥ ब्रह्मलोके प्रवर्त्तामस्तन्नः श्रेयो भविष्यते । एवमुक्त्वा तदा सर्वे ब्रह्माण्डाध्यवसायि नः
74 // brahmaloke pravarttāmastannaḥ śreyo bhaviṣyate / evamuktvā tadā sarve brahmāṇḍādhyavasāyi naḥ
75 ॥ याजयित्वा तदात्मानो वर्त्तन्ते योगधर्मिणः । तत्रैव संप्रलीयन्ते शान्ता दीपर्चिषो यथा
75 // yājayitvā tadātmāno varttante yogadharmiṇaḥ / tatraiva saṃpralīyante śāntā dīparciṣo yathā
76 ॥ ब्रह्मकायमवर्त्तन्त पुन रावृत्तिदुर्लभम् । लोकं तं समनुप्राप्य सर्वे ते भावनामयम्
76 // brahmakāyamavarttanta puna rāvṛttidurlabham / lokaṃ taṃ samanuprāpya sarve te bhāvanāmayam
77 ॥ आनन्दं ब्रह्मणः प्राप्य अमृतत्वाय ते गताः । वैराजेभ्यस्तथैवोर्द्ध्व मन्तरे षड्गुणे ततः
77 // ānandaṃ brahmaṇaḥ prāpya amṛtatvāya te gatāḥ / vairājebhyastathaivorddhva mantare ṣaḍguṇe tataḥ
78 ॥ ब्रह्मलोकः समाख्यातो यत्र ब्रह्मा पुरोहितः । ते सर्वे प्रणवात्मानो बुद्धिशुद्धतया स्थिताः
78 // brahmalokaḥ samākhyāto yatra brahmā purohitaḥ / te sarve praṇavātmāno buddhiśuddhatayā sthitāḥ
79 ॥ आनन्दं ब्रह्मणः प्राप्य ह्यमृतत्वं भजन्त्युत । द्वन्द्वैस्ते नाभिभूयन्ते भावत्रयविवर्जिताः
79 // ānandaṃ brahmaṇaḥ prāpya hyamṛtatvaṃ bhajantyuta / dvandvaiste nābhibhūyante bhāvatrayavivarjitāḥ
80 ॥ आधिपत्यं विना तुल्या ब्रह्मणस्ते महौजसः । प्रभावविजयैश्वर्यस्थितिवैराग्यदर्शनः
80 // ādhipatyaṃ vinā tulyā brahmaṇaste mahaujasaḥ / prabhāvavijayaiśvaryasthitivairāgyadarśanaḥ
81 ॥ ते ब्रह्मलौकिकाः सर्वे गतिं प्राप्यानिवर्त्तिनीम् । ब्रह्मणा सहदेवैश्च संप्राप्ते प्रतिसंचरे
81 // te brahmalaukikāḥ sarve gatiṃ prāpyānivarttinīm / brahmaṇā sahadevaiśca saṃprāpte pratisaṃcare
82 ॥ तपसोंऽते क्रियात्मानो बुद्धावस्था मनीषिणः । अव्यक्ते संप्रलीयन्ते सर्वे ते क्षणदर्शिनः
82 // tapasoṃ'te kriyātmāno buddhāvasthā manīṣiṇaḥ / avyakte saṃpralīyante sarve te kṣaṇadarśinaḥ
83 ॥ इत्येतदमृतं शुक्रं नित्यमक्षयव्ययम् । देवर्षयो ब्रह्मसत्रं सनातनमुपासते
83 // ityetadamṛtaṃ śukraṃ nityamakṣayavyayam / devarṣayo brahmasatraṃ sanātanamupāsate
84 ॥ अपुनर्मारकादीनां तेषां चैवोद्ध्वरेतसाम् । कर्माभ्यासकृतां श्रद्धां वेदान्तेषूपलक्ष्यते
84 // apunarmārakādīnāṃ teṣāṃ caivoddhvaretasām / karmābhyāsakṛtāṃ śraddhāṃ vedānteṣūpalakṣyate
85 ॥ तत्र ते ऽभ्यासिनो युक्ताः परां काष्ठामुपासते । हित्वा शरीरं पाप्मानममृतत्वाय ते गाताः
85 // tatra te 'bhyāsino yuktāḥ parāṃ kāṣṭhāmupāsate / hitvā śarīraṃ pāpmānamamṛtatvāya te gātāḥ
86 ॥ वीतरागा जितक्रोधा निर्मोहाः सत्यवादिनः । शान्ताः प्रणिहितात्मानो दयावन्तो जितेन्द्रियाः
86 // vītarāgā jitakrodhā nirmohāḥ satyavādinaḥ / śāntāḥ praṇihitātmāno dayāvanto jitendriyāḥ
87 ॥ निःसंगाः शुचयश्चैव ब्रह्मसायुज्यगाः स्मृताः । अकामयुक्तैर्ये वीरास्तपोभिर्दग्धकिल्बिषाः
87 // niḥsaṃgāḥ śucayaścaiva brahmasāyujyagāḥ smṛtāḥ / akāmayuktairye vīrāstapobhirdagdhakilbiṣāḥ
88 ॥ तेषांमभ्रंशिनो लोका अप्रमेयसुखाः स्मृताः । एतद्ब्रह्मपदं दिव्यं परमे व्योम्नि भास्वरम् । यत्र गत्वा न शोचन्ति ह्यमरा ब्रह्मणा सह
88 // teṣāṃmabhraṃśino lokā aprameyasukhāḥ smṛtāḥ / etadbrahmapadaṃ divyaṃ parame vyomni bhāsvaram / yatra gatvā na śocanti hyamarā brahmaṇā saha
89 ॥ ऋषय ऊचुः कस्मादेषु परार्द्धंश्च कश्चैव पर उच्यते । एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्तम
89 // ṛṣaya ūcuḥ kasmādeṣu parārddhaṃśca kaścaiva para ucyate / etadveditumicchāmastanno nigada sattama
90 ॥ सूत उवाच शृणुध्वं मे परार्द्धस्य परिसंख्यां परस्यच
90 // sūta uvāca śṛṇudhvaṃ me parārddhasya parisaṃkhyāṃ parasyaca
91 ॥ एकं दशशतं चैव सहस्रं चैव संख्याया । विज्ञेयमासहस्रं तु सहस्राणि दशायुतम्
91 // ekaṃ daśaśataṃ caiva sahasraṃ caiva saṃkhyāyā / vijñeyamāsahasraṃ tu sahasrāṇi daśāyutam
92 ॥ एकं शतसहस्रं तु नियुतं प्रोच्यते बुधैः । तथा शतसहस्राणां दशप्रयुतमुच्यते
92 // ekaṃ śatasahasraṃ tu niyutaṃ procyate budhaiḥ / tathā śatasahasrāṇāṃ daśaprayutamucyate
93 ॥ तथा दशसहस्राणामयुतं कोटिरुच्यते । अर्बुदं दशकोट्यस्तु ह्यब्जं कोटिशतं विदुः
93 // tathā daśasahasrāṇāmayutaṃ koṭirucyate / arbudaṃ daśakoṭyastu hyabjaṃ koṭiśataṃ viduḥ
94 ॥ सहस्रमापि कोटीनां खर्वमाहुर्मनीषिणः । दशकोटिसहस्राणि निखर्वमिति तं विदुः
94 // sahasramāpi koṭīnāṃ kharvamāhurmanīṣiṇaḥ / daśakoṭisahasrāṇi nikharvamiti taṃ viduḥ
95 ॥ शतं कोटि सहस्राणां शङ्कुरित्यभिधीयते । सहस्रं तु सहस्राणां कोटीनां पद्ममुच्यते
95 // śataṃ koṭi sahasrāṇāṃ śaṅkurityabhidhīyate / sahasraṃ tu sahasrāṇāṃ koṭīnāṃ padmamucyate
96 ॥ सहस्राणि सहस्राणां कोटीनां दशधा पुनः । गुणितानि समुद्रं वै प्राहुः संख्याविदो जनाः
96 // sahasrāṇi sahasrāṇāṃ koṭīnāṃ daśadhā punaḥ / guṇitāni samudraṃ vai prāhuḥ saṃkhyāvido janāḥ
97 ॥ कोटीसहस्रनियुतमन्त्यमित्यभिधीयते । कोटीसहस्रप्रयुतं मध्यमित्यभिसंज्ञितम्
97 // koṭīsahasraniyutamantyamityabhidhīyate / koṭīsahasraprayutaṃ madhyamityabhisaṃjñitam
98 ॥ कोटिकोटिसहस्रं तु परार्द्ध इति कीर्त्यते । परार्द्धं द्विगुणं चापि परमाहुर्मनीषिणः
98 // koṭikoṭisahasraṃ tu parārddha iti kīrtyate / parārddhaṃ dviguṇaṃ cāpi paramāhurmanīṣiṇaḥ
99 ॥ शतमाहुः परिवृढं सहस्रं परिपद्मकम् । विज्ञेयमयुतं तस्मान्नियुतं प्रयुतं ततः
99 // śatamāhuḥ parivṛḍhaṃ sahasraṃ paripadmakam / vijñeyamayutaṃ tasmānniyutaṃ prayutaṃ tataḥ
100 ॥ अर्बुदं न्यर्बुदं चैव खर्बुदं च ततः स्मृतम् । खर्वं चैव निखर्वं च शङ्कुः पद्मन्तथैव च
100 // arbudaṃ nyarbudaṃ caiva kharbudaṃ ca tataḥ smṛtam / kharvaṃ caiva nikharvaṃ ca śaṅkuḥ padmantathaiva ca
101 ॥ समुद्रमन्त्यं मध्यं च परार्द्धं च परं ततः । एवमष्टादशैतानि स्थानानि गणनाविधौ
101 // samudramantyaṃ madhyaṃ ca parārddhaṃ ca paraṃ tataḥ / evamaṣṭādaśaitāni sthānāni gaṇanāvidhau
102 ॥ शतादीनि विजानीयात्संज्ञितानि महर्षिभिः । कल्पसंख्याप्रवृत्तस्य परार्द्धो ब्रह्ममः स्मृतः
102 // śatādīni vijānīyātsaṃjñitāni maharṣibhiḥ / kalpasaṃkhyāpravṛttasya parārddho brahmamaḥ smṛtaḥ
103 ॥ तावच्छेषो ऽपि कालो ऽस्य तस्यान्ते प्रतितिष्ठते । पर एव परार्द्धश्च संख्यातः संख्याया मया
103 // tāvaccheṣo 'pi kālo 'sya tasyānte pratitiṣṭhate / para eva parārddhaśca saṃkhyātaḥ saṃkhyāyā mayā
104 ॥ यस्मादस्य परं विर्यं परमायुः परं तपः । परा शक्तिः परो धर्मः पराविद्या परा धृतिः
104 // yasmādasya paraṃ viryaṃ paramāyuḥ paraṃ tapaḥ / parā śaktiḥ paro dharmaḥ parāvidyā parā dhṛtiḥ
105 ॥ परं ब्रह्म परं ज्ञानं परमैश्वर्यमेव च । तस्मात्परतरं भूतं ब्रह्मणो यन्न विद्यते
105 // paraṃ brahma paraṃ jñānaṃ paramaiśvaryameva ca / tasmātparataraṃ bhūtaṃ brahmaṇo yanna vidyate
106 ॥ परे स्थितो ह्येष परः सर्वार्थेवु ततः परम् । संख्यातस्तु परो ब्रह्मा तस्यार्द्धस्य परार्द्धता
106 // pare sthito hyeṣa paraḥ sarvārthevu tataḥ param / saṃkhyātastu paro brahmā tasyārddhasya parārddhatā
107 ॥ संख्येयं चाप्यसंख्येयं सततं चापि तान्त्रिकम् । संख्येयं संख्यया दृष्टमपरार्द्धाद्विभाष्यते
107 // saṃkhyeyaṃ cāpyasaṃkhyeyaṃ satataṃ cāpi tāntrikam / saṃkhyeyaṃ saṃkhyayā dṛṣṭamaparārddhādvibhāṣyate
108 ॥ राशौ दृष्टे न संख्यास्ति तदसंख्यास्तु लक्ष्णम् । आनन्त्यं सिकता द्येषु हृष्टं चान्यं त्वलक्षणम्
108 // rāśau dṛṣṭe na saṃkhyāsti tadasaṃkhyāstu lakṣṇam / ānantyaṃ sikatā dyeṣu hṛṣṭaṃ cānyaṃ tvalakṣaṇam
109 ॥ ईश्वरैस्तत्प्रसंख्यानं शुद्धत्वाद्दिव्यदृष्टिभिः । एवं ज्ञानप्रतिष्ठत्वात्सर्वं ब्रह्मानुपश्यति
109 // īśvaraistatprasaṃkhyānaṃ śuddhatvāddivyadṛṣṭibhiḥ / evaṃ jñānapratiṣṭhatvātsarvaṃ brahmānupaśyati
110 ॥ एतच्छ्रुत्वा तु ते सर्वे नैमिषेयास्तपस्विनः । बाष्पपर्याकुलाक्षास्तु प्रहर्षाद्गद्गदस्वराः
110 // etacchrutvā tu te sarve naimiṣeyāstapasvinaḥ / bāṣpaparyākulākṣāstu praharṣādgadgadasvarāḥ
111 ॥ पप्रच्छुर्मातारिश्वानं सर्वे ते ब्रह्मवादिनः । ब्रह्मलोकस्तु भगवन्यावन्मात्रान्तरे प्रभो
111 // papracchurmātāriśvānaṃ sarve te brahmavādinaḥ / brahmalokastu bhagavanyāvanmātrāntare prabho
112 ॥ योजनाग्रेण संख्यातः साधनं योजनस्य तु । क्रोशस्य च परीमाणं श्रोतुमीच्छाम तत्त्वतः
112 // yojanāgreṇa saṃkhyātaḥ sādhanaṃ yojanasya tu / krośasya ca parīmāṇaṃ śrotumīcchāma tattvataḥ
113 ॥ तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मातरिश्वा विनीतवत् । उवाच मधुरं वाक्यं यथादृष्टं यथाक्रमम्
113 // teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā mātariśvā vinītavat / uvāca madhuraṃ vākyaṃ yathādṛṣṭaṃ yathākramam
114 ॥ वायुरुवाच एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि श्रुणुध्वं मे विवक्षितम् । अव्यक्ताद्व्यक्तभागो वै महान्स्थूलो विभाष्यते
114 // vāyuruvāca etadvo 'haṃ pravakṣyāmi śruṇudhvaṃ me vivakṣitam / avyaktādvyaktabhāgo vai mahānsthūlo vibhāṣyate
115 ॥ दशैव महतो भागा भूतादिः स्थूल उच्यते । दशभागाधिकं चापि भूतादिपरिमाणकम्
115 // daśaiva mahato bhāgā bhūtādiḥ sthūla ucyate / daśabhāgādhikaṃ cāpi bhūtādiparimāṇakam
116 ॥ परमाणुः सुसूक्ष्मस्तु भावग्राह्यो न चक्षुषा । यदभेद्यतमं लोके विज्ञेयं परमाणुवत्
116 // paramāṇuḥ susūkṣmastu bhāvagrāhyo na cakṣuṣā / yadabhedyatamaṃ loke vijñeyaṃ paramāṇuvat
117 ॥ जालान्तरगते भानैं यत्सूक्ष्मं दृश्यते रजः । प्रथमं तत्प्रमाणानां परमाणुं प्रचक्षते
117 // jālāntaragate bhānaiṃ yatsūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ / prathamaṃ tatpramāṇānāṃ paramāṇuṃ pracakṣate
118 ॥ अष्टानां परमाणूनां समावायो यदा भवेत् । त्रसरेणुः समाख्यातस्तत्पद्मरज उच्यते
118 // aṣṭānāṃ paramāṇūnāṃ samāvāyo yadā bhavet / trasareṇuḥ samākhyātastatpadmaraja ucyate
119 ॥ त्रसरेणवो ऽथ ये ऽप्यष्टौ रथरेणुस्तु सस्मृतः । ते ऽप्यष्टौ समवायस्था बालाग्रं तत्स्मृतं बुधैः
119 // trasareṇavo 'tha ye 'pyaṣṭau rathareṇustu sasmṛtaḥ / te 'pyaṣṭau samavāyasthā bālāgraṃ tatsmṛtaṃ budhaiḥ
120 ॥ बालाग्राण्यष्टलिक्षा स्याद्यूकालिक्षाष्टकं भवेत् । यूकाष्टकं यवप्राहुरङ्गुलं तु यवाष्टकम्
120 // bālāgrāṇyaṣṭalikṣā syādyūkālikṣāṣṭakaṃ bhavet / yūkāṣṭakaṃ yavaprāhuraṅgulaṃ tu yavāṣṭakam
121 ॥ द्वादशाङ्गुलपर्वाणि वितस्तिस्थानमुच्यते । रत्निश्चागुलिपर्वाणि विज्ञेयो ह्येकविंशतिः
121 // dvādaśāṅgulaparvāṇi vitastisthānamucyate / ratniścāguliparvāṇi vijñeyo hyekaviṃśatiḥ
122 ॥ चत्वारो विंशतिश्चैव हस्तः स्यादङ्गुलानि तु । किष्कुर्द्विरत्निर्विज्ञेयो द्विचत्वारिंशदङ्गुलः
122 // catvāro viṃśatiścaiva hastaḥ syādaṅgulāni tu / kiṣkurdviratnirvijñeyo dvicatvāriṃśadaṅgulaḥ
123 ॥ षण्णवत्यङ्गुलं चैव धनुराहुर्मनीषिणः । एतद्गव्यूतिसंख्यायामादानं धनुषः स्मृतम्
123 // ṣaṇṇavatyaṅgulaṃ caiva dhanurāhurmanīṣiṇaḥ / etadgavyūtisaṃkhyāyāmādānaṃ dhanuṣaḥ smṛtam
124 ॥ धनुर्दण्डयुगं नाली तुल्यान्यस्तैस्तथाङ्गुलैः । धनुषां त्रिशतं नल्वमाहुः संख्याविदो जनाः
124 // dhanurdaṇḍayugaṃ nālī tulyānyastaistathāṅgulaiḥ / dhanuṣāṃ triśataṃ nalvamāhuḥ saṃkhyāvido janāḥ
125 ॥ धनुः सहस्रे द्वे चापि गव्यूतिरुपदिश्यते । अष्टौ धनुः सहस्राणि योजनं तु विधीयते
125 // dhanuḥ sahasre dve cāpi gavyūtirupadiśyate / aṣṭau dhanuḥ sahasrāṇi yojanaṃ tu vidhīyate
126 ॥ एतेन धनुषा चैव योजनं तु समाप्यते । एतत्सहस्रं विज्ञेयं शक्रकोशान्तरं तथा
126 // etena dhanuṣā caiva yojanaṃ tu samāpyate / etatsahasraṃ vijñeyaṃ śakrakośāntaraṃ tathā
127 ॥ योजनानां च संख्यातं संख्याज्ञानविशारदैः । एतेन योजनाग्रेण शृणुध्वं ब्रह्मणोंऽतरे
127 // yojanānāṃ ca saṃkhyātaṃ saṃkhyājñānaviśāradaiḥ / etena yojanāgreṇa śṛṇudhvaṃ brahmaṇoṃ'tare
128 ॥ महीतलात्सहस्राणां रातादूर्ध्वं दिवाकरः । दिवाकरात्सहस्रे तु शते चौर्द्ध्वं निशाकरः
128 // mahītalātsahasrāṇāṃ rātādūrdhvaṃ divākaraḥ / divākarātsahasre tu śate caurddhvaṃ niśākaraḥ
129 ॥ पूर्णं शतसहस्रं तु योजनानां निशाकरात् । नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशत
129 // pūrṇaṃ śatasahasraṃ tu yojanānāṃ niśākarāt / nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnamupariṣṭātprakāśata
130 ॥ शतं सहस्रं संख्यातमेतद्द्विगुणितं पुनः । ग्रहान्तरमथैकैकमूर्द्ध्वं नक्षत्रमण्डरात्
130 // śataṃ sahasraṃ saṃkhyātametaddviguṇitaṃ punaḥ / grahāntaramathaikaikamūrddhvaṃ nakṣatramaṇḍarāt
131 ॥ ताराग्रहाणां सर्वेषामध्यस्ताच्चरते बुधः । तस्योर्द्ध्वं चरते शुक्रस्तस्मादूर्द्ध्वं च लोहितः
131 // tārāgrahāṇāṃ sarveṣāmadhyastāccarate budhaḥ / tasyorddhvaṃ carate śukrastasmādūrddhvaṃ ca lohitaḥ
132 ॥ ततो बृहस्पतिश्चोर्द्ध्वं तस्मादूर्द्ध्वं शनैश्चरः । उर्द्ध्वं शतसहस्रं तु योजनानां शनैश्चरात्
132 // tato bṛhaspatiścorddhvaṃ tasmādūrddhvaṃ śanaiścaraḥ / urddhvaṃ śatasahasraṃ tu yojanānāṃ śanaiścarāt
133 ॥ सप्तर्षिमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशते । ऋषिभ्यस्तु सहस्राणां शतादूर्द्ध्वं विभाष्यते
133 // saptarṣimaṇḍalaṃ kṛtsnamupariṣṭātprakāśate / ṛṣibhyastu sahasrāṇāṃ śatādūrddhvaṃ vibhāṣyate
134 ॥ यो ऽसौ तारामये दिव्ये विमाने ह्रस्वरूपके । उत्तानपादपुत्रो ऽसौ मेढीभूतो ध्रुवो दिवि
134 // yo 'sau tārāmaye divye vimāne hrasvarūpake / uttānapādaputro 'sau meḍhībhūto dhruvo divi
135 ॥ त्रैलोक्यस्यैष उत्सेधो व्याख्यातो योजनैर्मया । मन्वन्तरेषु देवानामिज्या यत्रैव लौकिकी
135 // trailokyasyaiṣa utsedho vyākhyāto yojanairmayā / manvantareṣu devānāmijyā yatraiva laukikī
136 ॥ वर्णाश्रमेभ्य इष्टा तु लोके ऽस्मिन्संप्रवर्त्तते । सर्वासां देवयोनीनां स्थितिहेतुः स वै स्मृतः
136 // varṇāśramebhya iṣṭā tu loke 'sminsaṃpravarttate / sarvāsāṃ devayonīnāṃ sthitihetuḥ sa vai smṛtaḥ
137 ॥ त्रैलोक्यमेतद्व्याख्यातमत ऊर्द्ध्वं निबोधत । ध्रुवादूर्द्ध्वं महर्लोको यस्मिंस्ते कल्पवासिनः
137 // trailokyametadvyākhyātamata ūrddhvaṃ nibodhata / dhruvādūrddhvaṃ maharloko yasmiṃste kalpavāsinaḥ
138 ॥ एकायोजनकोटीशा इत्येवं निश्चयोगतः । द्वीकोट्यां तु महर्लोकाज्जनलोको व्यवस्थितः
138 // ekāyojanakoṭīśā ityevaṃ niścayogataḥ / dvīkoṭyāṃ tu maharlokājjanaloko vyavasthitaḥ
139 ॥ यत्र ते ब्रह्मणः पुत्रा दक्षाद्याः साधकाः स्मृताः
139 // yatra te brahmaṇaḥ putrā dakṣādyāḥ sādhakāḥ smṛtāḥ
140 ॥ वै राजा यत्र ते देवा भूतदाहविवर्जिताः । षड्गुणं तु तपोलोकात्सत्यलोकान्तरं स्मृतम्
140 // vai rājā yatra te devā bhūtadāhavivarjitāḥ / ṣaḍguṇaṃ tu tapolokātsatyalokāntaraṃ smṛtam
141 ॥ अपुनर्मारको नाम ब्रह्मलोकः स उच्यते । यस्मिन्न च्यवते भूयो ब्रह्मणं य उपासते
141 // apunarmārako nāma brahmalokaḥ sa ucyate / yasminna cyavate bhūyo brahmaṇaṃ ya upāsate
142 ॥ एककोटिर्योजनानां पञ्चाशन्नियुतानि तु । ऊर्द्ध्वभागस्ततोंऽडस्य ब्रह्मलोकात्परः स्मृतः
142 // ekakoṭiryojanānāṃ pañcāśanniyutāni tu / ūrddhvabhāgastatoṃ'ḍasya brahmalokātparaḥ smṛtaḥ
143 ॥ चतुर्दशैव कोट्यस्तु नियुतानि च पञ्च षट् । स चौर्द्ध्व संप्रचारो ऽस्य गत्यन्तश्चपरः स्मृतः
143 // caturdaśaiva koṭyastu niyutāni ca pañca ṣaṭ / sa caurddhva saṃpracāro 'sya gatyantaścaparaḥ smṛtaḥ
144 ॥ ध्रुवाग्रमेतद्व्याख्यातं योजनग्राद्यथाश्रुतम् । अधोगतीनां वक्ष्यामि भूतानां स्थानकल्पनाम्
144 // dhruvāgrametadvyākhyātaṃ yojanagrādyathāśrutam / adhogatīnāṃ vakṣyāmi bhūtānāṃ sthānakalpanām
145 ॥ गच्छन्ति घोरकर्माणः प्राणिनो यत्र कर्मभिः । नरको रौरवो घोरः शूकरस्ताल एवं च
145 // gacchanti ghorakarmāṇaḥ prāṇino yatra karmabhiḥ / narako rauravo ghoraḥ śūkarastāla evaṃ ca
146 ॥ तप्तकुम्भो महाज्वालः शबलो ऽथ विमोहनः । कृमी च कृमिभक्षश्च लालाभक्षो विशंसनः
146 // taptakumbho mahājvālaḥ śabalo 'tha vimohanaḥ / kṛmī ca kṛmibhakṣaśca lālābhakṣo viśaṃsanaḥ
147 ॥ अधःशिराः पूयवहो रुधिरान्धुस्तथैवच । विष्टाकीर्णश्च नरको मूत्रकीर्ण स्तथैव च
147 // adhaḥśirāḥ pūyavaho rudhirāndhustathaivaca / viṣṭākīrṇaśca narako mūtrakīrṇa stathaiva ca
148 ॥ तथा वैतरणी कृष्णमसिपत्रवनं तथा । अग्निज्वालो महाघोरः संदंशो ऽथाश्वभोजनः
148 // tathā vaitaraṇī kṛṣṇamasipatravanaṃ tathā / agnijvālo mahāghoraḥ saṃdaṃśo 'thāśvabhojanaḥ
149 ॥ तमश्चकृष्णसूत्रश्च लोहश्चाप्यभिजस्तथा । अप्रतिष्ठो ऽथ वीचिश्च नरका ह्येवमादयः
149 // tamaścakṛṣṇasūtraśca lohaścāpyabhijastathā / apratiṣṭho 'tha vīciśca narakā hyevamādayaḥ
150 ॥ तामसा नरकाः सर्वे यमस्य विषये स्थिताः । येषु दुष्कृतकर्माणः पतन्तीह वृथक्पृथक्
150 // tāmasā narakāḥ sarve yamasya viṣaye sthitāḥ / yeṣu duṣkṛtakarmāṇaḥ patantīha vṛthakpṛthak
151 ॥ भूमेरधस्तात्ते सर्वे रौरवाद्यः प्रकीर्त्तिताः । रौरवे कूटसाक्षे तुमिथ्या यश्चाभिशसति
151 // bhūmeradhastātte sarve rauravādyaḥ prakīrttitāḥ / raurave kūṭasākṣe tumithyā yaścābhiśasati
152 ॥ क्रूरग्रह पक्षवादी ह्यसक्तः पतते नरः । राधो गोध्रो भ्रूणहा च ह्यग्निदाता पुरस्य च
152 // krūragraha pakṣavādī hyasaktaḥ patate naraḥ / rādho godhro bhrūṇahā ca hyagnidātā purasya ca
153 ॥ शूकरे ब्रह्महा मज्जेत्सुरापः स्वर्णतस्करः । ताले पतेत्क्षत्रियहा हत्वा वैश्यं च मज्जति
153 // śūkare brahmahā majjetsurāpaḥ svarṇataskaraḥ / tāle patetkṣatriyahā hatvā vaiśyaṃ ca majjati
154 ॥ ब्रह्महत्या च यः कुर्याद्यश्च स्याद्गुरुतल्पगः । सप्तकुम्भेष्वसौ गामी तथा राजभटश्च यः
154 // brahmahatyā ca yaḥ kuryādyaśca syādgurutalpagaḥ / saptakumbheṣvasau gāmī tathā rājabhaṭaśca yaḥ
155 ॥ संताप्यते वाश्वणिक्तथाच धनरक्षिता । साध्वीविक्रयकर्त्ता च यस्तु भक्तं परित्यजेत्
155 // saṃtāpyate vāśvaṇiktathāca dhanarakṣitā / sādhvīvikrayakarttā ca yastu bhaktaṃ parityajet
156 ॥ महाज्वाले दुहितरं स्नुषां गच्छति यस्तु वै । वेदं विक्रीणतेये च वेदं वै दूषयन्ति ये
156 // mahājvāle duhitaraṃ snuṣāṃ gacchati yastu vai / vedaṃ vikrīṇateye ca vedaṃ vai dūṣayanti ye
157 ॥ गुरुंश्चैवावमन्यन्ते वाक्शरैस्ताडयन्ति च । अगम्यगामी च नरो नरकं शबलं व्रजेत्
157 // guruṃścaivāvamanyante vākśaraistāḍayanti ca / agamyagāmī ca naro narakaṃ śabalaṃ vrajet
158 ॥ विमोहे पतते घोरे मर्यादां योभिनत्ति वै । दुरिष्टं कुरुते यस्तु कीडलोहं प्रपद्यते
158 // vimohe patate ghore maryādāṃ yobhinatti vai / duriṣṭaṃ kurute yastu kīḍalohaṃ prapadyate
159 ॥ देवब्राह्मणविद्वेष्टा गुरूणां वाप्यपूजकः । रत्नं दूषयते यस्तु कृमिभक्षे प्रपद्यते
159 // devabrāhmaṇavidveṣṭā gurūṇāṃ vāpyapūjakaḥ / ratnaṃ dūṣayate yastu kṛmibhakṣe prapadyate
160 ॥ पर्यश्नाति य एको ऽन्नं ब्राह्मणान्सुहृदो विना । लालाभक्षे स तिष्ठेत्तु दुर्गन्धे नरके गतः
160 // paryaśnāti ya eko 'nnaṃ brāhmaṇānsuhṛdo vinā / lālābhakṣe sa tiṣṭhettu durgandhe narake gataḥ
161 ॥ काण्डकर्त्ता कुलालश्च निष्कहर्ता चिकित्सकः । आरामे ऽप्यग्निदाता यः पतते स विशंसनि
161 // kāṇḍakarttā kulālaśca niṣkahartā cikitsakaḥ / ārāme 'pyagnidātā yaḥ patate sa viśaṃsani
162 ॥ असत्प्रतिग्रही यश्च तथैवायाज्ययाजकः । नक्षत्रैर्जीवते यश्च नरो गच्छत्यधोमुखम्
162 // asatpratigrahī yaśca tathaivāyājyayājakaḥ / nakṣatrairjīvate yaśca naro gacchatyadhomukham
163 ॥ क्षीरं सुरां च लवणं लाक्षां गन्धं रसं तिलान् एवमादीनि विक्रीणन्घोरे पूयवहे पतेत्
163 // kṣīraṃ surāṃ ca lavaṇaṃ lākṣāṃ gandhaṃ rasaṃ tilān evamādīni vikrīṇanghore pūyavahe patet
164 ॥ यः कुक्कुटान्निबद्नाति मार्जारान्सूकरांस्तथा । पक्षिणश्च मृगाञ्छागान्सो ऽप्येनं नरकं व्रजेत्
164 // yaḥ kukkuṭānnibadnāti mārjārānsūkarāṃstathā / pakṣiṇaśca mṛgāñchāgānso 'pyenaṃ narakaṃ vrajet
165 ॥ अजाविको माहिषिकस्तथा चक्रध्वजी च यः । रङ्गोपजीवको विप्रः शाकनिर्ग्रामयाजकः
165 // ajāviko māhiṣikastathā cakradhvajī ca yaḥ / raṅgopajīvako vipraḥ śākanirgrāmayājakaḥ
166 ॥ अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी । सुरापो मासभक्षश्च तथा च पशुघातकः
166 // agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī / surāpo māsabhakṣaśca tathā ca paśughātakaḥ
167 ॥ विशस्ता महिषादीनां मृगहन्ता तथैव च । पर्वकारश्च मूची च यश्च स्यान्मित्रघातकः
167 // viśastā mahiṣādīnāṃ mṛgahantā tathaiva ca / parvakāraśca mūcī ca yaśca syānmitraghātakaḥ
168 ॥ रुधिरान्धौ पतन्त्येते ह्येवमाहुर्मनीषिणः । उपविष्टं भोक्तुमथ पङ्क्त्यां वै वञ्चयन्ति ये
168 // rudhirāndhau patantyete hyevamāhurmanīṣiṇaḥ / upaviṣṭaṃ bhoktumatha paṅktyāṃ vai vañcayanti ye
169 ॥ पतन्ति नरके घोरे विड्भुजे नात्र संशयः । मृषावादी नरो यश्च तथा प्राक्रोशको ऽशुभः
169 // patanti narake ghore viḍbhuje nātra saṃśayaḥ / mṛṣāvādī naro yaśca tathā prākrośako 'śubhaḥ
170 ॥ पतते नरके घोरे मूत्राकीर्णे स पापकृत । मधुग्राहाभिहन्तारो यान्ति वैतग्णीं नराः
170 // patate narake ghore mūtrākīrṇe sa pāpakṛta / madhugrāhābhihantāro yānti vaitagṇīṃ narāḥ
171 ॥ उन्मत्ताश्चित्तभग्नाश्चशौचाचारविवर्जिताः । क्रोधना दुःखदा ये च कुहकाः कृष्णगामिनः
171 // unmattāścittabhagnāścaśaucācāravivarjitāḥ / krodhanā duḥkhadā ye ca kuhakāḥ kṛṣṇagāminaḥ
172 ॥ असिपत्र वनच्छदकृतो ह्योरभ्रिकाश्च ये । कर्त्तनषु विकृत्यन्त मृगव्याधः सुदारुणैः
172 // asipatra vanacchadakṛto hyorabhrikāśca ye / karttanaṣu vikṛtyanta mṛgavyādhaḥ sudāruṇaiḥ
173 ॥ आश्रम प्रत्यवसिता ह्यग्निज्वाले पतन्ति वै । भक्ष्यन्ते श्यामशबलैरयस्तुडश्व वायसैः
173 // āśrama pratyavasitā hyagnijvāle patanti vai / bhakṣyante śyāmaśabalairayastuḍaśva vāyasaiḥ
174 ॥ इष्टापूर्तव्रतालोपात्संदंशे नरके पतेत् । स्कन्दन्ते ये दिवास्वप्ने व्रतिनो ब्रह्मचारिणः
174 // iṣṭāpūrtavratālopātsaṃdaṃśe narake patet / skandante ye divāsvapne vratino brahmacāriṇaḥ
175 ॥ पुत्रैरध्यापिता ये च पुत्रैराक्षापिताश्च ये । ते सर्व नरकं यान्ति नियतं तु श्वभोजनम्
175 // putrairadhyāpitā ye ca putrairākṣāpitāśca ye / te sarva narakaṃ yānti niyataṃ tu śvabhojanam
176 ॥ वर्णाश्रमविरुद्धा ये क्रोधहर्षसमन्विताः । कर्माणि ये तु कुर्वन्ति सर्वे निरयवासिनः
176 // varṇāśramaviruddhā ye krodhaharṣasamanvitāḥ / karmāṇi ye tu kurvanti sarve nirayavāsinaḥ
177 ॥ उपरिष्टात्स्थितो घोर उष्णात्मा रौरवो महान् । सुदारुणस्तु शीतात्मा तस्याधस्तात्तपः स्मृतः
177 // upariṣṭātsthito ghora uṣṇātmā rauravo mahān / sudāruṇastu śītātmā tasyādhastāttapaḥ smṛtaḥ
178 ॥ एवमादिक्रमेणैव वर्ण्यमानान्निबोधत । भूमेरधस्तात्सप्तैव नरकाः परिकीर्त्तिताः
178 // evamādikrameṇaiva varṇyamānānnibodhata / bhūmeradhastātsaptaiva narakāḥ parikīrttitāḥ
179 ॥ अधर्मसूतयस्ते स्युरन्धतामिस्रकादयः । रौरवः प्रथमस्तेषां महारौरव एव च
179 // adharmasūtayaste syurandhatāmisrakādayaḥ / rauravaḥ prathamasteṣāṃ mahāraurava eva ca
180 ॥ अस्याधः पुनरप्यन्यः शीतस्तप इति स्मृतः । तृतीयः कालसूत्रः स्यान्महाहिर्विविधः स्मृतः
180 // asyādhaḥ punarapyanyaḥ śītastapa iti smṛtaḥ / tṛtīyaḥ kālasūtraḥ syānmahāhirvividhaḥ smṛtaḥ
181 ॥ अप्रतिष्ठश्चतुर्थः स्याद वीचिः पञ्चमः स्मृतः । लोहः षष्ठः स्मृतस्तेषामविधेयस्तु सप्तमः
181 // apratiṣṭhaścaturthaḥ syāda vīciḥ pañcamaḥ smṛtaḥ / lohaḥ ṣaṣṭhaḥ smṛtasteṣāmavidheyastu saptamaḥ
182 ॥ घोरात्वाद्रौरवः प्रोक्तः सोष्णको दहनः स्मृतः । सुदारुणस्तु शीतात्मा त्स्याधस्तात्तपो ऽधमः
182 // ghorātvādrauravaḥ proktaḥ soṣṇako dahanaḥ smṛtaḥ / sudāruṇastu śītātmā tsyādhastāttapo 'dhamaḥ
183 ॥ सवां निकृन्तनः प्रोक्तो कालसूत्रो ऽतिदारुणः । अप्रतिष्ठे स्थितिर्नास्ति भ्रमस्तस्मिन्सदा स्मृतः
183 // savāṃ nikṛntanaḥ prokto kālasūtro 'tidāruṇaḥ / apratiṣṭhe sthitirnāsti bhramastasminsadā smṛtaḥ
184 ॥ अवीचिर्दारुणः प्रोक्तो यन्त्रसंपीडनाच्च सः । तस्मात्सुदारुणो लोहः कर्मणां श्रयणाच्च सः
184 // avīcirdāruṇaḥ prokto yantrasaṃpīḍanācca saḥ / tasmātsudāruṇo lohaḥ karmaṇāṃ śrayaṇācca saḥ
185 ॥ तथाभूतशरीत्वादविधेयस्तु स स्मृतः । पीडाबन्धवधासंगादप्रतीकारलक्षणः
185 // tathābhūtaśarītvādavidheyastu sa smṛtaḥ / pīḍābandhavadhāsaṃgādapratīkāralakṣaṇaḥ
186 ॥ ऊर्द्ध्वाधः संगतास्ते तु निरालोकाश्च ते स्मृताः । दुःखोत्कर्षस्तु सर्वेषु ह्यधर्मस्य निमित्ततः
186 // ūrddhvādhaḥ saṃgatāste tu nirālokāśca te smṛtāḥ / duḥkhotkarṣastu sarveṣu hyadharmasya nimittataḥ
187 ॥ ऊर्द्ध्वलोकैः समावेतौ निरालोकौ च तावुभौ । कूटागारप्र माणैश्च शरीरैस्तत्र नारकाः
187 // ūrddhvalokaiḥ samāvetau nirālokau ca tāvubhau / kūṭāgārapra māṇaiśca śarīraistatra nārakāḥ
187 ॥ उपभोगसमर्थैस्तु सद्यो जायन्ति कर्मभिः । दुःखप्रकर्षश्चोग्रस्तु तेषु सर्वेषु वै स्मृतः
187 // upabhogasamarthaistu sadyo jāyanti karmabhiḥ / duḥkhaprakarṣaścograstu teṣu sarveṣu vai smṛtaḥ
188 ॥ उपभोगसमर्थैस्तु सद्यो जायन्ति कर्मभिः । दुःखप्रकर्षश्चोग्रस्तु तेषु सर्वेषु वै स्मृतः
188 // upabhogasamarthaistu sadyo jāyanti karmabhiḥ / duḥkhaprakarṣaścograstu teṣu sarveṣu vai smṛtaḥ
189 ॥ यातनाश्चाप्यसंख्येया नारकाणां तथा स्मृताः । तत्रानुभूयते दुःखं क्षीणे कर्मणि वै पुनः
189 // yātanāścāpyasaṃkhyeyā nārakāṇāṃ tathā smṛtāḥ / tatrānubhūyate duḥkhaṃ kṣīṇe karmaṇi vai punaḥ
190 ॥ तिर्यग्योनौ प्रसूयन्ते कर्मशेषेण तेंऽततः । देवांश्च तारकाश्चैव ह्यूर्द्ध्वं चाधश्च संस्थिताः
190 // tiryagyonau prasūyante karmaśeṣeṇa teṃ'tataḥ / devāṃśca tārakāścaiva hyūrddhvaṃ cādhaśca saṃsthitāḥ
191 ॥ धर्माधर्मनिमित्तेन सद्यो जायन्ति मूर्त्तयः । उपभोगार्थमुत्पत्तिरौपपत्तिककर्मतः
191 // dharmādharmanimittena sadyo jāyanti mūrttayaḥ / upabhogārthamutpattiraupapattikakarmataḥ
192 ॥ पश्यन्ति नारकान्देवा ह्यधोवक्त्रा ह्यघोगतान् । नारकांश्च तथा देवान्सर्वान्पश्यं त्यधेमुखान्
192 // paśyanti nārakāndevā hyadhovaktrā hyaghogatān / nārakāṃśca tathā devānsarvānpaśyaṃ tyadhemukhān
193 ॥ अनयोस्तुल्यता यस्माद्धारमाश्च स्वभावतः । तस्मादूर्द्ध्वमधोभावो लोकालोके न विद्यते
193 // anayostulyatā yasmāddhāramāśca svabhāvataḥ / tasmādūrddhvamadhobhāvo lokāloke na vidyate
194 ॥ एषा स्वाभाविकी संज्ञा लोकालोके प्रवर्त्तते । अथाब्रुवन्पुनर्वायुंब्राह्मणाः सत्रिणस्तदा
194 // eṣā svābhāvikī saṃjñā lokāloke pravarttate / athābruvanpunarvāyuṃbrāhmaṇāḥ satriṇastadā
195 ॥ ऋषय ऊचुः सर्वेषामेव भूतानां लोकालोकनिवासिनाम् । संसारे संसरन्तीह यावन्तः प्राणिनश्च ते
195 // ṛṣaya ūcuḥ sarveṣāmeva bhūtānāṃ lokālokanivāsinām / saṃsāre saṃsarantīha yāvantaḥ prāṇinaśca te
196 ॥ संख्याया परिसंख्याय तान्नः प्रब्रूहि कृत्स्नशः । ऋषीणां तद्वचः श्रुत्वा मरुतो वाक्यमब्रवीत्
196 // saṃkhyāyā parisaṃkhyāya tānnaḥ prabrūhi kṛtsnaśaḥ / ṛṣīṇāṃ tadvacaḥ śrutvā maruto vākyamabravīt
197 ॥ वायुरुवाच न शक्यं दिव्यया दृष्ट्या ज्ञातुं ज्ञानेन वा पुनः । चक्षुषा वै प्रसंख्यातुमतो ह्यन्ते न च द्विजाः
197 // vāyuruvāca na śakyaṃ divyayā dṛṣṭyā jñātuṃ jñānena vā punaḥ / cakṣuṣā vai prasaṃkhyātumato hyante na ca dvijāḥ
198 ॥ अनाध्यानादमेयत्वान्नैव प्रश्नो विधीयते । ब्रह्मणा संज्ञितं यत्तु संख्यया तन्निबोधत
198 // anādhyānādameyatvānnaiva praśno vidhīyate / brahmaṇā saṃjñitaṃ yattu saṃkhyayā tannibodhata
199 ॥ यः सहस्रतमो भागः स्थावराणां भवेदिह । पार्थिवाः कृमयस्तावत्संसेकाद्येषु संभवः
199 // yaḥ sahasratamo bhāgaḥ sthāvarāṇāṃ bhavediha / pārthivāḥ kṛmayastāvatsaṃsekādyeṣu saṃbhavaḥ
200 ॥ संसेकजानां भागेन सहस्रेणैव संमिताः । औदका जन्तवः सर्वे निश्चयात्तन्निधार्यताम्
200 // saṃsekajānāṃ bhāgena sahasreṇaiva saṃmitāḥ / audakā jantavaḥ sarve niścayāttannidhāryatām
201 ॥ सहस्रेणैव भागेन सत्त्वानां सलिलौकसाम् । विहङ्गमास्तु विज्ञेया लौकिकास्ते च सर्वशः
201 // sahasreṇaiva bhāgena sattvānāṃ salilaukasām / vihaṅgamāstu vijñeyā laukikāste ca sarvaśaḥ
202 ॥ यः सहस्रतमो भागस्तेषां वै पक्षिमां भवेत् । पशवस्तत्समा ज्ञेया लौकिकास्तु चतुष्पदाः
202 // yaḥ sahasratamo bhāgasteṣāṃ vai pakṣimāṃ bhavet / paśavastatsamā jñeyā laukikāstu catuṣpadāḥ
203 ॥ चतुष्पदानां सर्वेषां सहस्रेणैव संमिताः । द्विपदास्तत्सहस्रेण संमिता धार्मिकाः पुनः
203 // catuṣpadānāṃ sarveṣāṃ sahasreṇaiva saṃmitāḥ / dvipadāstatsahasreṇa saṃmitā dhārmikāḥ punaḥ
204 ॥ सहस्रेणैव भागेन धार्मिकेभ्यो दिवं गताः । यः सहस्रतमो भागो धार्मिकाणां भवेद्दिवि
204 // sahasreṇaiva bhāgena dhārmikebhyo divaṃ gatāḥ / yaḥ sahasratamo bhāgo dhārmikāṇāṃ bhaveddivi
205 ॥ संमितास्तेन भागेन मोक्षिणस्तावदेव हि । स्वर्गोपपादकैस्तुल्या यातनास्थानवासिनः
205 // saṃmitāstena bhāgena mokṣiṇastāvadeva hi / svargopapādakaistulyā yātanāsthānavāsinaḥ
206 ॥ पतिताधर्मविद्वेषाद्दुरात्मानो म्रियन्ति ये । रौरवे तमसि ह्येते शीतोष्णं प्राप्नुवन्ति ते
206 // patitādharmavidveṣāddurātmāno mriyanti ye / raurave tamasi hyete śītoṣṇaṃ prāpnuvanti te
207 ॥ वेदनाः कटुकाः स्तब्धा यातनास्थानमागताः । उष्णस्तु रौरवो ज्ञेयस्तेजोघोररसात्मकः
207 // vedanāḥ kaṭukāḥ stabdhā yātanāsthānamāgatāḥ / uṣṇastu rauravo jñeyastejoghorarasātmakaḥ
208 ॥ ततोंऽधनामकश्चापि शीतान्मा सततं तपः । एवं सुदुर्लभाः संतः स्वर्गे वा धार्मिका नराः
208 // tatoṃ'dhanāmakaścāpi śītānmā satataṃ tapaḥ / evaṃ sudurlabhāḥ saṃtaḥ svarge vā dhārmikā narāḥ
209 ॥ एषा संज्ञीकृता संख्या चेश्वरेण स्वयंभुवा । गणाना दिनिवृत्तैषा संख्या ब्राह्मी त्वमानुषी
209 // eṣā saṃjñīkṛtā saṃkhyā ceśvareṇa svayaṃbhuvā / gaṇānā dinivṛttaiṣā saṃkhyā brāhmī tvamānuṣī
210 ॥ ऋषय ऊचुः महाञ्जनस्तपः सत्यो भूतो भव्यो भवस्तथा । उक्ता ह्येते त्वया लाका लाकानामन्तरण च
210 // ṛṣaya ūcuḥ mahāñjanastapaḥ satyo bhūto bhavyo bhavastathā / uktā hyete tvayā lākā lākānāmantaraṇa ca
211 ॥ लोकान्तरं च यादृक् च तन्नो ब्रूहि यथा तथा । तेषां तद्वचन श्रुत्वा ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम् । स वायुर्दृष्टतत्त्वार्थ इदं तत्त्वमुवाच ह
211 // lokāntaraṃ ca yādṛk ca tanno brūhi yathā tathā / teṣāṃ tadvacana śrutvā ṛṣīṇāmūrddhvaretasām / sa vāyurdṛṣṭatattvārtha idaṃ tattvamuvāca ha
212 ॥ वायुरुवाच व्यक्तं तर्केण पश्यन्ति योगात्प्रत्यक्षदर्शिनः
212 // vāyuruvāca vyaktaṃ tarkeṇa paśyanti yogātpratyakṣadarśinaḥ
213 ॥ प्रत्याहारेण ध्यानेन तपसा क्षयमात्मनः । ऋभुः सनत्कुमाराद्याः संबुद्धाः शुद्धबुद्धयः
213 // pratyāhāreṇa dhyānena tapasā kṣayamātmanaḥ / ṛbhuḥ sanatkumārādyāḥ saṃbuddhāḥ śuddhabuddhayaḥ
214 ॥ व्यपेतकोशा विरजाः संतो ब्रह्मैव सत्तमाः । अक्षयाः प्रीतिसंयुक्ता ब्राह्मे तिष्ठन्ति योगिनः
214 // vyapetakośā virajāḥ saṃto brahmaiva sattamāḥ / akṣayāḥ prītisaṃyuktā brāhme tiṣṭhanti yoginaḥ
215 ॥ ऋषीणां बालशिल्यानां तैर्यथाकृतमीश्वरैः । यथात्रैव सया दृष्टं सांनिध्यं तत्र कुर्वता
215 // ṛṣīṇāṃ bālaśilyānāṃ tairyathākṛtamīśvaraiḥ / yathātraiva sayā dṛṣṭaṃ sāṃnidhyaṃ tatra kurvatā
216 ॥ अग्राह्यमकृतार्थानामालयं चेश्वरस्य यत् । ईश्वरः परमाणुत्वाद्भावग्राह्यो मनीषिणाम्
216 // agrāhyamakṛtārthānāmālayaṃ ceśvarasya yat / īśvaraḥ paramāṇutvādbhāvagrāhyo manīṣiṇām
217 ॥ ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं तपः सत्यं क्षमा धृतिः । द्रष्टृत्वमात्मसंबन्धमधिष्टातृत्वमेव च
217 // jñānaṃ vairāgyamaiśvaryaṃ tapaḥ satyaṃ kṣamā dhṛtiḥ / draṣṭṛtvamātmasaṃbandhamadhiṣṭātṛtvameva ca
218 ॥ अव्ययानि दशैतानि तस्मिस्तिंष्ठन्ति शङ्करे । विभुत्वात्खलु योगाढ्यो ब्रह्मणो ऽनुग्रहे रतः
218 // avyayāni daśaitāni tasmistiṃṣṭhanti śaṅkare / vibhutvātkhalu yogāḍhyo brahmaṇo 'nugrahe rataḥ
219 ॥ स लोकविग्रहो भूत्वा साहाय्यमुपतिष्ठते । अक्षरं ध्रुवमव्यग्रमष्टमं त्वौपसर्गिकम्
219 // sa lokavigraho bhūtvā sāhāyyamupatiṣṭhate / akṣaraṃ dhruvamavyagramaṣṭamaṃ tvaupasargikam
220 ॥ तस्येश्वरस्य चिन्मात्रं स्थानं मायामयं परम् । मायया कृतमाचष्टे मायी देवो महेश्वरः
220 // tasyeśvarasya cinmātraṃ sthānaṃ māyāmayaṃ param / māyayā kṛtamācaṣṭe māyī devo maheśvaraḥ
221 ॥ देवानामुपसंहारस्तत्प्रमाणं हि कीर्त्यते । विस्तरेणानुपूर्व्या च ब्रुवतो मे निबोधत
221 // devānāmupasaṃhārastatpramāṇaṃ hi kīrtyate / vistareṇānupūrvyā ca bruvato me nibodhata
222 ॥ त्रयोदशैव कोट्यस्तु नियुतानि दशेषवः । भूलोकाद्ब्रह्मलोको वै योजनैः संप्रकीर्त्यते
222 // trayodaśaiva koṭyastu niyutāni daśeṣavaḥ / bhūlokādbrahmaloko vai yojanaiḥ saṃprakīrtyate
223 ॥ एका योजनकोटी तु पञ्चाशन्नियुतानि च । ऊर्द्ध्व भागवतो ऽडं तु ब्रह्मलोकात्परं स्मृतम्
223 // ekā yojanakoṭī tu pañcāśanniyutāni ca / ūrddhva bhāgavato 'ḍaṃ tu brahmalokātparaṃ smṛtam
224 ॥ एषोर्द्ध्वगः प्रचारस्तु गत्यन्तश्च ततः स्मृतः । नित्या ह्यपरिसंक्षाताः परस्परगुणाश्रयात्
224 // eṣorddhvagaḥ pracārastu gatyantaśca tataḥ smṛtaḥ / nityā hyaparisaṃkṣātāḥ parasparaguṇāśrayāt
225 ॥ सूक्ष्माः प्रसवधर्मिण्यस्ततः प्रकृतयः स्मृताः । येभ्यो ऽधिकर्त्ता संजज्ञे क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः
225 // sūkṣmāḥ prasavadharmiṇyastataḥ prakṛtayaḥ smṛtāḥ / yebhyo 'dhikarttā saṃjajñe kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ
226 ॥ तासु प्रकृतिमत्सूक्ष्ममधिष्ठातृत्वमव्ययम् । अनुत्पाद्यं परं धाम परमाणु परेशयम्
226 // tāsu prakṛtimatsūkṣmamadhiṣṭhātṛtvamavyayam / anutpādyaṃ paraṃ dhāma paramāṇu pareśayam
227 ॥ अक्षयश्चाप्यनूह्यश्च त्वमूर्त्तिर्मूर्त्तिमानसौ । प्रादुर्भावस्तिरोभावः स्थितिश्चैवाप्यनुग्रहः
227 // akṣayaścāpyanūhyaśca tvamūrttirmūrttimānasau / prādurbhāvastirobhāvaḥ sthitiścaivāpyanugrahaḥ
228 ॥ विधिरन्यैरनौपम्यः परमाणुमहेश्वरः । सतेजा एष तमसो यः पुरस्तात्प्रकाशकः
228 // vidhiranyairanaupamyaḥ paramāṇumaheśvaraḥ / satejā eṣa tamaso yaḥ purastātprakāśakaḥ
229 ॥ यदण्डमासीत्सौवर्मं प्रथमं त्वौपसर्गिकम् । बृहत्तु सर्वतो वृत्तमीश्वरात्तद्व्यजायते
229 // yadaṇḍamāsītsauvarmaṃ prathamaṃ tvaupasargikam / bṛhattu sarvato vṛttamīśvarāttadvyajāyate
230 ॥ ईश्वराद्बीजनिर्भेदः क्षेत्रज्ञो बीजमिष्यते । योनिं प्रकृति माचष्टे सा च नारायणात्मिका
230 // īśvarādbījanirbhedaḥ kṣetrajño bījamiṣyate / yoniṃ prakṛti mācaṣṭe sā ca nārāyaṇātmikā
231 ॥ विभुर्लोकस्य सृष्ट्यर्थं लोकसंस्थानमेव च । सन्निसर्गः सतत्त्वाच्च लोकधातुर्महात्मनः
231 // vibhurlokasya sṛṣṭyarthaṃ lokasaṃsthānameva ca / sannisargaḥ satattvācca lokadhāturmahātmanaḥ
232 ॥ पुरस्ताद्ब्रह्मलोकस्य ह्यण्डादर्वाक् च ब्रह्मणः । त्योर्मध्ये पुरं दिव्यं मन मयमनामयम्
232 // purastādbrahmalokasya hyaṇḍādarvāk ca brahmaṇaḥ / tyormadhye puraṃ divyaṃ mana mayamanāmayam
233 ॥ तद्विग्रहवतः स्थानमीश्वरस्यामितौजसः । शिवं नाम पुरं तत्र शरणं जन्मभीरुणाम्
233 // tadvigrahavataḥ sthānamīśvarasyāmitaujasaḥ / śivaṃ nāma puraṃ tatra śaraṇaṃ janmabhīruṇām
234 ॥ सहस्राणां शतं पूर्वं योजनानां द्विजोत्तमाः । अभ्यन्तरं तु विस्तीर्णं महीमण्डलसंस्थितम्
234 // sahasrāṇāṃ śataṃ pūrvaṃ yojanānāṃ dvijottamāḥ / abhyantaraṃ tu vistīrṇaṃ mahīmaṇḍalasaṃsthitam
235 ॥ मध्याह्नार्कप्रकाशेन परतेजो ऽभिमर्दिना । शात कैंभेन महता प्राकारेणार्कवर्चसा
235 // madhyāhnārkaprakāśena paratejo 'bhimardinā / śāta kaiṃbhena mahatā prākāreṇārkavarcasā
236 ॥ द्वारैश्चतुर्भिः सौवर्णैर्मुक्तादामविभूषितैः । तपनीयनिभैः शुभ्रैर्गाढं सुकृतवेष्टनम्
236 // dvāraiścaturbhiḥ sauvarṇairmuktādāmavibhūṣitaiḥ / tapanīyanibhaiḥ śubhrairgāḍhaṃ sukṛtaveṣṭanam
237 ॥ तच्चाकाशे पुरं रम्यं दिव्यं घण्टादिनादितम् । रम्ये पुरवरश्रेष्ठे तस्मिन्वैहायभूमिषु
237 // taccākāśe puraṃ ramyaṃ divyaṃ ghaṇṭādināditam / ramye puravaraśreṣṭhe tasminvaihāyabhūmiṣu
238 ॥ नानारत्नविचित्रेषु पताकाबहुलेषु च । सर्वकामसमृद्धेषु वनोपवनशोभिषु
238 // nānāratnavicitreṣu patākābahuleṣu ca / sarvakāmasamṛddheṣu vanopavanaśobhiṣu
239 ॥ राजतेषु गृहान्तेषु शातकैंभमयेषु च । संध्याभ्रसन्निकाशेषु कैलासप्रतिमेषु च
239 // rājateṣu gṛhānteṣu śātakaiṃbhamayeṣu ca / saṃdhyābhrasannikāśeṣu kailāsapratimeṣu ca
240 ॥ हृष्टैः शब्दादिभिर्भोगैर्ये भविष्यानुसारिणः । प्रासादवरपृष्ठेषु तेषु मोदन्ति सुव्रताः
240 // hṛṣṭaiḥ śabdādibhirbhogairye bhaviṣyānusāriṇaḥ / prāsādavarapṛṣṭheṣu teṣu modanti suvratāḥ
241 ॥ ब्रह्मघोषैरविरताः कथाश्च विविधाः शुभाः । गीतवादित्रघोषाश्च संस्रवाश्च समन्ततः
241 // brahmaghoṣairaviratāḥ kathāśca vividhāḥ śubhāḥ / gītavāditraghoṣāśca saṃsravāśca samantataḥ
242 ॥ संहताश्चैवमतुला जनाश्रयकृतस्तथा । एवमादीनि वर्तन्ते तेषां प्रासादमूर्द्धनि
242 // saṃhatāścaivamatulā janāśrayakṛtastathā / evamādīni vartante teṣāṃ prāsādamūrddhani
243 ॥ सहस्रपादः प्रासादस्तपनीयमयः शुभः । अनौपम्यैर्वरै रत्नैः सर्वतः संविभूषितः
243 // sahasrapādaḥ prāsādastapanīyamayaḥ śubhaḥ / anaupamyairvarai ratnaiḥ sarvataḥ saṃvibhūṣitaḥ
244 ॥ स्फाटिकैश्चन्द्रसंकाशैर्वैडूर्यमणिसप्रभैः । बालसुर्यमयैश्चापि सौवर्णैश्चाग्निसप्रभैः
244 // sphāṭikaiścandrasaṃkāśairvaiḍūryamaṇisaprabhaiḥ / bālasuryamayaiścāpi sauvarṇaiścāgnisaprabhaiḥ
245 ॥ चुक्रुशुर्मुनयः श्रुत्वा नैमिषेयास्तपस्विनः । आपन्नसंशयाश्चेमं वाक्यमूचुः समीरणम्
245 // cukruśurmunayaḥ śrutvā naimiṣeyāstapasvinaḥ / āpannasaṃśayāścemaṃ vākyamūcuḥ samīraṇam
246 ॥ ऋषय ऊचुः के तु तत्र महात्मानो ये भवस्यानुसारिणः । अनुग्राह्यतमाः सम्यक्प्रमोदन्ते पुरोत्तमे
246 // ṛṣaya ūcuḥ ke tu tatra mahātmāno ye bhavasyānusāriṇaḥ / anugrāhyatamāḥ samyakpramodante purottame
247 ॥ ऋषीणां वचनं श्रुत्वा वायुर्वाक्यमुदैरयत् । वायुरुवाच श्रूयतां देवदेवस्य भक्तिर्यैरनुकल्पिता
247 // ṛṣīṇāṃ vacanaṃ śrutvā vāyurvākyamudairayat / vāyuruvāca śrūyatāṃ devadevasya bhaktiryairanukalpitā
248 ॥ ह्रीमन्तस्फूर्जिता दान्ताः शौर्ययुक्ता ह्यलोलुपाः । कर्मणा मनसा वाचा विशुद्धेनान्तरात्मना
248 // hrīmantasphūrjitā dāntāḥ śauryayuktā hyalolupāḥ / karmaṇā manasā vācā viśuddhenāntarātmanā
249 ॥ अनन्यमनसो भूत्वा प्रपन्ना ये महेश्वरम् । तैर्लब्धं रुद्रसालोक्यं शाश्वतं पदमव्ययम्
249 // ananyamanaso bhūtvā prapannā ye maheśvaram / tairlabdhaṃ rudrasālokyaṃ śāśvataṃ padamavyayam
250 ॥ भवस्य रूपसादृश्यं गताश्चैव ह्यनुत्तमम् । वैश्वानारमुखाः सर्वे विश्वरूपाः कपर्दिनः
250 // bhavasya rūpasādṛśyaṃ gatāścaiva hyanuttamam / vaiśvānāramukhāḥ sarve viśvarūpāḥ kapardinaḥ
251 ॥ नीलकण्ठाः शितग्रीवास्तीक्ष्णदंष्टास्त्रिलोचनाः । अर्द्धचन्द्रकृतोष्णीषा जटामुकुट धारिणः
251 // nīlakaṇṭhāḥ śitagrīvāstīkṣṇadaṃṣṭāstrilocanāḥ / arddhacandrakṛtoṣṇīṣā jaṭāmukuṭa dhāriṇaḥ
252 ॥ सर्वे दशभुजा वीराः पद्मान्तरसुगन्धिनः । तरुणादित्यसंकाशाः सर्वे ते पीतवाससः
252 // sarve daśabhujā vīrāḥ padmāntarasugandhinaḥ / taruṇādityasaṃkāśāḥ sarve te pītavāsasaḥ
253 ॥ पिनाकपाणयः सर्वेश्वेत गोवृषवाहनाः । श्रियान्विताः कुण्डलिनो मुक्ताहारविभूषिताः
253 // pinākapāṇayaḥ sarveśveta govṛṣavāhanāḥ / śriyānvitāḥ kuṇḍalino muktāhāravibhūṣitāḥ
254 ॥ तेजसाभ्यधिकैर्दहैः सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः । विभज्य बहुधात्मानं जरामृत्युविवर्जिताः
254 // tejasābhyadhikairdahaiḥ sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ / vibhajya bahudhātmānaṃ jarāmṛtyuvivarjitāḥ
255 ॥ क्रीडन्ते विविधैर्भावैर्भोगान्प्राप्य सुदुर्लभान् । स्वच्छन्दगतयः सिद्धाः सिद्धैश्चन्यैर्विबोधिताः
255 // krīḍante vividhairbhāvairbhogānprāpya sudurlabhān / svacchandagatayaḥ siddhāḥ siddhaiścanyairvibodhitāḥ
256 ॥ एकादशानां रुद्राणां कोट्यो नैका महात्मनाम् । एभिः सह महात्मा वै देवदेवो महेश्वरः
256 // ekādaśānāṃ rudrāṇāṃ koṭyo naikā mahātmanām / ebhiḥ saha mahātmā vai devadevo maheśvaraḥ
257 ॥ भक्तानुकंपी भगवान्मोदते पार्वतीप्रियः । नाहं तेषां तु रुद्राणां भवस्य च महात्मनः
257 // bhaktānukaṃpī bhagavānmodate pārvatīpriyaḥ / nāhaṃ teṣāṃ tu rudrāṇāṃ bhavasya ca mahātmanaḥ
258 ॥ नानात्वमनुपश्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि वः । मातारिश्वाब्रवीत्पुण्यमित्येतामीश्वराच्छ्रुताम्
258 // nānātvamanupaśyāmi satyametadbravīmi vaḥ / mātāriśvābravītpuṇyamityetāmīśvarācchrutām
259 ॥ अथ ते ऋषयः सर्वे दिवाकरसमप्रभाः । श्रुत्वेमां परमां पुण्यां कथां त्रैयंबकीन्ततः
259 // atha te ṛṣayaḥ sarve divākarasamaprabhāḥ / śrutvemāṃ paramāṃ puṇyāṃ kathāṃ traiyaṃbakīntataḥ
260 ॥ भृशं चानुग्रहं प्राप्य हर्षं चैवाप्यनुत्तमम् । संभाजयित्वा चाप्येनं वायुमूचुर्महाबलम्
260 // bhṛśaṃ cānugrahaṃ prāpya harṣaṃ caivāpyanuttamam / saṃbhājayitvā cāpyenaṃ vāyumūcurmahābalam
261 ॥ ऋषय ऊचुः समीरण महाभाग त्वस्माकं च त्वया विभो । ईश्वरस्योत्तमं पुण्यमष्टमं त्वौपसार्गिकम्
261 // ṛṣaya ūcuḥ samīraṇa mahābhāga tvasmākaṃ ca tvayā vibho / īśvarasyottamaṃ puṇyamaṣṭamaṃ tvaupasārgikam
262 ॥ तस्य स्थानं प्रमाणं च चथावत्परिकीर्तितम् । योगधर्मसमृद्धं वै परमं परमात्मनः
262 // tasya sthānaṃ pramāṇaṃ ca cathāvatparikīrtitam / yogadharmasamṛddhaṃ vai paramaṃ paramātmanaḥ
263 ॥ महादेवस्य माहात्म्यं दुर्विज्ञेयं सुरैरपि । स्वेन माहात्म्ययोगेन सहस्रस्यामितौजसः
263 // mahādevasya māhātmyaṃ durvijñeyaṃ surairapi / svena māhātmyayogena sahasrasyāmitaujasaḥ
264 ॥ यस्य भक्तंषु संमोहो ह्यनुकंपार्थमेव च । ब्राह्मी लक्ष्म्या स्वयं जुष्टा या साप्रतिमशालिनी
264 // yasya bhaktaṃṣu saṃmoho hyanukaṃpārthameva ca / brāhmī lakṣmyā svayaṃ juṣṭā yā sāpratimaśālinī
265 ॥ व्याप्यज्योत्स्नेव चन्द्रस्य विन्यस्ता विश्वरूपिणः । विभूतिर्भ्राजते ऽत्यर्थं देवदेवस्य वेश्मनि
265 // vyāpyajyotsneva candrasya vinyastā viśvarūpiṇaḥ / vibhūtirbhrājate 'tyarthaṃ devadevasya veśmani
266 ॥ महादेवस्य तुल्यानां रुद्राणां तु महात्मनाम् । तत्सर्वं निखिलेनेदं वक्त्रादमृतनिस्रवः
266 // mahādevasya tulyānāṃ rudrāṇāṃ tu mahātmanām / tatsarvaṃ nikhilenedaṃ vaktrādamṛtanisravaḥ
267 ॥ आपीतं खलु शर्वस्य भक्त्यास्माभिस्तु सुव्रत । नास्ति किञ्चिदविज्ञेय मन्यच्चैवानुगामिनः । प्रश्नं देववरप्राण यथावद्वक्तुमर्हसि
267 // āpītaṃ khalu śarvasya bhaktyāsmābhistu suvrata / nāsti kiñcidavijñeya manyaccaivānugāminaḥ / praśnaṃ devavaraprāṇa yathāvadvaktumarhasi
268 ॥ सूत उवाच स खलूवाच भगवान्किं भूयो वर्त्तयाम्यहम् । यन्मया चैव वक्तव्यं तद्वदिष्यामि सुव्रताः
268 // sūta uvāca sa khalūvāca bhagavānkiṃ bhūyo varttayāmyaham / yanmayā caiva vaktavyaṃ tadvadiṣyāmi suvratāḥ
269 ॥ ऋषय ऊचुः आदित्याः परिपार्श्वे ये सिंहा वै क्रोधविक्रमाः । वैश्वानरा भूतगण व्याघ्रास्चैवानुगामिनः
269 // ṛṣaya ūcuḥ ādityāḥ paripārśve ye siṃhā vai krodhavikramāḥ / vaiśvānarā bhūtagaṇa vyāghrāscaivānugāminaḥ
270 ॥ आभुतसंप्लवे घोरे सर्वप्राणिभृतां क्षये । किमावस्था भवन्त्येते तन्नो ब्रूहि यथार्थवत्
270 // ābhutasaṃplave ghore sarvaprāṇibhṛtāṃ kṣaye / kimāvasthā bhavantyete tanno brūhi yathārthavat
271 ॥ विज्ञायेश्वरसद्भावमव्यक्तं प्रभवं तथा । वायुरुवाच यत्र पूर्वं गतास्ते तु कुमारा ब्रह्मणः सुताः
271 // vijñāyeśvarasadbhāvamavyaktaṃ prabhavaṃ tathā / vāyuruvāca yatra pūrvaṃ gatāste tu kumārā brahmaṇaḥ sutāḥ
272 ॥ सनन्दनश्च सनकस्तृतीयश्च सनातनः । वोढुश्च कपिलस्तेषामासुरिश्च महायशाः
272 // sanandanaśca sanakastṛtīyaśca sanātanaḥ / voḍhuśca kapilasteṣāmāsuriśca mahāyaśāḥ
273 ॥ मुनिः पञ्जशिखश्चैव ये चान्ये ऽप्येवमादयः । ततः काले व्यतिक्रान्ते कल्पानां पर्यये गते
273 // muniḥ pañjaśikhaścaiva ye cānye 'pyevamādayaḥ / tataḥ kāle vyatikrānte kalpānāṃ paryaye gate
274 ॥ महाभूतविनाशान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते । अनेकरुद्रकोट्यस्तु या प्रसन्ना महेश्वरीम्
274 // mahābhūtavināśānte pralaye pratyupasthite / anekarudrakoṭyastu yā prasannā maheśvarīm
275 ॥ शब्दादीन्विषयान्भोगान्संत्यज्याष्टविधाश्रयात् । प्रविश्य सर्वभूतानि ज्ञानयुक्तेन तेजसा
275 // śabdādīnviṣayānbhogānsaṃtyajyāṣṭavidhāśrayāt / praviśya sarvabhūtāni jñānayuktena tejasā
276 ॥ विहाय पदमव्यग्रं भूतानाम नुकंपया । तत्र यान्ति महात्मानः परमाणुं महेश्वरम्
276 // vihāya padamavyagraṃ bhūtānāma nukaṃpayā / tatra yānti mahātmānaḥ paramāṇuṃ maheśvaram
277 ॥ तरन्ति सुमहावर्त्तां जन्ममृत्यूदकां नदीम् । ततः पश्यन्त्यपर्वाणं परं ब्रह्माणामेव च
277 // taranti sumahāvarttāṃ janmamṛtyūdakāṃ nadīm / tataḥ paśyantyaparvāṇaṃ paraṃ brahmāṇāmeva ca
278 ॥ देव्या वै सहिताः सप्त या देव्यः परिकीर्त्तिताः । यत्तत्सहस्रं सिंहानामादित्यानां तथैव च
278 // devyā vai sahitāḥ sapta yā devyaḥ parikīrttitāḥ / yattatsahasraṃ siṃhānāmādityānāṃ tathaiva ca
279 ॥ वैश्वानरा भूतगणा व्याघ्राश्चैवानुगामिनः । आवेश्यात्मनि तान्सर्वान् संख्यायोग्यभवांस्तथा
279 // vaiśvānarā bhūtagaṇā vyāghrāścaivānugāminaḥ / āveśyātmani tānsarvān saṃkhyāyogyabhavāṃstathā
280 ॥ लोकान्सप्त इमान्भूयो महाभूतानि पञ्च च । विष्णुना सह संयुक्तः करोति विकरोति च
280 // lokānsapta imānbhūyo mahābhūtāni pañca ca / viṣṇunā saha saṃyuktaḥ karoti vikaroti ca
281 ॥ स रुद्रो यः साममयस्तथैव च यजुर्मयः । स एष ओतः प्रोतश्च बहिरन्तश्च निश्चयात्
281 // sa rudro yaḥ sāmamayastathaiva ca yajurmayaḥ / sa eṣa otaḥ protaśca bahirantaśca niścayāt
282 ॥ एको हि भगवान्नाथः प्रभवश्चान्तकृद्द्विजाः । ततस्ते ऋषयः सर्वे दिवाकरसमप्रभाः
282 // eko hi bhagavānnāthaḥ prabhavaścāntakṛddvijāḥ / tataste ṛṣayaḥ sarve divākarasamaprabhāḥ
283 ॥ सुसत्यं श्रवसः सम्यगारोप्याग्निं तथात्मनि । कर्मणा मनसा वाचा विशुद्धेनान्तरात्मना
283 // susatyaṃ śravasaḥ samyagāropyāgniṃ tathātmani / karmaṇā manasā vācā viśuddhenāntarātmanā
284 ॥ अनन्यमनसो भूत्वा प्रपद्यन्ते महेश्वरम् । व्रतोपवासनिरताः सर्वभूतदयापराः
284 // ananyamanaso bhūtvā prapadyante maheśvaram / vratopavāsaniratāḥ sarvabhūtadayāparāḥ
285 ॥ योगं त्वनुयमं दिव्यं प्राप्तन्तैश्छिन्नसंशयैः । प्रपद्य परया भक्त्याज्ञानयुक्तेन तेजसा
285 // yogaṃ tvanuyamaṃ divyaṃ prāptantaiśchinnasaṃśayaiḥ / prapadya parayā bhaktyājñānayuktena tejasā
286 ॥ तैर्लब्धं रुद्रसालोक्यं शाश्वतं पदमव्ययम् । यः पठेत्तपसा युक्तो वायुप्रोक्तामिमां श्रुतिम्
286 // tairlabdhaṃ rudrasālokyaṃ śāśvataṃ padamavyayam / yaḥ paṭhettapasā yukto vāyuproktāmimāṃ śrutim
287 ॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वापिवैश्यो वा स्वक्रियापरः । लभते रुद्रलोकं वै कारणं लोककारणम्
287 // brāhmaṇaḥ kṣatriyo vāpivaiśyo vā svakriyāparaḥ / labhate rudralokaṃ vai kāraṇaṃ lokakāraṇam
288 ॥ विनिवृत्ते तदा सर्गे प्रकृत्या वस्थितेन वै । तदात्यन्तपरोक्षत्वाददृष्टत्वाच्च कस्यचित्
288 // vinivṛtte tadā sarge prakṛtyā vasthitena vai / tadātyantaparokṣatvādadṛṣṭatvācca kasyacit
289 ॥ अनाख्यानादबोध्यत्वादज्ञानाज्ज्ञानिनामपि । आगतागतिकत्वाच्च ग्रहणं तन्न विद्यते
289 // anākhyānādabodhyatvādajñānājjñānināmapi / āgatāgatikatvācca grahaṇaṃ tanna vidyate
290 ॥ भावग्राह्यानुमानाच्च चिन्तयित्वेदमुच्यते । स्थिते तु कारणे तस्मिन्नित्ये सदसदात्मके
290 // bhāvagrāhyānumānācca cintayitvedamucyate / sthite tu kāraṇe tasminnitye sadasadātmake
291 ॥ अनिर्देश्ये प्रवृत्तिर्वै स्वात्मिकाकारणेन तु । एवं सप्तद्विरभ्यस्ताः क्रमात्प्रकृतयस्तु वै
291 // anirdeśye pravṛttirvai svātmikākāraṇena tu / evaṃ saptadvirabhyastāḥ kramātprakṛtayastu vai
292 ॥ प्रत्याहारे तदा सर्गे प्रविशन्ति परस्परम् । येनेदमावृतं सर्वमण्डमप्सु प्रलीयते
292 // pratyāhāre tadā sarge praviśanti parasparam / yenedamāvṛtaṃ sarvamaṇḍamapsu pralīyate
293 ॥ सप्तद्वीपसमुद्रान्तं सप्तलोकं सपर्वतम् । उदकावरणं यच्च ज्योतिष्यालीयते तु यत्
293 // saptadvīpasamudrāntaṃ saptalokaṃ saparvatam / udakāvaraṇaṃ yacca jyotiṣyālīyate tu yat
294 ॥ यत्तेजसं चावरणं मारुतो ग्रसते नु यत् । यद्वायव्यं चावरणमाकाशग्रसते तु तत्
294 // yattejasaṃ cāvaraṇaṃ māruto grasate nu yat / yadvāyavyaṃ cāvaraṇamākāśagrasate tu tat
295 ॥ आकाशावरणं यच्च भूतादिर्ग्रसते तु तत् । भूतादिं ग्रसते चापि महान्वै बुद्धिलक्षमः
295 // ākāśāvaraṇaṃ yacca bhūtādirgrasate tu tat / bhūtādiṃ grasate cāpi mahānvai buddhilakṣamaḥ
296 ॥ महान्तं ग्रसते ऽव्यक्तं गुणसाम्यं ततः परम् । एतौ संहारविस्तारौ ब्रह्मा व्यक्तौ ततः पुनः
296 // mahāntaṃ grasate 'vyaktaṃ guṇasāmyaṃ tataḥ param / etau saṃhāravistārau brahmā vyaktau tataḥ punaḥ
297 ॥ सृजते ग्रसते चैव विकारात्सर्गसंयमे । संसिद्धकार्यकरणाः संसिद्धा ज्ञानिनस्तु ये
297 // sṛjate grasate caiva vikārātsargasaṃyame / saṃsiddhakāryakaraṇāḥ saṃsiddhā jñāninastu ye
298 ॥ गत्वा जवं जवीभावे स्थाने स्वेषु प्रसंयमात् । प्रत्याहारे ऽधियुज्यन्ते क्षेत्रज्ञाः करणैः पुनः
298 // gatvā javaṃ javībhāve sthāne sveṣu prasaṃyamāt / pratyāhāre 'dhiyujyante kṣetrajñāḥ karaṇaiḥ punaḥ
299 ॥ अव्यक्तं क्षेत्रमित्याहुर्ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते । साधर्म्यवैधर्म्यकृतः संयोगो नादिमास्तयोः
299 // avyaktaṃ kṣetramityāhurbrahmā kṣetrajña ucyate / sādharmyavaidharmyakṛtaḥ saṃyogo nādimāstayoḥ
300 ॥ एवं सर्गेषु विज्ञेयः क्षेत्रज्ञेष्विह ब्राह्मणाः । ब्रह्मविच्चैव विज्ञेयः क्षेत्रज्ञानात्पृथक्
300 // evaṃ sargeṣu vijñeyaḥ kṣetrajñeṣviha brāhmaṇāḥ / brahmaviccaiva vijñeyaḥ kṣetrajñānātpṛthak
301 ॥ विषयाविषयत्वं च क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः स्मृतम् । ब्रह्मा त्वविषयो ज्ञेयो विषयः क्षेत्रमुच्यते
301 // viṣayāviṣayatvaṃ ca kṣetrakṣetrajñayoḥ smṛtam / brahmā tvaviṣayo jñeyo viṣayaḥ kṣetramucyate
302 ॥ क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं क्षेत्रं क्षेत्रज्ञार्थं प्रचक्षते । बहुत्वाच्च शरीराणां शरीरी बहुधा स्मृतः
302 // kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ kṣetraṃ kṣetrajñārthaṃ pracakṣate / bahutvācca śarīrāṇāṃ śarīrī bahudhā smṛtaḥ
303 ॥ अव्यूहाशङ्कराच्चैव ज्योतिर्यच्च व्यवस्थितम् । यस्मात्प्रतिशरीरं हि सुखदुःखो पलब्धिता
303 // avyūhāśaṅkarāccaiva jyotiryacca vyavasthitam / yasmātpratiśarīraṃ hi sukhaduḥkho palabdhitā
304 ॥ तस्मात्पुरुषनानात्वं विज्ञेयं तु विजानता । यदा प्रवर्त्तते चैषां भेदानां चैव संयमः
304 // tasmātpuruṣanānātvaṃ vijñeyaṃ tu vijānatā / yadā pravarttate caiṣāṃ bhedānāṃ caiva saṃyamaḥ
305 ॥ स्वभावकारिताः सर्वे कालेन महता तदा । निवर्त्तन्ते तदा तस्मिन्स्थितरागाः स्वयंभुवः
305 // svabhāvakāritāḥ sarve kālena mahatā tadā / nivarttante tadā tasminsthitarāgāḥ svayaṃbhuvaḥ
306 ॥ सह सायुज्यकैः सर्वैर्ब्रह्मलोकनिवासिभिः । विनिवृत्तेस्तदा तेषां स्थितेरात्मनिवासिनाम्
306 // saha sāyujyakaiḥ sarvairbrahmalokanivāsibhiḥ / vinivṛttestadā teṣāṃ sthiterātmanivāsinām
307 ॥ तत्कालवासिनां तेषां तत्र वै दोषदर्शिनाम् । उत्पद्यते ऽथ वैराग्यमात्मवाद प्रणाशनम्
307 // tatkālavāsināṃ teṣāṃ tatra vai doṣadarśinām / utpadyate 'tha vairāgyamātmavāda praṇāśanam
308 ॥ भोज्यभोक्तृत्वनानात्वैस्तेषां तद्भावदर्शिनाम् । पृथग्ज्ञानेन क्षेत्रज्ञास्ततस्ते ब्रह्मलौकिकाः
308 // bhojyabhoktṛtvanānātvaisteṣāṃ tadbhāvadarśinām / pṛthagjñānena kṣetrajñāstataste brahmalaukikāḥ
309 ॥ प्रकृतौ कारणातीताः सर्वे नानाप्रदर्शिनः । स्वात्मन्येवावतिष्ठन्ते प्रशान्तादर्शनात्मकाः
309 // prakṛtau kāraṇātītāḥ sarve nānāpradarśinaḥ / svātmanyevāvatiṣṭhante praśāntādarśanātmakāḥ
310 ॥ शुद्धा निरञ्जनाः सर्वे चेतनाचेतनास्तथा । तत्रैव परिनिर्वाणाः स्मृतानागामिनस्तु ते
310 // śuddhā nirañjanāḥ sarve cetanācetanāstathā / tatraiva parinirvāṇāḥ smṛtānāgāminastu te
311 ॥ निर्गुणत्वाग्निरात्मानः प्रकृत्यन्ते व्यतिक्रमात् । इत्येवं प्राकृतः प्रोक्तः प्रतिसर्गः स्वयंभुवा
311 // nirguṇatvāgnirātmānaḥ prakṛtyante vyatikramāt / ityevaṃ prākṛtaḥ proktaḥ pratisargaḥ svayaṃbhuvā
312 ॥ वर्णाश्रमाचारयुतः प्रतिसर्गं शृणोति यः । स व्रजेच्छिवसालोक्यं भक्तिमान्विगतज्वरः
312 // varṇāśramācārayutaḥ pratisargaṃ śṛṇoti yaḥ / sa vrajecchivasālokyaṃ bhaktimānvigatajvaraḥ
313 ॥ अमद्यपश्च य शूद्रो भवभक्तो जितेद्रियः । आभूतसंप्लवस्थायी अप्रतीघातलक्षणः
313 // amadyapaśca ya śūdro bhavabhakto jitedriyaḥ / ābhūtasaṃplavasthāyī apratīghātalakṣaṇaḥ
314 ॥ गाणपत्यं स लभते स्थानं वा सार्वकालिकम् । मद्यपो मद्यपैः सार्द्धं भूतसंघैश्च मोदते
314 // gāṇapatyaṃ sa labhate sthānaṃ vā sārvakālikam / madyapo madyapaiḥ sārddhaṃ bhūtasaṃghaiśca modate
315 ॥ सेव्यमानो महीपृष्ठे मर्त्यानां वरदो भवः । इति होवाच भगवान्वायुर्वाक्यमिदवरम्
315 // sevyamāno mahīpṛṣṭhe martyānāṃ varado bhavaḥ / iti hovāca bhagavānvāyurvākyamidavaram