73 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते द्वादशसाहर्स्यां संहितायां उत्तरभागे चतुर्थं उपसंहारपादे ब्रह्माण्डावर्त्तं नाम चतुर्थो ऽध्यायः श्रीगणेशाय नमः । अथ श्रीललितोपाख्यानं प्रारभ्यते । चतुर्भुजे चन्द्रकलावतंसे कुचोन्नते कुङ्कुमरागशोणे । पुण्ड्रेक्षुपाशाङ्कुशपुष्पबाणहस्ते नमस्ते जगदेकमातः
73 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte dvādaśasāharsyāṃ saṃhitāyāṃ uttarabhāge caturthaṃ upasaṃhārapāde brahmāṇḍāvarttaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ śrīgaṇeśāya namaḥ / atha śrīlalitopākhyānaṃ prārabhyate / caturbhuje candrakalāvataṃse kuconnate kuṅkumarāgaśoṇe / puṇḍrekṣupāśāṅkuśapuṣpabāṇahaste namaste jagadekamātaḥ
1 ॥ अस्तु नः श्रेयसे नित्यं वस्तु वामाङ्गसुन्दरम् । यतस्तृतीयो विदुषां तृतीयस्तु परं महः
1 // astu naḥ śreyase nityaṃ vastu vāmāṅgasundaram / yatastṛtīyo viduṣāṃ tṛtīyastu paraṃ mahaḥ
2 ॥ अगस्त्यो नाम देवर्षिर्वेदवेदाङ्गपारगः । सर्वसिद्धान्तसारज्ञो ब्रह्मानन्दरसात्मकः
2 // agastyo nāma devarṣirvedavedāṅgapāragaḥ / sarvasiddhāntasārajño brahmānandarasātmakaḥ
3 ॥ चचाराद्भुतहेतूनि तीर्थान्यायतनानि च । शैलारण्यापगामुख्यान्सर्वाञ्जनपदानपि
3 // cacārādbhutahetūni tīrthānyāyatanāni ca / śailāraṇyāpagāmukhyānsarvāñjanapadānapi
4 ॥ तेषु तेष्वखिलाञ्जन्तूनज्ञानतिमिरावृतान् । शिश्नोदरपरान्दृष्ट्वा चिन्तयामास तान्प्रति
4 // teṣu teṣvakhilāñjantūnajñānatimirāvṛtān / śiśnodaraparāndṛṣṭvā cintayāmāsa tānprati
5 ॥ तस्य चिन्तयमानस्य चरतो वसुधामिमाम् । प्राप्तमासीन्महापुण्यं काञ्चीनगरमुत्तमम्
5 // tasya cintayamānasya carato vasudhāmimām / prāptamāsīnmahāpuṇyaṃ kāñcīnagaramuttamam
6 ॥ तत्र वारणशैलेनद्रमेकाम्रनिलयं शिवम् । कामाक्षीं करिदोषध्नीमपूजयदथात्मवान्
6 // tatra vāraṇaśailenadramekāmranilayaṃ śivam / kāmākṣīṃ karidoṣadhnīmapūjayadathātmavān
7 ॥ लोकहेतोर्दयार्द्रस्य धीमतश्चिन्तनो मुहुः । चिरकालेन तपसा तोषितो ऽभूज्जनार्दनः
7 // lokahetordayārdrasya dhīmataścintano muhuḥ / cirakālena tapasā toṣito 'bhūjjanārdanaḥ
8 ॥ हयग्रीवां तनुं कृत्वा साक्षाच्चिन्मात्रविग्रहाम् । शङ्खचक्राक्षवलयपुस्तकोज्ज्वलबाहुकाम्
8 // hayagrīvāṃ tanuṃ kṛtvā sākṣāccinmātravigrahām / śaṅkhacakrākṣavalayapustakojjvalabāhukām
9 ॥ पूरयित्रीं जगत्कृत्स्नं प्रभया देहजातया । प्रादुर्बभूव पुरतो मुनेरमिततेजसा
9 // pūrayitrīṃ jagatkṛtsnaṃ prabhayā dehajātayā / prādurbabhūva purato muneramitatejasā
10 ॥ तं दृष्ट्वानन्दभरितः प्रणम्य च मुहुर्मुहुः । विनयावनतो भूत्वा सन्तुष्टाव जगत्पतिम्
10 // taṃ dṛṣṭvānandabharitaḥ praṇamya ca muhurmuhuḥ / vinayāvanato bhūtvā santuṣṭāva jagatpatim
11 ॥ अथोवाच जगन्नाथस्तुष्टो ऽस्मि तपसा तव । वरं वरय भद्रं ते भविता भूसुरोत्तमः
11 // athovāca jagannāthastuṣṭo 'smi tapasā tava / varaṃ varaya bhadraṃ te bhavitā bhūsurottamaḥ
12 ॥ इति पृष्टो भगवता प्रोवाच मुनिसत्तमः । यदि तुष्टो ऽसि भगवन्निमे पामरजन्तवः
12 // iti pṛṣṭo bhagavatā provāca munisattamaḥ / yadi tuṣṭo 'si bhagavannime pāmarajantavaḥ
13 ॥ केनोपायेन मुक्ताः स्युरेतन्मे वक्तुमर्हसि । इति पृष्टो द्विजेनाथ देवदेवो जनार्दनः
13 // kenopāyena muktāḥ syuretanme vaktumarhasi / iti pṛṣṭo dvijenātha devadevo janārdanaḥ
14 ॥ एष एव पुरा प्रश्नः शिवेन चरितो मम । अयमेव कृतः प्रश्नो ब्रह्मणा तु ततः परम्
14 // eṣa eva purā praśnaḥ śivena carito mama / ayameva kṛtaḥ praśno brahmaṇā tu tataḥ param
15 ॥ कृतो दुर्वाससा पश्चाद्भवता तु ततः परम्
15 // kṛto durvāsasā paścādbhavatā tu tataḥ param
16 ॥ भवद्भिः सर्वभूतानां गुरुभूतैर्महात्मभिः । ममोपदेशो लोकेषु प्रथितो ऽस्तु वरो मम
16 // bhavadbhiḥ sarvabhūtānāṃ gurubhūtairmahātmabhiḥ / mamopadeśo lokeṣu prathito 'stu varo mama
17 ॥ अहमादिर्हि भूतानामादिकर्ता स्वयं प्रभुः । सृष्टिस्थितिलयानां तु सर्वेषामपि कारकः
17 // ahamādirhi bhūtānāmādikartā svayaṃ prabhuḥ / sṛṣṭisthitilayānāṃ tu sarveṣāmapi kārakaḥ
18 ॥ त्रिमूर्तिस्त्रिगुणातीतो गुणहीनो गुणाश्रयः
18 // trimūrtistriguṇātīto guṇahīno guṇāśrayaḥ
19 ॥ इच्छाविहारो भूतात्मा प्रधानपुरुषात्मकः । एवं भूतस्य मे ब्रह्मंस्त्रिजगद्रूपधारिणः
19 // icchāvihāro bhūtātmā pradhānapuruṣātmakaḥ / evaṃ bhūtasya me brahmaṃstrijagadrūpadhāriṇaḥ
20 ॥ द्विधाकृतमभूद्रूपं प्रधान पुरुषात्मकम् । मम प्रधानं यद्रूपं सर्वलोकगुणात्मकम्
20 // dvidhākṛtamabhūdrūpaṃ pradhāna puruṣātmakam / mama pradhānaṃ yadrūpaṃ sarvalokaguṇātmakam
21 ॥ अपरं यद्गुणातीतं परात्परतरं महत् । एवमेव तयोर्ज्ञात्वा मुच्यते ते उभे किमु
21 // aparaṃ yadguṇātītaṃ parātparataraṃ mahat / evameva tayorjñātvā mucyate te ubhe kimu
22 ॥ तपोभिश्चिरकालोत्थैर्यमैश्च नियमैरपि । त्यागैर्दुष्कर्मनाशान्ते मुक्तिराश्वेव लभ्यते
22 // tapobhiścirakālotthairyamaiśca niyamairapi / tyāgairduṣkarmanāśānte muktirāśveva labhyate
23 ॥ यद्रूपं यद्गुणयुतं तद्गुण्यैक्येन लभ्यते । अन्यत्सर्वजगद्रूपं कर्मभोगपराक्रमम्
23 // yadrūpaṃ yadguṇayutaṃ tadguṇyaikyena labhyate / anyatsarvajagadrūpaṃ karmabhogaparākramam
24 ॥ कर्मभिर्लभ्यते तच्च तत्त्यागेनापि लभ्यते । दुस्तरस्तु तयोस्त्यागः सकलैरपि तापस
24 // karmabhirlabhyate tacca tattyāgenāpi labhyate / dustarastu tayostyāgaḥ sakalairapi tāpasa
25 ॥ अनपायं च सुगमं सदसत्कर्मगोचरम्
25 // anapāyaṃ ca sugamaṃ sadasatkarmagocaram
26 ॥ आत्मस्थेन गुणेनैव सता चाप्यसतापिवा । आत्मैक्येनैव यज्ज्ञानं सर्वसिद्धिग्रदायकम्
26 // ātmasthena guṇenaiva satā cāpyasatāpivā / ātmaikyenaiva yajjñānaṃ sarvasiddhigradāyakam
27 ॥ वर्णत्रयविहीनानां पापिष्ठानां नृणामपि । यद्रूपध्यानमात्रेण दुष्कृतं सुकृतायते
27 // varṇatrayavihīnānāṃ pāpiṣṭhānāṃ nṛṇāmapi / yadrūpadhyānamātreṇa duṣkṛtaṃ sukṛtāyate
28 ॥ येर्ऽचयन्ति परां शक्तिं विधिनाविधिनापि वा । न ते संसारिणो नूनं मुक्ता एव न संशयः
28 // yer'cayanti parāṃ śaktiṃ vidhināvidhināpi vā / na te saṃsāriṇo nūnaṃ muktā eva na saṃśayaḥ
29 ॥ शिवो वा यां समाराध्य ध्यानयोगबलेन च । ईश्वरः सर्वसिद्धानामर्द्धनारीश्वरो ऽभवत्
29 // śivo vā yāṃ samārādhya dhyānayogabalena ca / īśvaraḥ sarvasiddhānāmarddhanārīśvaro 'bhavat
30 ॥ अन्ये ऽब्जप्रमुखा देवाः सिद्धास्तद्ध्यानवैभवात् । तस्मादशेषलोकानां त्रिपुराराधनं विना
30 // anye 'bjapramukhā devāḥ siddhāstaddhyānavaibhavāt / tasmādaśeṣalokānāṃ tripurārādhanaṃ vinā
31 ॥ न स्तो भोगापवर्गौं तु यौगपद्येन कुत्रचित् । तन्मनास्तद्गतप्राणस्तद्याजी तद्गतेहकः
31 // na sto bhogāpavargauṃ tu yaugapadyena kutracit / tanmanāstadgataprāṇastadyājī tadgatehakaḥ
32 ॥ तादात्म्येनैव कर्माणि कुर्वन्मुक्तिमवाप्स्यसि । एतद्रहस्यमाख्यातं सर्वेषां हितकाम्यया
32 // tādātmyenaiva karmāṇi kurvanmuktimavāpsyasi / etadrahasyamākhyātaṃ sarveṣāṃ hitakāmyayā
33 ॥ सन्तुष्टेनैव तपसा भवतो मुनिसत्तम । देवाश्च मुनयः सिद्धा मानुषाश्च तथापरे । त्वन्मुखांभोजतो ऽवाप्यसिद्धिं यान्तु परात्पराम्
33 // santuṣṭenaiva tapasā bhavato munisattama / devāśca munayaḥ siddhā mānuṣāśca tathāpare / tvanmukhāṃbhojato 'vāpyasiddhiṃ yāntu parātparām
34 ॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा हयग्रीवस्य शार्ङ्गिणः । प्रणिपत्य पुनर्वाक्यमुवाच मधुसूदनम्
34 // iti tasya vacaḥ śrutvā hayagrīvasya śārṅgiṇaḥ / praṇipatya punarvākyamuvāca madhusūdanam
35 ॥ भगवन्कीदृशं रूपं भवता यत्पुरोदितम् । किंविहारं किंप्रभावमेतन्मे वक्तुमर्हसि
35 // bhagavankīdṛśaṃ rūpaṃ bhavatā yatpuroditam / kiṃvihāraṃ kiṃprabhāvametanme vaktumarhasi
36 ॥ हयग्रीव उवाच एषोंऽशभूतो देवर्षे हयग्रीवो ममापरः । श्रोतुमिच्छसियद्यत्त्वं तत्सर्वं वक्तुमर्हति
36 // hayagrīva uvāca eṣoṃ'śabhūto devarṣe hayagrīvo mamāparaḥ / śrotumicchasiyadyattvaṃ tatsarvaṃ vaktumarhati
37 ॥ इत्यादिश्य जगन्नाथो हयग्रीवं तपोधनम् । पुरतः कुम्भजातस्य मुनेरन्तरधाद्धरिः
37 // ityādiśya jagannātho hayagrīvaṃ tapodhanam / purataḥ kumbhajātasya munerantaradhāddhariḥ
38 ॥ ततस्तु विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा तपोधनः । हयग्रीवेण मुनिना स्वाश्रमं प्रत्यपद्यत
38 // tatastu vismayāviṣṭo hṛṣṭaromā tapodhanaḥ / hayagrīveṇa muninā svāśramaṃ pratyapadyata