29 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे बृहस्पतिप्रोक्तनीतिसारनिरूपणं नामाष्टोत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 109 सूत उवाच । आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि । आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि
29 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe bṛhaspatiproktanītisāranirūpaṇaṃ nāmāṣṭottaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 109 sūta uvāca / āpadarthe dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanairapi / ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi
1 ॥ त्यजेदकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्
1 // tyajedakaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet / grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet
2 ॥ वरं हि नरके वासो न तु दुश्चरिते गृहे । नरकात्क्षीयते पाप कुगृहान्न निवर्तते
2 // varaṃ hi narake vāso na tu duścarite gṛhe / narakātkṣīyate pāpa kugṛhānna nivartate
3 ॥ चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्येकेन बुद्धिमान् । न परीक्ष्य परं स्थानं पूर्वमायतनं त्यजेत्
3 // calatyekena pādena tiṣṭhatyekena buddhimān / na parīkṣya paraṃ sthānaṃ pūrvamāyatanaṃ tyajet
4 ॥ त्यजेद्देशमसद्वृत्तं वासं सोपद्रवं त्यजेत् । त्यजेत्कृपणराजानं मित्रं मायामयं त्यजेत्
4 // tyajeddeśamasadvṛttaṃ vāsaṃ sopadravaṃ tyajet / tyajetkṛpaṇarājānaṃ mitraṃ māyāmayaṃ tyajet
5 ॥ अर्थेन किं कृपणहस्तगतेन केन ज्ञानेन किं बहुशठाग्रहसंकुलेन । रूपेण किं गुणपराक्रमवर्जितेन मित्रेण किं व्यसनकालपराङ्मुखेन
5 // arthena kiṃ kṛpaṇahastagatena kena jñānena kiṃ bahuśaṭhāgrahasaṃkulena / rūpeṇa kiṃ guṇaparākramavarjitena mitreṇa kiṃ vyasanakālaparāṅmukhena
6 ॥ अदृष्टपूर्वा बहवः सहायाः सर्वे पदस्थस्य भवन्ति मित्राः । अर्थैर्विहीनस्य पदच्युतस्य भवत्यकाले स्वजनो ऽपि शत्रुः
6 // adṛṣṭapūrvā bahavaḥ sahāyāḥ sarve padasthasya bhavanti mitrāḥ / arthairvihīnasya padacyutasya bhavatyakāle svajano 'pi śatruḥ
7 ॥ आपत्सु मित्रं जानी याद्रणे शूरं रहः शुचिम् । मार्या च विभवे क्षीणे दुर्भिक्षे च प्रियातिथिम्
7 // āpatsu mitraṃ jānī yādraṇe śūraṃ rahaḥ śucim / māryā ca vibhave kṣīṇe durbhikṣe ca priyātithim
8 ॥ वृक्षं क्षीणफलं त्यजन्ति विहगाः शुष्कं सरः सारसानिर्द्रव्यं पुरुषं त्यजन्ति गणिका भ्रष्टं नृपं मन्त्रिणः । पुष्पं पर्युषितं त्यजन्ति मधुपाः दर्ग्ध वनान्तं मृगाः सर्वः कार्यवशाज्जनो हि रमते कस्यास्ति को वल्लभः
8 // vṛkṣaṃ kṣīṇaphalaṃ tyajanti vihagāḥ śuṣkaṃ saraḥ sārasānirdravyaṃ puruṣaṃ tyajanti gaṇikā bhraṣṭaṃ nṛpaṃ mantriṇaḥ / puṣpaṃ paryuṣitaṃ tyajanti madhupāḥ dargdha vanāntaṃ mṛgāḥ sarvaḥ kāryavaśājjano hi ramate kasyāsti ko vallabhaḥ
9 ॥ लुब्धमर्थप्रदानेन श्लाध्यमञ्जलिकर्मणा । मूर्खं छन्दानुवृत्त्या च याथातथ्येन पण्डितम्
9 // lubdhamarthapradānena ślādhyamañjalikarmaṇā / mūrkhaṃ chandānuvṛttyā ca yāthātathyena paṇḍitam
10 ॥ सद्भावेन हि तुष्यन्ति देवाः सत्पुरुषा द्विजाः । इतरेः खाद्यपानेन मानदानेन पण्डिताः
10 // sadbhāvena hi tuṣyanti devāḥ satpuruṣā dvijāḥ / itareḥ khādyapānena mānadānena paṇḍitāḥ
11 ॥ उत्तमं प्रणिपातेन शठं भेदेन योजयेत् । नीचं स्वल्पप्रदानेन समं तुल्यपराक्रमैः
11 // uttamaṃ praṇipātena śaṭhaṃ bhedena yojayet / nīcaṃ svalpapradānena samaṃ tulyaparākramaiḥ
12 ॥ यस्ययस्य हि यो भावस्तस्यतस्य हितं वदन् । अनुप्रविश्य मेधावी क्षिप्रमात्मवशं नयेत्
12 // yasyayasya hi yo bhāvastasyatasya hitaṃ vadan / anupraviśya medhāvī kṣipramātmavaśaṃ nayet
13 ॥ नदीनां च नखीनां च शृङ्गिणां शस्त्रपाणिनाम् । विश्वासो नैव गन्तव्यः स्त्रिषु राजकुलेषु च
13 // nadīnāṃ ca nakhīnāṃ ca śṛṅgiṇāṃ śastrapāṇinām / viśvāso naiva gantavyaḥ striṣu rājakuleṣu ca
14 ॥ अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च । वञ्चनं चाप मानं च मतिमान्न प्रिकाशयेत्
14 // arthanāśaṃ manastāpaṃ gṛhe duścaritāni ca / vañcanaṃ cāpa mānaṃ ca matimānna prikāśayet
15 ॥ हीनदुर्जनसंसर्ग अत्यन्तविरहादरः । स्नेहो ऽन्यगेहवासश्च नारीसच्छीलनाशनम्
15 // hīnadurjanasaṃsarga atyantavirahādaraḥ / sneho 'nyagehavāsaśca nārīsacchīlanāśanam
16 ॥ कस्य दोषः कुले नास्ति व्याधिना को पीडितः । केन न व्यसनं प्राप्तं श्रियः कस्य निरन्तराः
16 // kasya doṣaḥ kule nāsti vyādhinā ko pīḍitaḥ / kena na vyasanaṃ prāptaṃ śriyaḥ kasya nirantarāḥ
17 ॥ कोर्ऽथं प्राप्य न गर्वितो भुवि नरः कस्यापदोनागताः स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः को नाम राज्ञां प्रियः । कः कालस्य न गोचरान्तरगतः कोर्ऽथो गतो गौरवं को वा दुर्जनवागुरानिपतितः क्षेमेण यातः पुमान्
17 // kor'thaṃ prāpya na garvito bhuvi naraḥ kasyāpadonāgatāḥ strībhiḥ kasya na khaṇḍitaṃ bhuvi manaḥ ko nāma rājñāṃ priyaḥ / kaḥ kālasya na gocarāntaragataḥ kor'tho gato gauravaṃ ko vā durjanavāgurānipatitaḥ kṣemeṇa yātaḥ pumān
18 ॥ सुहृत्स्वजनबन्धुर्न बुद्धिर्यस्य न चात्मनि । यस्मिन्कर्मणि सिद्धे ऽपि न दृश्येत फलोदयः । विपत्तौ च महद्दुःखं तद्वुधः कथमाचरेत्
18 // suhṛtsvajanabandhurna buddhiryasya na cātmani / yasminkarmaṇi siddhe 'pi na dṛśyeta phalodayaḥ / vipattau ca mahadduḥkhaṃ tadvudhaḥ kathamācaret
19 ॥ यस्मिन्देशे न संमानं न प्रीतिर्न च बान्धवाः । न च विद्यागमः कश्चित्तं देशं परिवर्जयेत्
19 // yasmindeśe na saṃmānaṃ na prītirna ca bāndhavāḥ / na ca vidyāgamaḥ kaścittaṃ deśaṃ parivarjayet
20 ॥ धनस्य यस्य राजतो भयं न चास्ति चौरतः । मृतं च यन्न मुच्यते समर्जयस्व तद्धनम्
20 // dhanasya yasya rājato bhayaṃ na cāsti caurataḥ / mṛtaṃ ca yanna mucyate samarjayasva taddhanam
21 ॥ यदर्जितं प्राणहरैः परिश्रमैर्मृतस्य तं वै विभजन्तिरिक्थिनः । कृतं च यद्दुष्कृतमर्थलिप्सया तदेव दोषोपहतस्य यौतुकम्
21 // yadarjitaṃ prāṇaharaiḥ pariśramairmṛtasya taṃ vai vibhajantirikthinaḥ / kṛtaṃ ca yadduṣkṛtamarthalipsayā tadeva doṣopahatasya yautukam
22 ॥ सञ्चितं निहितं द्रव्यं परामृश्यं मुहुर्मुहुः । आखोरिव कदर्यस्य धनं दुः खाय केवलम्
22 // sañcitaṃ nihitaṃ dravyaṃ parāmṛśyaṃ muhurmuhuḥ / ākhoriva kadaryasya dhanaṃ duḥ khāya kevalam
23 ॥ नग्ना व्यसनिनो रूक्षाः कपालाङ्कितपाणयः । दर्शयन्तीह लोकस्य अदातुः फलमीदृशम्
23 // nagnā vyasanino rūkṣāḥ kapālāṅkitapāṇayaḥ / darśayantīha lokasya adātuḥ phalamīdṛśam
24 ॥ शिक्षयन्ति च याचन्ते देहीति कृपणा जनाः । अवस्थेयमदानस्य मा भूदेवं भवानपि
24 // śikṣayanti ca yācante dehīti kṛpaṇā janāḥ / avastheyamadānasya mā bhūdevaṃ bhavānapi
25 ॥ सञ्चितं क्रतुशतैर्न युज्यते याचितं गुणवते न दीयते । तत्कदर्यपरिरक्षितं धनं चोरपार्थिवगृहे प्रयुज्यते
25 // sañcitaṃ kratuśatairna yujyate yācitaṃ guṇavate na dīyate / tatkadaryaparirakṣitaṃ dhanaṃ corapārthivagṛhe prayujyate
26 ॥ न देवेभ्यो न विप्रोभ्यो बन्धुभ्यो नैव चात्मने । कदर्यस्य धनं याति त्वग्नितस्करराजसु
26 // na devebhyo na viprobhyo bandhubhyo naiva cātmane / kadaryasya dhanaṃ yāti tvagnitaskararājasu
27 ॥ अतिक्लेशेन ये ऽप्यर्था धर्मस्यातिक्रमेण च । अरेर्वा प्रणिपातेन मा भूतस्ते कदाचन
27 // atikleśena ye 'pyarthā dharmasyātikrameṇa ca / arervā praṇipātena mā bhūtaste kadācana
28 ॥ विद्याघातो ह्यनभ्यासः स्त्रीणां घातः कुचैलता । व्याधीनां भोजनं जीर्णं शत्रोर्घातः प्रपञ्चता
28 // vidyāghāto hyanabhyāsaḥ strīṇāṃ ghātaḥ kucailatā / vyādhīnāṃ bhojanaṃ jīrṇaṃ śatrorghātaḥ prapañcatā
29 ॥ तस्करस्य वधो दण्डः कुमित्रस्याल्पभाषणम् । पृथक् शय्या तु नारीणां ब्राह्मणस्यानिमन्त्रणम्
29 // taskarasya vadho daṇḍaḥ kumitrasyālpabhāṣaṇam / pṛthak śayyā tu nārīṇāṃ brāhmaṇasyānimantraṇam
30 ॥ दुर्जनाः शिल्पिनो दासा दुष्टाश्च पटहाः स्त्रियः । ताडिता मार्दवं यान्ति न ते सत्कारभाजनम्
30 // durjanāḥ śilpino dāsā duṣṭāśca paṭahāḥ striyaḥ / tāḍitā mārdavaṃ yānti na te satkārabhājanam
31 ॥ जानीयात्प्रेषणे भृत्यान्बान्धवान्व्यसनागमे । मित्रमापदि काले च भार्याञ्च विभवक्षये
31 // jānīyātpreṣaṇe bhṛtyānbāndhavānvyasanāgame / mitramāpadi kāle ca bhāryāñca vibhavakṣaye
32 ॥ स्त्रीणां द्विगुण आहारः प्रज्ञा चैव चतुर्गुणा । षड्गुणो व्यवसायश्च कामश्चाष्टगुणः स्मृतः
32 // strīṇāṃ dviguṇa āhāraḥ prajñā caiva caturguṇā / ṣaḍguṇo vyavasāyaśca kāmaścāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ
33 ॥ न स्वप्नेन जयेन्निद्रां न कामेन स्त्रियं जयेत् । न चेन्धनैर्जयेद्वह्निं न मद्येन तृषां जयेत्
33 // na svapnena jayennidrāṃ na kāmena striyaṃ jayet / na cendhanairjayedvahniṃ na madyena tṛṣāṃ jayet
34 ॥ समांसैर्भोजनैः स्निग्धैर्मद्यैर्गन्धविलेपनैः । वस्त्रैर्मनोरमैर्माल्यैः कामः स्त्रीषु विजृम्भते
34 // samāṃsairbhojanaiḥ snigdhairmadyairgandhavilepanaiḥ / vastrairmanoramairmālyaiḥ kāmaḥ strīṣu vijṛmbhate
35 ॥ ब्रह्मचर्ये ऽपि वक्तव्यं प्राप्तं मन्मथचेष्टितम् । हृद्यं हि पुरुषं दृष्ट्वा योनिः प्रक्लिद्यते स्त्रियाः
35 // brahmacarye 'pi vaktavyaṃ prāptaṃ manmathaceṣṭitam / hṛdyaṃ hi puruṣaṃ dṛṣṭvā yoniḥ praklidyate striyāḥ
36 ॥ सुवेषं पुरुषं दृष्ट्वा भ्रातरं यदि वा सुतम् । योनिः क्लिद्यति नारीणां सत्यंसत्यं हि शौनक !
36 // suveṣaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā bhrātaraṃ yadi vā sutam / yoniḥ klidyati nārīṇāṃ satyaṃsatyaṃ hi śaunaka !
37 ॥ नद्यश्च नार्यश्च समस्वभावाः स्वतन्त्रभावे गमनादिकेच । तोयैश्च दोषैश्च निपातयन्ति नद्यो हि कूलानि कुला नि नार्यः
37 // nadyaśca nāryaśca samasvabhāvāḥ svatantrabhāve gamanādikeca / toyaiśca doṣaiśca nipātayanti nadyo hi kūlāni kulā ni nāryaḥ
38 ॥ नदी पातयते कूलं नारी पातयते कुलम् । नारीणाञ्च नदीनां च स्वच्छन्दा ललिता गतिः
38 // nadī pātayate kūlaṃ nārī pātayate kulam / nārīṇāñca nadīnāṃ ca svacchandā lalitā gatiḥ
39 ॥ नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः । नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचनाः
39 // nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ / nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanāḥ
40 ॥ न तृप्तिरस्ति शिष्टानामिष्टानां प्रियवादिनाम् । सुखानाञ्च सुतानाञ्च जीवितस्य वरस्य च
40 // na tṛptirasti śiṣṭānāmiṣṭānāṃ priyavādinām / sukhānāñca sutānāñca jīvitasya varasya ca
41 ॥ राजा न तप्तो धनसंचयेन न सागरस्तृप्तिमगाज्जलेन । न पण्डितस्तृप्यति भाषितेन तृप्तं न चक्षुर्नृपदर्शनेन
41 // rājā na tapto dhanasaṃcayena na sāgarastṛptimagājjalena / na paṇḍitastṛpyati bhāṣitena tṛptaṃ na cakṣurnṛpadarśanena
42 ॥ स्वकर्म धर्मार्जितजीवितानां शास्त्रेषु दारेषु सदा रतानाम् । जितेन्द्रियाणामतिथिप्रियाणां गृहे ऽपि मोक्षः पुरुषोत्तमानाम्
42 // svakarma dharmārjitajīvitānāṃ śāstreṣu dāreṣu sadā ratānām / jitendriyāṇāmatithipriyāṇāṃ gṛhe 'pi mokṣaḥ puruṣottamānām
43 ॥ मनो ऽनुकूलाः प्रमदारूपवत्यः स्वलङ्कृताः । वसः प्रासादपृष्ठेषु स्वर्गः स्याच्छुभकर्मणः
43 // mano 'nukūlāḥ pramadārūpavatyaḥ svalaṅkṛtāḥ / vasaḥ prāsādapṛṣṭheṣu svargaḥ syācchubhakarmaṇaḥ
44 ॥ न दानेन न मानेन नार्जवेन न सवया । न शस्त्रेण न शास्त्रेण सर्वथा विषमा स्त्रियः
44 // na dānena na mānena nārjavena na savayā / na śastreṇa na śāstreṇa sarvathā viṣamā striyaḥ
45 ॥ शनैर्विद्या शनैर्थाः शनैः पर्वतमारुहेत् । शनैः कामं च धर्मं च पञ्चैतानि शनैः शनैः
45 // śanairvidyā śanairthāḥ śanaiḥ parvatamāruhet / śanaiḥ kāmaṃ ca dharmaṃ ca pañcaitāni śanaiḥ śanaiḥ
46 ॥ शाश्वतं देवपूजादि विप्रदानं च शाश्वतम् । शाश्वतं सगुणा विद्या सुहृन्मित्रं च शाश्वतम्
46 // śāśvataṃ devapūjādi vipradānaṃ ca śāśvatam / śāśvataṃ saguṇā vidyā suhṛnmitraṃ ca śāśvatam
47 ॥ ये बालभावान्न पठन्ति विद्यां ये यौवनस्था ह्यधनात्मदाराः । ते शोचनीया इह जीवलोके मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति
47 // ye bālabhāvānna paṭhanti vidyāṃ ye yauvanasthā hyadhanātmadārāḥ / te śocanīyā iha jīvaloke manuṣyarūpeṇa mṛgāścaranti
48 ॥ पठने भोजने चित्तं न कुर्याच्छास्त्रसेवकः । सुदूरमपि विद्यार्थो व्रजेद्गरुडवेगवान्
48 // paṭhane bhojane cittaṃ na kuryācchāstrasevakaḥ / sudūramapi vidyārtho vrajedgaruḍavegavān
49 ॥ ये बालभावे न पठन्ति विद्यां कामातुरा यौवननष्टवित्ताः । ते वृद्धबावे परिभूयमानाः संदह्यमानाः शिशिरे यथाब्जम्
49 // ye bālabhāve na paṭhanti vidyāṃ kāmāturā yauvananaṣṭavittāḥ / te vṛddhabāve paribhūyamānāḥ saṃdahyamānāḥ śiśire yathābjam
50 ॥ तर्के ऽप्रतिष्ठा श्रुतयो विभिन्नाः नासावृषिर्यस्य मतं न भिन्नम् । धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः
50 // tarke 'pratiṣṭhā śrutayo vibhinnāḥ nāsāvṛṣiryasya mataṃ na bhinnam / dharmasya tattvaṃ nihitaṃ guhāyāṃ mahājano yena gataḥ sa panthāḥ
51 ॥ आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषितेन च । नेत्रवक्रविकाराभ्यां लक्ष्यते ऽन्तर्गतं मनः
51 // ākārairiṅgitairgatyā ceṣṭayā bhāṣitena ca / netravakravikārābhyāṃ lakṣyate 'ntargataṃ manaḥ
52 ॥ अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः । उदीरितोर्थः पशुनापि गृह्यते हयाश्च नागाश्च वहन्ति दर्शितम्
52 // anuktamapyūhati paṇḍito janaḥ pareṅgitajñānaphalā hi buddhayaḥ / udīritorthaḥ paśunāpi gṛhyate hayāśca nāgāśca vahanti darśitam
53 ॥ अर्थाद्भ्रष्टस्तीर्थयात्रां तु गच्छेत्सत्याद्भ्रष्टो रौरवं वै व्रजेच्च । योगाद्भ्रष्टः सत्यघृतिञ्च गच्छेद्राज्याद्भ्रष्टो मृगयायां व्रजेच्च
53 // arthādbhraṣṭastīrthayātrāṃ tu gacchetsatyādbhraṣṭo rauravaṃ vai vrajecca / yogādbhraṣṭaḥ satyaghṛtiñca gacchedrājyādbhraṣṭo mṛgayāyāṃ vrajecca