25 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे बृहस्पत्युक्त नीतिप्तारे द्वादशोत्तरकशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 113 सूत उवाच । गुणवन्तं नियुञ्जीत गुणहीनं विवर्जयेत् । पण्डितस्य गुणाः सर्वे मूर्वे दोषाश्च केवलाः
25 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe bṛhaspatyukta nītiptāre dvādaśottarakaśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 113 sūta uvāca / guṇavantaṃ niyuñjīta guṇahīnaṃ vivarjayet / paṇḍitasya guṇāḥ sarve mūrve doṣāśca kevalāḥ
1 ॥ सद्भिरासीत सततं सद्भिः कुर्वीत सङ्गतिम् । सद्भिर्विवादं मैत्रीञ्च नासद्भिः किञ्चिदाचरेत्
1 // sadbhirāsīta satataṃ sadbhiḥ kurvīta saṅgatim / sadbhirvivādaṃ maitrīñca nāsadbhiḥ kiñcidācaret
2 ॥ पण्डितैश्च विर्नातैश्च धर्मशैः सत्यवादिभिः । बन्ध्स्थो ऽपि तिष्ठेच्च न तु राज्ये खलैः सह
2 // paṇḍitaiśca virnātaiśca dharmaśaiḥ satyavādibhiḥ / bandhstho 'pi tiṣṭhecca na tu rājye khalaiḥ saha
3 ॥ सावशेषाणि कार्याणि कुवत्रर्थे युज्यते । तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत्
3 // sāvaśeṣāṇi kāryāṇi kuvatrarthe yujyate / tasmātsarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet
4 ॥ मधुहेव दुहेत्सारं कुसुमञ्च न घातयेत् । वत्सापेक्षी दुहेत्क्षीरं भूमिं गाञ्चैव पार्थिपः
4 // madhuheva duhetsāraṃ kusumañca na ghātayet / vatsāpekṣī duhetkṣīraṃ bhūmiṃ gāñcaiva pārthipaḥ
5 ॥ यथाक्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनुते मधु षट्पदः । तथा वित्तमु पादाय राजा कुर्वीत सञ्चयम्
5 // yathākrameṇa puṣpebhyaścinute madhu ṣaṭpadaḥ / tathā vittamu pādāya rājā kurvīta sañcayam
6 ॥ वल्मीकं मधुजालञ्च शुक्लण्क्षे तु चन्द्रमाः । राजद्रव्यञ्च भैक्ष्यञ्च स्तोकंस्तोकं प्रवर्धते
6 // valmīkaṃ madhujālañca śuklaṇkṣe tu candramāḥ / rājadravyañca bhaikṣyañca stokaṃstokaṃ pravardhate
7 ॥ अर्जितस्य क्षयं दृष्टा संप्रदत्तस्य सञ्चयम् । अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद्दानध्ययनकर्मसु
7 // arjitasya kṣayaṃ dṛṣṭā saṃpradattasya sañcayam / avandhyaṃ divasaṃ kuryāddānadhyayanakarmasu
8 ॥ वने ऽपि दोषाः प्रभवन्ति रागिणां गृहे ऽपि पञ्चेन्द्रियनिग्रहस्तपः । अकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्तते निवृत्तरागस्य गृहं तपोवनम्
8 // vane 'pi doṣāḥ prabhavanti rāgiṇāṃ gṛhe 'pi pañcendriyanigrahastapaḥ / akutsite karmaṇi yaḥ pravartate nivṛttarāgasya gṛhaṃ tapovanam
9 ॥ सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते । मृजया रक्ष्यते पात्रं कुलं शलिन रक्ष्यते
9 // satyena rakṣyate dharmo vidyā yogena rakṣyate / mṛjayā rakṣyate pātraṃ kulaṃ śalina rakṣyate
10 ॥ वरं विन्ध्याटव्यां निवसनमभुक्तस्य मरणं वरं सर्पाकीर्णे शयनमथ कूपे निपतनम् । वरं भ्रान्तावर्ते सभयजलमध्ये प्रविशनं न तु स्वीये पक्षे हि धनमणु देहीति कथनम्
10 // varaṃ vindhyāṭavyāṃ nivasanamabhuktasya maraṇaṃ varaṃ sarpākīrṇe śayanamatha kūpe nipatanam / varaṃ bhrāntāvarte sabhayajalamadhye praviśanaṃ na tu svīye pakṣe hi dhanamaṇu dehīti kathanam
11 ॥ भाग्यक्षयेषु क्षीयन्ते नोपभोगेन सम्पदः । पूर्वार्जिते हि सुकृते न नश्यन्ति कदाचन
11 // bhāgyakṣayeṣu kṣīyante nopabhogena sampadaḥ / pūrvārjite hi sukṛte na naśyanti kadācana
12 ॥ विप्राणां भूषणं विद्या पृथिव्या भूषणं नृपः । नभसो भूषणं चन्द्रः शीलं सर्वस्य भूषणम्
12 // viprāṇāṃ bhūṣaṇaṃ vidyā pṛthivyā bhūṣaṇaṃ nṛpaḥ / nabhaso bhūṣaṇaṃ candraḥ śīlaṃ sarvasya bhūṣaṇam
13 ॥ एते ते चन्द्रतुल्याः क्षितिपतितनया भीमसेनार्जुनाद्याः शुराः सत्यप्रतिज्ञा दिनकरवपुषः केशवेनोपगूढाः । ते वै दुष्टग्रहस्थाः कृपणवशगता भैक्ष्यचर्यां प्रयाताः को वा कस्मिन्समर्थो भवति विधिवशाद्भ्रामयेत्कर्मरेखा
13 // ete te candratulyāḥ kṣitipatitanayā bhīmasenārjunādyāḥ śurāḥ satyapratijñā dinakaravapuṣaḥ keśavenopagūḍhāḥ / te vai duṣṭagrahasthāḥ kṛpaṇavaśagatā bhaikṣyacaryāṃ prayātāḥ ko vā kasminsamartho bhavati vidhivaśādbhrāmayetkarmarekhā
14 ॥ ब्रह्मा येन कुलालवन्नियमितो ब्रह्माण्डभाण्डोदरे विष्णुर्येन दशावतारगहने क्षिप्तो महासङ्कटे । रुद्रोयेन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं कारितः सूर्यो भ्राम्यति नित्यमेव गगने तरमै नमः कर्णणे
14 // brahmā yena kulālavanniyamito brahmāṇḍabhāṇḍodare viṣṇuryena daśāvatāragahane kṣipto mahāsaṅkaṭe / rudroyena kapālapāṇipuṭake bhikṣāṭanaṃ kāritaḥ sūryo bhrāmyati nityameva gagane taramai namaḥ karṇaṇe
15 ॥ दाता बलिर्याचकको मुरारिर्दानं मही विप्रमुखस्य मध्ये । दत्त्वा फलं बन्धनमेव लब्धं नमो ऽस्तु ते दैव यथेष्टकारिणे
15 // dātā baliryācakako murārirdānaṃ mahī vipramukhasya madhye / dattvā phalaṃ bandhanameva labdhaṃ namo 'stu te daiva yatheṣṭakāriṇe
16 ॥ माता यदि भवेल्लक्ष्मीः पिता साक्षाज्जनार्दनः । कुबुद्धौ प्रतिपत्तिश्चैत्तस्मिन्दण्डः पतेत्सदा
16 // mātā yadi bhavellakṣmīḥ pitā sākṣājjanārdanaḥ / kubuddhau pratipattiścaittasmindaṇḍaḥ patetsadā
17 ॥ येनयेन यथा यद्वत्पुरा कर्म सुनिश्चितम् । तत्तदेवान्तरा भुङ्क्ते स्वयमाहितमात्मना
17 // yenayena yathā yadvatpurā karma suniścitam / tattadevāntarā bhuṅkte svayamāhitamātmanā
18 ॥ आत्मना विहितं दुः खमात्मना विहितं सखम् । गर्भशय्यामुपादाय भुङ्क्ते वै पौर्वदैहिकम्
18 // ātmanā vihitaṃ duḥ khamātmanā vihitaṃ sakham / garbhaśayyāmupādāya bhuṅkte vai paurvadaihikam
19 ॥ न चान्तरिक्षे न समुद्रमध्ये न पर्वतानां विवरप्रवेशे । न मातृमूर्ध्नि प्रधृतस्तथाङ्के त्यक्तुं क्षमः कर्म कृतं नरो हि
19 // na cāntarikṣe na samudramadhye na parvatānāṃ vivarapraveśe / na mātṛmūrdhni pradhṛtastathāṅke tyaktuṃ kṣamaḥ karma kṛtaṃ naro hi
20 ॥ दुगस्त्रिकूटः परिखा समुद्रो रक्षांसि योधाः परमा च वृत्तिः । शास्त्रञ्च वै तूशनसा प्रदिष्टं स रावणः कालवशाद्विनष्टः
20 // dugastrikūṭaḥ parikhā samudro rakṣāṃsi yodhāḥ paramā ca vṛttiḥ / śāstrañca vai tūśanasā pradiṣṭaṃ sa rāvaṇaḥ kālavaśādvinaṣṭaḥ
21 ॥ यस्मिन्वयसि यत्काले यद्दिवा यच्च वा निशि । यन्मुहूर्ते क्षणे वापि तत्तथा न तदन्यथा
21 // yasminvayasi yatkāle yaddivā yacca vā niśi / yanmuhūrte kṣaṇe vāpi tattathā na tadanyathā
22 ॥ गच्छन्ति चान्तरिक्षे वा प्रविशन्ति महीतले । धारयन्ति दिशः सर्वा नादत्तमुपलभ्यते
22 // gacchanti cāntarikṣe vā praviśanti mahītale / dhārayanti diśaḥ sarvā nādattamupalabhyate
23 ॥ पुराधीता च या विद्या पुरा दत्तञ्च यद्धनम् । पुरा कृतानि कर्माणि ह्यग्रे धावन्ति धावतः
23 // purādhītā ca yā vidyā purā dattañca yaddhanam / purā kṛtāni karmāṇi hyagre dhāvanti dhāvataḥ
24 ॥ कर्माण्यत्र प्रधानानि सम्यगृक्षे शुभग्रहे । वसिष्ठकृतलग्नापि जानकी दुः खभाजनम्
24 // karmāṇyatra pradhānāni samyagṛkṣe śubhagrahe / vasiṣṭhakṛtalagnāpi jānakī duḥ khabhājanam
25 ॥ स्थूलजङ्घो यदा रामः शब्दगामी च लक्ष्मणः । घनकेशी यदा सीता त्रयस्ते दुः खभाजनम्
25 // sthūlajaṅgho yadā rāmaḥ śabdagāmī ca lakṣmaṇaḥ / ghanakeśī yadā sītā trayaste duḥ khabhājanam
26 ॥ न पितुः कर्मणा पुत्रः पिता वा पुत्रकर्मणा । स्वयं कृतेन गच्छन्ति स्वयं बद्धाः स्वकर्मणा
26 // na pituḥ karmaṇā putraḥ pitā vā putrakarmaṇā / svayaṃ kṛtena gacchanti svayaṃ baddhāḥ svakarmaṇā
27 ॥ कर्मजन्यशरीरेषु रोगाः शरीरमानसाः । शरा इव पतन्तीह विमुक्ता दृढधन्विभिः
27 // karmajanyaśarīreṣu rogāḥ śarīramānasāḥ / śarā iva patantīha vimuktā dṛḍhadhanvibhiḥ
28 ॥ अन्यथा शास्त्रगार्भिण्या धिया धीरोर्ऽथमीहते । स्वामिवत्प्राक्कृतं कर्म विदधाति तदन्यथा
28 // anyathā śāstragārbhiṇyā dhiyā dhīror'thamīhate / svāmivatprākkṛtaṃ karma vidadhāti tadanyathā
29 ॥ बालो युवा च वृद्धश्च यः करोति शुभाशुभम् । तस्यान्तस्यामवस्थायां भुङ्क्ते जन्मनिजन्मनि
29 // bālo yuvā ca vṛddhaśca yaḥ karoti śubhāśubham / tasyāntasyāmavasthāyāṃ bhuṅkte janmanijanmani
30 ॥ अनीक्षमाणो ऽपि नरो विदेशस्थो ऽपि मानवः । स्वकर्मपातवातेन नीयते यत्र तत्फलम्
30 // anīkṣamāṇo 'pi naro videśastho 'pi mānavaḥ / svakarmapātavātena nīyate yatra tatphalam
31 ॥ प्राप्तव्यमर्थं लभते मनुष्यो देवो ऽपि तं वारयितुं न शक्तः । अतो न शोचामि न विस्मयो मे ललाटलेखा न पुनः प्रयाति (यदस्मदीयं न तु तत् परेषाम्
31 // prāptavyamarthaṃ labhate manuṣyo devo 'pi taṃ vārayituṃ na śaktaḥ / ato na śocāmi na vismayo me lalāṭalekhā na punaḥ prayāti (yadasmadīyaṃ na tu tat pareṣām
32 ॥ सर्पः कूपे गजः स्कन्धे बिल आखुश्च धावति । नरः शीघ्रतरादेव कर्मणः कः पलायते
32 // sarpaḥ kūpe gajaḥ skandhe bila ākhuśca dhāvati / naraḥ śīghratarādeva karmaṇaḥ kaḥ palāyate
33 ॥ नाल्पा भवति सद्विद्या दीयमानापि वर्धते । कूपस्थमिव पानीयं भवत्येव बहूदकम्
33 // nālpā bhavati sadvidyā dīyamānāpi vardhate / kūpasthamiva pānīyaṃ bhavatyeva bahūdakam
34 ॥ येर्ऽथा धर्मेण ते सत्या ये ऽधर्मेण गताः श्रियः । धर्मार्थो च महांल्लोके तत्स्मृत्वा ह्यर्थकारणात्
34 // yer'thā dharmeṇa te satyā ye 'dharmeṇa gatāḥ śriyaḥ / dharmārtho ca mahāṃlloke tatsmṛtvā hyarthakāraṇāt
35 ॥ अन्नार्थो यानि दुः खानि करोति कृपणो जनः । तान्येव यदि धर्मार्थो न भूयः क्लेशभाजनम्
35 // annārtho yāni duḥ khāni karoti kṛpaṇo janaḥ / tānyeva yadi dharmārtho na bhūyaḥ kleśabhājanam
36 ॥ सर्वेषामेव शौचानामन्नशौचं विशिष्यते । यो ऽन्नार्थैः शुचिः शौचान्न मृदा वारिणा शुचिः
36 // sarveṣāmeva śaucānāmannaśaucaṃ viśiṣyate / yo 'nnārthaiḥ śuciḥ śaucānna mṛdā vāriṇā śuciḥ
37 ॥ सत्यं शौचं मनः शौचं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । सर्वभूते दया शौचं जलशौचञ्च पञ्चमम्
37 // satyaṃ śaucaṃ manaḥ śaucaṃ śaucamindriyanigrahaḥ / sarvabhūte dayā śaucaṃ jalaśaucañca pañcamam
38 ॥ यस्य सत्यञ्च शौचञ्च तस्य स्वर्गो न दुर्लभः । सत्यं हि वचनं यस्य सो ऽश्वमेधाद्विशिष्यते
38 // yasya satyañca śaucañca tasya svargo na durlabhaḥ / satyaṃ hi vacanaṃ yasya so 'śvamedhādviśiṣyate
39 ॥ मृत्तिकानां सहस्रेण चोदकानां शतेन हि । न शुध्यति दुराचारो भावोपहतचेतनः
39 // mṛttikānāṃ sahasreṇa codakānāṃ śatena hi / na śudhyati durācāro bhāvopahatacetanaḥ
40 ॥ यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते
40 // yasya hastau ca pādau ca manaścaiva susaṃyatam / vidyā tapaśca kīrtiśca sa tīrthaphalamaśnute
41 ॥ न प्रहृष्यति संमानैर्नावमानैः प्रकुप्यति । न क्रुद्धः परुषं ब्रूयादेतत्साधोस्तु लक्षणम्
41 // na prahṛṣyati saṃmānairnāvamānaiḥ prakupyati / na kruddhaḥ paruṣaṃ brūyādetatsādhostu lakṣaṇam
42 ॥ दरिद्रस्य मनुष्यस्य प्राज्ञस्य मधुरस्य च । काले श्रुत्वा हितं वाक्यं न कश्चित्परितुष्यति
42 // daridrasya manuṣyasya prājñasya madhurasya ca / kāle śrutvā hitaṃ vākyaṃ na kaścitparituṣyati
43 ॥ न मन्त्रबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण च । अलभ्यं लभ्यते मर्त्यैस्तत्र का परिवेदना
43 // na mantrabalavīryeṇa prajñayā pauruṣeṇa ca / alabhyaṃ labhyate martyaistatra kā parivedanā
44 ॥ अयाचितो मया लब्धो पुनर्मत्प्रेषणाद्गतः । यत्रागतस्तत्र गतस्तत्र का परिवेदना
44 // ayācito mayā labdho punarmatpreṣaṇādgataḥ / yatrāgatastatra gatastatra kā parivedanā
45 ॥ एकवृक्षे सदा रात्रौ नानापक्षिसमागमः । प्रभाते ऽन्यदिशो यान्ति का तत्र परिवेदना
45 // ekavṛkṣe sadā rātrau nānāpakṣisamāgamaḥ / prabhāte 'nyadiśo yānti kā tatra parivedanā
46 ॥ एकसार्थप्रयाताना सर्वेषान्तत्र गामिनाम् । यस्त्वेकस्त्वरितो याति का तत्र परिवेदना
46 // ekasārthaprayātānā sarveṣāntatra gāminām / yastvekastvarito yāti kā tatra parivedanā
47 ॥ अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि शौनक । अव्यक्तनिधनान्येनव का तत्र परिवेदना
47 // avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni śaunaka / avyaktanidhanānyenava kā tatra parivedanā
48 ॥ नाप्राप्तकालो म्रियते विद्धः शरशतैरपि । कुशाग्रेण तु संस्पृष्टं प्राप्तकालो न जीवति
48 // nāprāptakālo mriyate viddhaḥ śaraśatairapi / kuśāgreṇa tu saṃspṛṣṭaṃ prāptakālo na jīvati
49 ॥ लब्धव्यान्येव लभते गन्तव्यान्येव गच्छति । प्राप्तव्यान्येव प्राप्नाति दुः खानि च सुखानि च
49 // labdhavyānyeva labhate gantavyānyeva gacchati / prāptavyānyeva prāpnāti duḥ khāni ca sukhāni ca
50 ॥ तत्तत्प्राप्नोति पुरुषः कि प्रलापैः करिष्यति । आचोद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च । स्वकालं नातिवर्तन्ते तथा कर्म पुराकृतम्
50 // tattatprāpnoti puruṣaḥ ki pralāpaiḥ kariṣyati / ācodyamānāni yathā puṣpāṇi ca phalāni ca / svakālaṃ nātivartante tathā karma purākṛtam
51 ॥ शीलं कुलं नैव न चैव विद्या ज्ञानं गुणा नैव न बीजशुद्धिः । भाग्यानि पूर्वं तपसार्जितानि काले फलन्त्यस्य यथैव वृक्षाः
51 // śīlaṃ kulaṃ naiva na caiva vidyā jñānaṃ guṇā naiva na bījaśuddhiḥ / bhāgyāni pūrvaṃ tapasārjitāni kāle phalantyasya yathaiva vṛkṣāḥ
52 ॥ तत्र मृत्युर्यत्र हन्ता तत्र श्रीर्यत्र सम्पदः । तत्र तत्र स्वयं याति प्रेर्यमाणः स्वकर्मभिः
52 // tatra mṛtyuryatra hantā tatra śrīryatra sampadaḥ / tatra tatra svayaṃ yāti preryamāṇaḥ svakarmabhiḥ
53 ॥ भूतपूर्वं कृतं कर्म कर्तारमनुतिष्ठति । यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दन्ति मातरम्
53 // bhūtapūrvaṃ kṛtaṃ karma kartāramanutiṣṭhati / yathā dhenusahasreṣu vatso vindanti mātaram
54 ॥ एवं पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुतिष्ठाति । सुकृतं भुङ्क्ष्व चात्मीयं मूढ किं परितप्यसे
54 // evaṃ pūrvakṛtaṃ karma kartāramanutiṣṭhāti / sukṛtaṃ bhuṅkṣva cātmīyaṃ mūḍha kiṃ paritapyase
55 ॥ यथा पूर्वकृतं कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् । तथा जन्मान्तरे तद्वै कर्ता रमनुगच्छति
55 // yathā pūrvakṛtaṃ karma śubhaṃ vā yadi vāśubham / tathā janmāntare tadvai kartā ramanugacchati
56 ॥ नीचः सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यति । आत्मनो बलिवमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यति
56 // nīcaḥ sarṣapamātrāṇi paracchidrāṇi paśyati / ātmano balivamātrāṇi paśyannapi na paśyati
57 ॥ रागद्वेषादियुक्तानां न सुखं कुत्रचिद्द्विज । विचार्य खलु पश्यामि तत्सुखं यत्र निर्वृतिः
57 // rāgadveṣādiyuktānāṃ na sukhaṃ kutraciddvija / vicārya khalu paśyāmi tatsukhaṃ yatra nirvṛtiḥ
58 ॥ यत्र स्नेहो भयं तत्र स्नेहो दुः खस्य भाजनम् । स्नेहमूलानि दुः खानि तस्मिस्त्यक्ते महत्सुखम्
58 // yatra sneho bhayaṃ tatra sneho duḥ khasya bhājanam / snehamūlāni duḥ khāni tasmistyakte mahatsukham
59 ॥ शरीरमेवायतनं दुः खस्य च सुखस्य च । जीवितञ्च शरीरञ्च जात्यैव सह जायते
59 // śarīramevāyatanaṃ duḥ khasya ca sukhasya ca / jīvitañca śarīrañca jātyaiva saha jāyate
60 ॥ सर्वं परवशं दुः खं सर्व मात्मवशं सुखम् । एतद्विद्यात्समासेन लक्षणं सुखदुः खयोः
60 // sarvaṃ paravaśaṃ duḥ khaṃ sarva mātmavaśaṃ sukham / etadvidyātsamāsena lakṣaṇaṃ sukhaduḥ khayoḥ
61 ॥ सुखस्यानन्तरं दुः खं दुः खस्यानन्तरं सुखम् । शुखं दुः खं मनुष्याणां चक्रवत्परिवर्तते
61 // sukhasyānantaraṃ duḥ khaṃ duḥ khasyānantaraṃ sukham / śukhaṃ duḥ khaṃ manuṣyāṇāṃ cakravatparivartate
62 ॥ यद्गतं तदतिक्रान्तं यदि स्यात्तच्च दूरतः । वर्तमानेन वर्तेत न स शोकेन बाध्यते
62 // yadgataṃ tadatikrāntaṃ yadi syāttacca dūrataḥ / vartamānena varteta na sa śokena bādhyate