35 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे मदात्ययादिनिदानं नाम पञ्चपञ्चाशदुत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 156 धन्वन्तरिरुवाच । अथार्शसां निदानं च व्याख्यास्यमि च सुश्रुत ! । सर्वदा प्राणिनां मांसे कीलकाः प्रभवन्ति ये
35 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe madātyayādinidānaṃ nāma pañcapañcāśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 156 dhanvantariruvāca / athārśasāṃ nidānaṃ ca vyākhyāsyami ca suśruta ! / sarvadā prāṇināṃ māṃse kīlakāḥ prabhavanti ye
1 ॥ अर्शांसि तस्मादुच्यन्ते गुदमार्गनिरोधनात् । दोषस्त्वङ्मांसमेदांसि सन्दूष्य विविधाकृतीन्
1 // arśāṃsi tasmāducyante gudamārganirodhanāt / doṣastvaṅmāṃsamedāṃsi sandūṣya vividhākṛtīn
2 ॥ मांसांकुरानपानादौ कुर्वन्त्यर्शांसि ताञ्जगुः । सहजन्मान्तरोत्थेन भेदो द्वेधा समासतः
2 // māṃsāṃkurānapānādau kurvantyarśāṃsi tāñjaguḥ / sahajanmāntarotthena bhedo dvedhā samāsataḥ
3 ॥ शुष्काग्रावाविभेदाश्च गुदस्थानानुसंश्रयाः । अर्धपञ्चाङ्गुलिस्तस्मिंस्तिस्रो ऽघ्यर्धाङ्गुलिस्थिताः
3 // śuṣkāgrāvāvibhedāśca gudasthānānusaṃśrayāḥ / ardhapañcāṅgulistasmiṃstisro 'ghyardhāṅgulisthitāḥ
4 ॥ बाल्यप्रवाहिणी तासामन्त्रमध्ये विसर्जिनी । बाह्यासंवरणे तस्या गुदादौ बहिरङ्गुले
4 // bālyapravāhiṇī tāsāmantramadhye visarjinī / bāhyāsaṃvaraṇe tasyā gudādau bahiraṅgule
5 ॥ सार्धाङ्गुलप्रमाणेन रोमाण्यत्र ततः परम् । तत्र हेतुः सहोत्थानां बाल्ये बीजोपतप्तता
5 // sārdhāṅgulapramāṇena romāṇyatra tataḥ param / tatra hetuḥ sahotthānāṃ bālye bījopataptatā
6 ॥ अर्शसां बीजसृष्टिस्तु मातापित्रपचारतः । देवतानां प्रकोपे हि सान्निपातस्य चान्यतः
6 // arśasāṃ bījasṛṣṭistu mātāpitrapacārataḥ / devatānāṃ prakope hi sānnipātasya cānyataḥ
7 ॥ असाध्या एवमाख्याताः सर्वे रोगाः कुलोद्भवाः । सहजानि विशेषेण रूक्षदुर्दर्शनानि तु
7 // asādhyā evamākhyātāḥ sarve rogāḥ kulodbhavāḥ / sahajāni viśeṣeṇa rūkṣadurdarśanāni tu
8 ॥ अन्तर्मुखानि पाण्डूनि दारुणोपद्रवाणि च । योज्यानि च पृथोग्दोषसंसर्गनिचयात्स्वतः
8 // antarmukhāni pāṇḍūni dāruṇopadravāṇi ca / yojyāni ca pṛthogdoṣasaṃsarganicayātsvataḥ
9 ॥ शुष्काणि वातश्लेष्मभ्यामार्द्राणि त्वस्य पित्ततः । दोषप्रकोपहेतुस्तु प्रागुक्तेवस्त्रसादिनि
9 // śuṣkāṇi vātaśleṣmabhyāmārdrāṇi tvasya pittataḥ / doṣaprakopahetustu prāguktevastrasādini
10 ॥ अग्नौ मले ऽतिनिचिते पुनश्चायं (ति) व्यवायतः । पानसंक्षोभविषमकठिनक्षुद्रकाशनात्
10 // agnau male 'tinicite punaścāyaṃ (ti) vyavāyataḥ / pānasaṃkṣobhaviṣamakaṭhinakṣudrakāśanāt
11 ॥ बस्तिनेत्रगलौष्ठोत्थतलभेदादिघट्टनात् । भृशशीताम्बुसंस्पर्शप्रततातिप्रवाहणात्
11 // bastinetragalauṣṭhotthatalabhedādighaṭṭanāt / bhṛśaśītāmbusaṃsparśapratatātipravāhaṇāt
12 ॥ गतमूत्रशकृद्वेगधारणात्तदुदीरणात् । जुगुप्सातीसारमेव ग्रहणी सो ऽप्युपद्रवः
12 // gatamūtraśakṛdvegadhāraṇāttadudīraṇāt / jugupsātīsārameva grahaṇī so 'pyupadravaḥ
13 ॥ कर्षणाद्विषमादेश्चचेष्टाभ्यो योषितां पुनः । आमगर्भप्रपतनाद्गर्भवृद्धिप्रपीडनात्
13 // karṣaṇādviṣamādeścaceṣṭābhyo yoṣitāṃ punaḥ / āmagarbhaprapatanādgarbhavṛddhiprapīḍanāt
14 ॥ ईदृशैश्चापरैर्वायुरपानः कुपितो मले । पायोर्वलीषु सद्रवृत्तिभास्वन्निः पूर्णमूर्तिषु
14 // īdṛśaiścāparairvāyurapānaḥ kupito male / pāyorvalīṣu sadravṛttibhāsvanniḥ pūrṇamūrtiṣu
15 ॥ जायन्तेर्ऽशांसितु तत्पूर्वं लक्षणं वह्निमन्दता । विष्टम्भः सास्थिसदनं पिण्डि (ष्ट) कोद्वेष्टनं भ्रमः
15 // jāyanter'śāṃsitu tatpūrvaṃ lakṣaṇaṃ vahnimandatā / viṣṭambhaḥ sāsthisadanaṃ piṇḍi (ṣṭa) kodveṣṭanaṃ bhramaḥ
16 ॥ सान्द्रोत्थोनेत्रयोः शोथः शकृद्भवेदो ऽथ वा ग्रहः । मारुतः पुरतो मूढः प्रायो नाभेरधश्चरन्
16 // sāndrotthonetrayoḥ śothaḥ śakṛdbhavedo 'tha vā grahaḥ / mārutaḥ purato mūḍhaḥ prāyo nābheradhaścaran
17 ॥ सरक्तः परिकृन्तंश्च कृच्छ्रादाकुञ्चति श्वसन् । अन्त्रकूजनमाटोपः क्षारितोद्गारभूरिता
17 // saraktaḥ parikṛntaṃśca kṛcchrādākuñcati śvasan / antrakūjanamāṭopaḥ kṣāritodgārabhūritā
18 ॥ प्रभूतमूत्रमल्पा विडश्रद्धा धूम्रकोष्ठकः । शिरः पृष्ठोरसां शूलमालस्यं भिन्नवर्चसम्
18 // prabhūtamūtramalpā viḍaśraddhā dhūmrakoṣṭhakaḥ / śiraḥ pṛṣṭhorasāṃ śūlamālasyaṃ bhinnavarcasam
19 ॥ इन्द्रियार्थेषु लौल्यं च क्रोधो दुः खोपचारतः । आशङ्का ग्रहणी शोथः पाण्डुगुल्मोदरेषु च
19 // indriyārtheṣu laulyaṃ ca krodho duḥ khopacārataḥ / āśaṅkā grahaṇī śothaḥ pāṇḍugulmodareṣu ca
20 ॥ एतान्येव विवर्धन्ते जातेष्वहतनामसु । निवर्तमानो मानो हि तैरधोमार्गरोधतः
20 // etānyeva vivardhante jāteṣvahatanāmasu / nivartamāno māno hi tairadhomārgarodhataḥ
21 ॥ क्षोभयेदनिलानन्यान् सर्वेन्द्रियशरीगान् । तथा मूत्रशकृत्पित्तकफान्वायुश्च शोषयन्
21 // kṣobhayedanilānanyān sarvendriyaśarīgān / tathā mūtraśakṛtpittakaphānvāyuśca śoṣayan
22 ॥ मुष्णात्यग्निं ततः सर्वे भवन्ति प्रायशोर्ऽशसः । कृशो भृशं हतोत्साहो दीनः क्षामो ऽथ निष्प्रभः
22 // muṣṇātyagniṃ tataḥ sarve bhavanti prāyaśor'śasaḥ / kṛśo bhṛśaṃ hatotsāho dīnaḥ kṣāmo 'tha niṣprabhaḥ
23 ॥ असारी विगतच्छायो जन्तुदग्ध इवद्रुम । कृच्छ्रैरुग्रद्रवैर्ग्रस्तो यक्ष्मोक्तैर्मर्मपीडनैः
23 // asārī vigatacchāyo jantudagdha ivadruma / kṛcchrairugradravairgrasto yakṣmoktairmarmapīḍanaiḥ
24 ॥ तथा काशपिपासास्यवैरस्यश्वासपीनसैः । क्लमाङ्गभङ्गवमथुक्षवथुश्वयथुज्वरैः
24 // tathā kāśapipāsāsyavairasyaśvāsapīnasaiḥ / klamāṅgabhaṅgavamathukṣavathuśvayathujvaraiḥ
25 ॥ क्लैब्यबाधिर्यस्तैमित्यशर्करापरिपीडितः । क्षामो भिन्नस्वरो ध्यायन्मुहुः ष्ठीवन्नरोचकी
25 // klaibyabādhiryastaimityaśarkarāparipīḍitaḥ / kṣāmo bhinnasvaro dhyāyanmuhuḥ ṣṭhīvannarocakī
26 ॥ सर्वपर्वास्थिहृन्नाभीपायुवङ्क्षणशूलवान् । गुदेनस्त्रवता पित्तं बलाकोदरसन्निभम्
26 // sarvaparvāsthihṛnnābhīpāyuvaṅkṣaṇaśūlavān / gudenastravatā pittaṃ balākodarasannibham
27 ॥ विशुष्कं चैव मुक्ताग्रं पक्वामं चान्तरान्तरम् । पाण्डुपित्तं हरिद्राक्तं पिच्छिलं चोपवेश्यते
27 // viśuṣkaṃ caiva muktāgraṃ pakvāmaṃ cāntarāntaram / pāṇḍupittaṃ haridrāktaṃ picchilaṃ copaveśyate
28 ॥ गुदाङ्कुरा बह्वनिलाः शुष्काश्चिमचिमान्विताः । पीनाङ्गारारुणाः स्तब्धा विषमाः परुषाकराः
28 // gudāṅkurā bahvanilāḥ śuṣkāścimacimānvitāḥ / pīnāṅgārāruṇāḥ stabdhā viṣamāḥ paruṣākarāḥ
29 ॥ मिथो विसदृश वक्रास्तीक्ष्णा विस्फुटि(रि) ताननाः । शिम्बीखर्जृरकर्कन्धूकार्पासफलसन्निभाः
29 // mitho visadṛśa vakrāstīkṣṇā visphuṭi(ri) tānanāḥ / śimbīkharjṛrakarkandhūkārpāsaphalasannibhāḥ
30 ॥ केचित्कदम्बपुष्पाभाः केचित्सिद्धार्थकोपमाः । शिरः पार्श्वांसजङ्घोरुवङ्क्षणाद्यधिकव्यथाः
30 // kecitkadambapuṣpābhāḥ kecitsiddhārthakopamāḥ / śiraḥ pārśvāṃsajaṅghoruvaṅkṣaṇādyadhikavyathāḥ
31 ॥ क्षवथूद्गारविष्टम्भहृद्गहारोचकप्रदाः । कासश्वासाग्निवैषम्यकर्णनादभ्रमावहाः
31 // kṣavathūdgāraviṣṭambhahṛdgahārocakapradāḥ / kāsaśvāsāgnivaiṣamyakarṇanādabhramāvahāḥ
32 ॥ तैरार्तो ग्रथितं स्तोकं सशब्दं सप्रवाहिकम् । रुक्फेनपिच्छानुगतं विबद्धमुपवेश्यते
32 // tairārto grathitaṃ stokaṃ saśabdaṃ sapravāhikam / rukphenapicchānugataṃ vibaddhamupaveśyate
33 ॥ कृष्णत्वग्बद्धविण्मूत्रनेत्रवक्त्रश्च जायते । गुल्मप्लीहोदराष्ठीलासंभवस्तस्य चैव हि
33 // kṛṣṇatvagbaddhaviṇmūtranetravaktraśca jāyate / gulmaplīhodarāṣṭhīlāsaṃbhavastasya caiva hi
34 ॥ पित्तोत्तरा नीलमुखा रक्तपीतासितप्रभाः । तन्वग्रस्त्राविणो विश्रास्तनवो मृदवः श्लथाः
34 // pittottarā nīlamukhā raktapītāsitaprabhāḥ / tanvagrastrāviṇo viśrāstanavo mṛdavaḥ ślathāḥ
35 ॥ शुकजिह्वा यकृत्खण्डजलौकावक्त्रसन्निभाः । दाहशो (ष) कज्वरस्वेदतृण्मूर्छारुचिमोहदाः
35 // śukajihvā yakṛtkhaṇḍajalaukāvaktrasannibhāḥ / dāhaśo (ṣa) kajvarasvedatṛṇmūrchārucimohadāḥ
36 ॥ सोष्माणो द्रवनीलोष्णपीतरक्तामवर्चसः । यवमध्या हरित्पीतहारिद्रत्वङ्नखादयः
36 // soṣmāṇo dravanīloṣṇapītaraktāmavarcasaḥ / yavamadhyā haritpītahāridratvaṅnakhādayaḥ
37 ॥ श्लेष्मोल्बणा महामूला घना मन्दरुजः सिताः । उत्सन्नोपचितस्निग्धस्तब्धवृत्तगुरुस्थिराः
37 // śleṣmolbaṇā mahāmūlā ghanā mandarujaḥ sitāḥ / utsannopacitasnigdhastabdhavṛttagurusthirāḥ
38 ॥ पिच्छिलाः स्तिमिताः श्लक्ष्णाः कण्ड्वाढ्याः स्पर्शनप्रियाः । करीरपनसास्थ्याभास्तथा गोस्तनसन्निभाः
38 // picchilāḥ stimitāḥ ślakṣṇāḥ kaṇḍvāḍhyāḥ sparśanapriyāḥ / karīrapanasāsthyābhāstathā gostanasannibhāḥ
39 ॥ वङ्क्षणानाहिनः पुयुबस्तिनाभिविकर्तनाः । सकाशश्वासहृल्लासप्रसेकारुचिपीनसाः
39 // vaṅkṣaṇānāhinaḥ puyubastinābhivikartanāḥ / sakāśaśvāsahṛllāsaprasekārucipīnasāḥ
40 ॥ महकृच्छ्रशिरोजाड्यशिशिरक्षारकारिणः । क्लैब्याग्निमार्दवच्छर्द्यतीसारादिविकारदाः
40 // mahakṛcchraśirojāḍyaśiśirakṣārakāriṇaḥ / klaibyāgnimārdavacchardyatīsārādivikāradāḥ
41 ॥ वसाभसकफप्राज्यपुरीषासृक्प्रवाहिकाः । न स्त्रवन्ति न भिद्यन्ते पाण्डुस्निग्धत्वगादयः
41 // vasābhasakaphaprājyapurīṣāsṛkpravāhikāḥ / na stravanti na bhidyante pāṇḍusnigdhatvagādayaḥ
42 ॥ संसृष्टलिङ्गत् संसर्गनिचयात्सर्वलक्षणाः । रक्तोल्बणा गुदे कीलाः पीताकृतिसमन्विताः
42 // saṃsṛṣṭaliṅgat saṃsarganicayātsarvalakṣaṇāḥ / raktolbaṇā gude kīlāḥ pītākṛtisamanvitāḥ
43 ॥ वटप्रसेहसदृशाः गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः । ते ऽत्यर्थं दुष्टमुष्णं च गाढविष्टंभपीडिताः
43 // vaṭaprasehasadṛśāḥ guñjāvidrumasannibhāḥ / te 'tyarthaṃ duṣṭamuṣṇaṃ ca gāḍhaviṣṭaṃbhapīḍitāḥ
44 ॥ स्त्रवन्ति सहसा रक्तं तस्य चातिप्रवृत्तितः । केकाभः पीड्यते दुः खैः शोणितक्षयसम्भवैः
44 // stravanti sahasā raktaṃ tasya cātipravṛttitaḥ / kekābhaḥ pīḍyate duḥ khaiḥ śoṇitakṣayasambhavaiḥ
45 ॥ हीनवर्णबलोत्साहो हतौजाः कलुषेन्द्रियः । मुद्गकोद्रवजंबीरकरीरचणकादिभिः
45 // hīnavarṇabalotsāho hataujāḥ kaluṣendriyaḥ / mudgakodravajaṃbīrakarīracaṇakādibhiḥ
46 ॥ रूक्षैः संग्राहिभिर्वायुर्विट्स्थाने कुपितो बली । अधोवहानि स्रोतांसि संरुध्याधः प्रशोषयन्
46 // rūkṣaiḥ saṃgrāhibhirvāyurviṭsthāne kupito balī / adhovahāni srotāṃsi saṃrudhyādhaḥ praśoṣayan
47 ॥ पुरीषं वातविष्णूत्रसंगं कुर्वीत दारुणम्? । तेन तीव्रा रुजा कोष्ठपृष्ठहृत्पार्श्वगा भवेत्
47 // purīṣaṃ vātaviṣṇūtrasaṃgaṃ kurvīta dāruṇam? / tena tīvrā rujā koṣṭhapṛṣṭhahṛtpārśvagā bhavet
48 ॥ आध्मानमुदरे विष्ठा हृल्लासपरिकर्तने । बस्तौ च सुतरां शूलो गण्डश्वयथुसंभवः
48 // ādhmānamudare viṣṭhā hṛllāsaparikartane / bastau ca sutarāṃ śūlo gaṇḍaśvayathusaṃbhavaḥ
49 ॥ पवनस्योर्ध्वगामित्वात्ततश्छर्द्यरुचिज्वराः । हृद्रोगग्रहणीदोषमूत्रसंगप्रवाहिकाः
49 // pavanasyordhvagāmitvāttataśchardyarucijvarāḥ / hṛdrogagrahaṇīdoṣamūtrasaṃgapravāhikāḥ
50 ॥ बाधिर्यातिशिरः श्वासशिरोरुक्काशपीनसाः? । मनोविकारस्तृट्श्वासपित्तगुल्मोदरादयः
50 // bādhiryātiśiraḥ śvāsaśirorukkāśapīnasāḥ? / manovikārastṛṭśvāsapittagulmodarādayaḥ
51 ॥ एते च वातजा रोगा जायन्ते भृशदारुणाः । दुर्नामामृत्यूदावर्तपरमो ऽयमुपद्रवः
51 // ete ca vātajā rogā jāyante bhṛśadāruṇāḥ / durnāmāmṛtyūdāvartaparamo 'yamupadravaḥ
52 ॥ वाताभिभूतकोष्ठानां तैर्विनापि विजायते । सहजानि तु दोषाणि यानि चाभ्यन्तरे वलौ
52 // vātābhibhūtakoṣṭhānāṃ tairvināpi vijāyate / sahajāni tu doṣāṇi yāni cābhyantare valau
53 ॥ स्थितानि तान्यसाध्यानि याप्यन्ते ऽग्निबलादिभिः । द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वला यान्याश्रितानि च
53 // sthitāni tānyasādhyāni yāpyante 'gnibalādibhiḥ / dvandvajāni dvitīyāyāṃ valā yānyāśritāni ca
54 ॥ कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च । बाह्यायां तु वलौ जातान्येकदोषोल्बणानि च
54 // kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca / bāhyāyāṃ tu valau jātānyekadoṣolbaṇāni ca
55 ॥ अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पत्तिकानि च । मेढ्रादिष्वपि वक्ष्यन्ते यथास्वं नाभिजानि तु
55 // arśāṃsi sukhasādhyāni na cirotpattikāni ca / meḍhrādiṣvapi vakṣyante yathāsvaṃ nābhijāni tu
56 ॥ गण्डूपदस्य रूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च । व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोत्यर्शस्त्वचो बहिः
56 // gaṇḍūpadasya rūpāṇi picchilāni mṛdūni ca / vyāno gṛhītvā śleṣmāṇaṃ karotyarśastvaco bahiḥ
57 ॥ कीलोपमं स्थिरखरं चर्मकीलं च तद्विदुः । वातेन तोदः पारुष्यं पित्तादसितवक्त्रता
57 // kīlopamaṃ sthirakharaṃ carmakīlaṃ ca tadviduḥ / vātena todaḥ pāruṣyaṃ pittādasitavaktratā
58 ॥ श्लेष्मणः स्निग्धता तस्य ग्रथितत्वं सवर्णता । अर्शसां प्रशमे यत्नमाशु कुर्वीत बुद्धिमान् । तान्याशु हि गदन्धा (कार्) य्य कुर्युर्बद्धगुदोदरम्
58 // śleṣmaṇaḥ snigdhatā tasya grathitatvaṃ savarṇatā / arśasāṃ praśame yatnamāśu kurvīta buddhimān / tānyāśu hi gadandhā (kār) yya kuryurbaddhagudodaram