40 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे पाण्डुसोथनिदानं नाम द्विषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 163 धन्वन्तीररुवाच । विसर्पादिनिदानन्ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । स्याद्विसर्पो विघातात्तु दोषैर्दुष्टैश्च शोथवत्
40 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe pāṇḍusothanidānaṃ nāma dviṣaṣṭyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 163 dhanvantīraruvāca / visarpādinidānante vakṣye suśruta tacchṛṇu / syādvisarpo vighātāttu doṣairduṣṭaiśca śothavat
1 ॥ अधिष्ठानञ्च तं प्राहुर्बाह्यं तत्र भयाच्छ्रमात् । यथात्तरञ्च दुः साध्यस्तत्र दोषो यथायथम्
1 // adhiṣṭhānañca taṃ prāhurbāhyaṃ tatra bhayācchramāt / yathāttarañca duḥ sādhyastatra doṣo yathāyatham
2 ॥ प्रकोपनैः प्रकुपिता विशेषेण विदाहिभिः । देहे शीघ्रं विशन्तीह ते ऽन्तरे हि स्थिता बहिः
2 // prakopanaiḥ prakupitā viśeṣeṇa vidāhibhiḥ / dehe śīghraṃ viśantīha te 'ntare hi sthitā bahiḥ
3 ॥ तृष्णाभियोगाद्वेगानां विषमाच्च प्रवर्तनात् । आशु चाग्निबलभ्रंशादतो बाह्यं विसर्पयेत्
3 // tṛṣṇābhiyogādvegānāṃ viṣamācca pravartanāt / āśu cāgnibalabhraṃśādato bāhyaṃ visarpayet
4 ॥ तत्र वातात्स वीसर्पो वातज्वरसमव्यथः । शोथस्फुरणनिस्तोदभेदायासार्तिहर्षवान्
4 // tatra vātātsa vīsarpo vātajvarasamavyathaḥ / śothasphuraṇanistodabhedāyāsārtiharṣavān
5 ॥ पित्ताद्द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गो ऽतिलोहितः । कफात्कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक्
5 // pittāddrutagatiḥ pittajvaraliṅgo 'tilohitaḥ / kaphātkaṇḍūyutaḥ snigdhaḥ kaphajvarasamānaruk
6 ॥ सन्निपातसमुत्थाश्च सर्वलिङ्गसमन्विताः । स्वदोषलिङ्गैश्चीयन्ते सर्वैः स्फोटैरुपेक्षिताः । ते ऽपि स्वेदान्विमुञ्चति बिभ्रतो व्रणलक्षणम्
6 // sannipātasamutthāśca sarvaliṅgasamanvitāḥ / svadoṣaliṅgaiścīyante sarvaiḥ sphoṭairupekṣitāḥ / te 'pi svedānvimuñcati bibhrato vraṇalakṣaṇam
7 ॥ वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्छातीसारतृड्भ्रमैः । गन्थिभेदाग्निसदनतमकारोचकैर्युतः
7 // vātapittājjvaracchardimūrchātīsāratṛḍbhramaiḥ / ganthibhedāgnisadanatamakārocakairyutaḥ
8 ॥ करोति सर्वमङ्गञ्च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत् । यंयं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत्ससः
8 // karoti sarvamaṅgañca dīptāṅgārāvakīrṇavat / yaṃyaṃ deśaṃ visarpaśca visarpati bhavetsasaḥ
9 ॥ शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वासु च चीयते । अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद्द्रुतं स च
9 // śāntāṅgārāsito nīlo rakto vāsu ca cīyate / agnidagdha iva sphoṭaiḥ śīghragatvāddrutaṃ sa ca
10 ॥ मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातो ऽतिबलस्ततः । व्यथते ऽङ्गं हरेत्संज्ञां निद्राञ्च श्वासमीरयेत्
10 // marmānusārī vīsarpaḥ syādvāto 'tibalastataḥ / vyathate 'ṅgaṃ haretsaṃjñāṃ nidrāñca śvāsamīrayet
11 ॥ हिक्काञ्च स गतो ऽवस्थामीदृशीं लभते नरः । क्वचिन्मर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु
11 // hikkāñca sa gato 'vasthāmīdṛśīṃ labhate naraḥ / kvacinmarmāratigrasto bhūmiśayyāsanādiṣu
12 ॥ चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहप्रमोहवान् । दुष्प्रबोधो ऽश्नुते निद्रां सो ऽग्निवीसर्प उच्यते
12 // ceṣṭamānastataḥ kliṣṭo manodehapramohavān / duṣprabodho 'śnute nidrāṃ so 'gnivīsarpa ucyate
13 ॥ कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वातं बहुधा कफम् । रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्छिरास्नायुमांसगम्
13 // kaphena ruddhaḥ pavano bhittvātaṃ bahudhā kapham / raktaṃ vā vṛddharaktasya tvakchirāsnāyumāṃsagam
14 ॥ दूषयित्वा तु दीर्घानुवृत्तस्थूलखरात्मिकाम् । ग्रन्थीनां कुरुते मालां सरक्तान्तीव्ररुग्ज्वराम्
14 // dūṣayitvā tu dīrghānuvṛttasthūlakharātmikām / granthīnāṃ kurute mālāṃ saraktāntīvrarugjvarām
15 ॥ श्वासकासातिसारास्यशोषहिक्कावमिभ्रमैः । मोहवैवर्ण्यमूर्छाङ्गभङ्गग्निसदनैर्युताम् । इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः
15 // śvāsakāsātisārāsyaśoṣahikkāvamibhramaiḥ / mohavaivarṇyamūrchāṅgabhaṅgagnisadanairyutām / ityayaṃ granthivīsarpaḥ kaphamārutakopajaḥ
16 ॥ कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो निद्रा तन्द्रा शिरोरुजा । अङ्गावसादविक्षेंपौ प्रलापारोचकभ्रमाः
16 // kaphapittājjvaraḥ stambho nidrā tandrā śirorujā / aṅgāvasādavikṣeṃpau pralāpārocakabhramāḥ
17 ॥ मूर्छाग्निहानिर्भेदो ऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम् । आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति
17 // mūrchāgnihānirbhedo 'sthnāṃ pipāsendriyagauravam / āmopaveśanaṃ lepaḥ srotasāṃ sa ca sarpati
18 ॥ प्रायेणामाशयं गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक् । पीडकैरवकीर्णो ऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः
18 // prāyeṇāmāśayaṃ gṛhṇannekadeśaṃ na cātiruk / pīḍakairavakīrṇo 'tipītalohitapāṇḍuraiḥ
19 ॥ स्निध्नो ऽसितो मेचकाभो मलिनः शोथवान्गुरुः । गम्भीरपाकः प्रायोष्मस्पृष्टः क्लिन्नोंऽवदीर्यते
19 // snidhno 'sito mecakābho malinaḥ śothavānguruḥ / gambhīrapākaḥ prāyoṣmaspṛṣṭaḥ klinnoṃ'vadīryate
20 ॥ पक्ववच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुशिरागणः । सर्वगो लक्षणैः सर्वेः सर्वगत्वक्समर्पणः । शवगन्धी च वीसर्पः कर्दमाख्यमुशन्ति तम्
20 // pakvavacchīrṇamāṃsaśca spaṣṭasnāyuśirāgaṇaḥ / sarvago lakṣaṇaiḥ sarveḥ sarvagatvaksamarpaṇaḥ / śavagandhī ca vīsarpaḥ kardamākhyamuśanti tam
21 ॥ बाह्यहेतोः क्षतात्क्रुद्ध्वः सरक्तं पित्तमीरयन् । वीसर्पं मारुतः कुर्यात्कुलत्थसदृशैश्चितम्
21 // bāhyahetoḥ kṣatātkruddhvaḥ saraktaṃ pittamīrayan / vīsarpaṃ mārutaḥ kuryātkulatthasadṛśaiścitam
22 ॥ स्फोटैः शोथज्वररुजादाहाढ्यं श्यावशोणितम् । पथग्दोषैस्त्रयः साध्या द्वन्द्वजाश्चानुपद्रवाः
22 // sphoṭaiḥ śothajvararujādāhāḍhyaṃ śyāvaśoṇitam / pathagdoṣaistrayaḥ sādhyā dvandvajāścānupadravāḥ
23 ॥ असाध्याः कृतसर्वोत्थाः सर्वे चाक्रान्तमर्मणः । शीर्णस्नायुशिरामांसाः क्लिन्नाश्चशवगन्धयः
23 // asādhyāḥ kṛtasarvotthāḥ sarve cākrāntamarmaṇaḥ / śīrṇasnāyuśirāmāṃsāḥ klinnāścaśavagandhayaḥ