66 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे ऽच्युतस्तोत्रं नाम चतुस्त्रिंशदुत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 235 सूत उवाच वेदान्तसाङ्ख्यसिद्धान्तब्रह्मज्ञानं वदाम्यहम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विष्णुरित्येव चिन्तयन्
66 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe 'cyutastotraṃ nāma catustriṃśaduttaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 235 sūta uvāca vedāntasāṅkhyasiddhāntabrahmajñānaṃ vadāmyaham / ahaṃ brahma paraṃ jyotirviṣṇurityeva cintayan
1 ॥ सूर्ये हृद्व्योम्नि वह्नौ च ज्योतिरेकं त्रिधा स्थितम् । यथा सर्पिः शीरस्थं गवां न कुरुते बलम्
1 // sūrye hṛdvyomni vahnau ca jyotirekaṃ tridhā sthitam / yathā sarpiḥ śīrasthaṃ gavāṃ na kurute balam
2 ॥ निर्गतं कर्मसंयुक्तं दत्तं तासां महा बलम् । तथा विष्णुः शरीरस्थो न करोति हितं नणाम्
2 // nirgataṃ karmasaṃyuktaṃ dattaṃ tāsāṃ mahā balam / tathā viṣṇuḥ śarīrastho na karoti hitaṃ naṇām
3 ॥ विनाराधनया देवः सर्वगः परमेश्वरः । आरुरुक्षुमतीनां तु कर्मज्ञानमुदाहृतम्
3 // vinārādhanayā devaḥ sarvagaḥ parameśvaraḥ / ārurukṣumatīnāṃ tu karmajñānamudāhṛtam
4 ॥ आरूढयोगवृक्षाणां ज्ञानं त्यागं परं मतम् । ज्ञातुमिच्छति शब्दादीन्रागो द्वेषो ऽथ जायते
4 // ārūḍhayogavṛkṣāṇāṃ jñānaṃ tyāgaṃ paraṃ matam / jñātumicchati śabdādīnrāgo dveṣo 'tha jāyate
5 ॥ लोभो मोहः क्रोध एतैर्युक्तः पापं नरश्चरेत् । हस्तावुपस्थमुदरं वाक्चतुर्थो चतुष्टयम्
5 // lobho mohaḥ krodha etairyuktaḥ pāpaṃ naraścaret / hastāvupasthamudaraṃ vākcaturtho catuṣṭayam
6 ॥ एतत्सुसंयतं यस्य स विप्रः कथ्यते बुधैः (धः) । परवित्तं न गृह्णाति न हिंसां कुरुते तथा
6 // etatsusaṃyataṃ yasya sa vipraḥ kathyate budhaiḥ (dhaḥ) / paravittaṃ na gṛhṇāti na hiṃsāṃ kurute tathā
7 ॥ नाक्षक्रीडारतो यस्तु हस्तौ तस्य सुसंयतौ । परस्त्रीवर्जनरतस्तस्योपस्थं सुसंयतम्
7 // nākṣakrīḍārato yastu hastau tasya susaṃyatau / parastrīvarjanaratastasyopasthaṃ susaṃyatam
8 ॥ अलोलुपमिदं भुङ्क्ते जठरं तस्य संयतम् । सत्यं हितं मितं ब्रूते यस्माद्वाक्तस्य संयता
8 // alolupamidaṃ bhuṅkte jaṭharaṃ tasya saṃyatam / satyaṃ hitaṃ mitaṃ brūte yasmādvāktasya saṃyatā
9 ॥ यस्य संयतान्येतानि तस्य किं तपसाध्वरैः । ऐक्यं यद्बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणां च सर्वदा
9 // yasya saṃyatānyetāni tasya kiṃ tapasādhvaraiḥ / aikyaṃ yadbuddhimanasorindriyāṇāṃ ca sarvadā
10 ॥ सबीजं वापि निर्बोजं ध्यानमेतत्प्रकीर्तितम् । भ्रुवोर्मध्ये स्थितां बुद्धिं विषयेषु युनक्ति यः
10 // sabījaṃ vāpi nirbojaṃ dhyānametatprakīrtitam / bhruvormadhye sthitāṃ buddhiṃ viṣayeṣu yunakti yaḥ
11 ॥ हन्द्रियाणामुपरमे मनसि ह्यव्यवस्थिते
11 // handriyāṇāmuparame manasi hyavyavasthite
12 ॥ स्वप्नान्पश्यत्यसौ जीवो बाह्यानाभ्यन्तरानथ । जीवो जाग्रदवस्थायामेवमाहुर्विपाश्चितः
12 // svapnānpaśyatyasau jīvo bāhyānābhyantarānatha / jīvo jāgradavasthāyāmevamāhurvipāścitaḥ
13 ॥ हृदि स्थितः स तमसा मोहितो न स्मरत्यपि । यदा तस्य कुतो वेति सुषुप्तिरिति कथ्यते
13 // hṛdi sthitaḥ sa tamasā mohito na smaratyapi / yadā tasya kuto veti suṣuptiriti kathyate
14 ॥ जाग्रतो यस्य नो तन्द्रा न मोहो न भ्रमस्तथा । उत्पद्यते न जानाति शब्दार्थविषयान्वशी
14 // jāgrato yasya no tandrā na moho na bhramastathā / utpadyate na jānāti śabdārthaviṣayānvaśī
15 ॥ इन्द्रियाणि समाहृत्य विषयेभ्यो मनस्तथा । बुद्ध्याहङ्कारमपि च प्रकृत्या बुद्धिमेव च
15 // indriyāṇi samāhṛtya viṣayebhyo manastathā / buddhyāhaṅkāramapi ca prakṛtyā buddhimeva ca
16 ॥ संयम्य प्रकृतिं चापि चिच्छक्त्या केवले स्थितः । पश्यत्यात्मानि चात्मानमात्मनात्मप्रकाशकम्
16 // saṃyamya prakṛtiṃ cāpi cicchaktyā kevale sthitaḥ / paśyatyātmāni cātmānamātmanātmaprakāśakam
17 ॥ चिद्रूपममृतं शुद्धं निष्क्रियं व्यापकं शिवम् । तुरीयायामवस्थायामास्थितो ऽसौ न संशयः
17 // cidrūpamamṛtaṃ śuddhaṃ niṣkriyaṃ vyāpakaṃ śivam / turīyāyāmavasthāyāmāsthito 'sau na saṃśayaḥ
18 ॥ शब्दादयो गुणाः पञ्च सत्त्वाद्याश्च गुणास्त्रयः । पुर्यष्टकस्य पद्मस्य पत्राण्यष्टौ च तानि हि
18 // śabdādayo guṇāḥ pañca sattvādyāśca guṇāstrayaḥ / puryaṣṭakasya padmasya patrāṇyaṣṭau ca tāni hi
19 ॥ साम्यावस्था गुणकृता प्रकृतिस्तत्र कर्णिका । कर्णिकायां स्थितो देवो देही चिद्रूप एव हि
19 // sāmyāvasthā guṇakṛtā prakṛtistatra karṇikā / karṇikāyāṃ sthito devo dehī cidrūpa eva hi
20 ॥ पुर्यष्टकं परित्यज्य प्रकृतिञ्च गुणात्मिकाम् । यदा याति तदा जीवो याति मुक्तिं न संशयः
20 // puryaṣṭakaṃ parityajya prakṛtiñca guṇātmikām / yadā yāti tadā jīvo yāti muktiṃ na saṃśayaḥ
21 ॥ प्राणायामो जपश्चैव प्रत्याहारो ऽथ धारणा । ध्यानं समाधिरित्येते षड् योगस्य प्रसाधकाः
21 // prāṇāyāmo japaścaiva pratyāhāro 'tha dhāraṇā / dhyānaṃ samādhirityete ṣaḍ yogasya prasādhakāḥ
22 ॥ पापक्षये देवतानां प्रीतिरिन्द्रियसंयमः । जपध्यानयुतो गर्भो विपरीतस्त्वगर्भकः
22 // pāpakṣaye devatānāṃ prītirindriyasaṃyamaḥ / japadhyānayuto garbho viparītastvagarbhakaḥ
23 ॥ षट्त्रिंशन्मात्रकः श्रेष्ठश्चतुर्विंशतिमात्रकः । मध्यो द्वादशमात्रस्तु ओङ्कारं सततं जपेत्
23 // ṣaṭtriṃśanmātrakaḥ śreṣṭhaścaturviṃśatimātrakaḥ / madhyo dvādaśamātrastu oṅkāraṃ satataṃ japet
24 ॥ वाचके प्रणवे ज्ञाते वाच्यं ब्रह्म प्रसीदति । (ओंनमो विष्णवे).षष्ठाक्षरश्च जप्तव्यो गायत्त्री द्वादशाक्षरी
24 // vācake praṇave jñāte vācyaṃ brahma prasīdati / (oṃnamo viṣṇave).ṣaṣṭhākṣaraśca japtavyo gāyattrī dvādaśākṣarī
25 ॥ सर्वेषामिन्द्रियाणां तु प्रवृतिर्विषयेषु च । निवृत्तिर्मनसस्तस्याः प्रत्याहारः प्रकीर्तितः
25 // sarveṣāmindriyāṇāṃ tu pravṛtirviṣayeṣu ca / nivṛttirmanasastasyāḥ pratyāhāraḥ prakīrtitaḥ
26 ॥ इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः समाहृत्य हितो हि सः । सहसा सह बुद्ध्या च प्रत्याहारेषु संस्थितः
26 // indriyāṇīndriyārthebhyaḥ samāhṛtya hito hi saḥ / sahasā saha buddhyā ca pratyāhāreṣu saṃsthitaḥ
27 ॥ प्राणायामैर्द्वादशभिर्यावत्कालःकृतो भवेत् । यस्तावत्कालपर्यन्तं मनो ब्रह्मणि धारयेत्
27 // prāṇāyāmairdvādaśabhiryāvatkālaḥkṛto bhavet / yastāvatkālaparyantaṃ mano brahmaṇi dhārayet
28 ॥ तस्यैव ब्रह्मणा प्रोक्तं ध्यानं द्वादश धारणाः । तुष्येत नियतो युक्तः समाधिः सो ऽभीधीयते
28 // tasyaiva brahmaṇā proktaṃ dhyānaṃ dvādaśa dhāraṇāḥ / tuṣyeta niyato yuktaḥ samādhiḥ so 'bhīdhīyate
28*1 ॥ ध्यायन्न चलते यस्य मनोभिध्यायतो भृशम्
28*1 // dhyāyanna calate yasya manobhidhyāyato bhṛśam
29 ॥ प्राप्यावधिकृतं कालं यावत्सा धारणा स्मृता । ध्येये सक्तं मनो यस्य ध्येयमेवानुपश्यति
29 // prāpyāvadhikṛtaṃ kālaṃ yāvatsā dhāraṇā smṛtā / dhyeye saktaṃ mano yasya dhyeyamevānupaśyati
30 ॥ नान्यं पदार्थं जानाति ध्यानमेतत्प्रकीर्तितम् । ध्येये मनो निश्चलतां याति ध्येयं विचिन्तयन्
30 // nānyaṃ padārthaṃ jānāti dhyānametatprakīrtitam / dhyeye mano niścalatāṃ yāti dhyeyaṃ vicintayan
31 ॥ यत्तद्ध्यानं परं प्रोक्तं मुनिभिर्ध्यानचिन्तकैः । ध्येयमेव हि सर्वत्र ध्याता तन्मयतां गतः
31 // yattaddhyānaṃ paraṃ proktaṃ munibhirdhyānacintakaiḥ / dhyeyameva hi sarvatra dhyātā tanmayatāṃ gataḥ
32 ॥ पश्यति द्वैतरहितं समाधिः सो ऽभिधीयते । मनः सङ्कल्परहितमिन्द्रियार्थान्न चिन्तयेत्
32 // paśyati dvaitarahitaṃ samādhiḥ so 'bhidhīyate / manaḥ saṅkalparahitamindriyārthānna cintayet
33 ॥ यस्य ब्रह्मणि संलीनं समाधिस्थं तदोच्यते । ध्यायतः परमात्मानमात्मस्थं यस्य योगिनः
33 // yasya brahmaṇi saṃlīnaṃ samādhisthaṃ tadocyate / dhyāyataḥ paramātmānamātmasthaṃ yasya yoginaḥ
34 ॥ मनस्तन्मयतां याति समाधिस्थः स कीर्तितः । चित्तस्य स्थिरता भ्रान्तिर्दैर्मनस्यं प्रमादता
34 // manastanmayatāṃ yāti samādhisthaḥ sa kīrtitaḥ / cittasya sthiratā bhrāntirdairmanasyaṃ pramādatā
35 ॥ योगिनां कथिता दोषा योगविघ्नप्रवर्तकाः । स्थित्यर्थं मनसः सर्वं स्थूलरूपं विचिन्तयेत्
35 // yogināṃ kathitā doṣā yogavighnapravartakāḥ / sthityarthaṃ manasaḥ sarvaṃ sthūlarūpaṃ vicintayet
36 ॥ तद्व्रतं निश्चलीभूतं सूय्यस्थं स्थिरतां व्रजेत् । न विना परमात्मानं किञ्चिज्जगति विद्यते
36 // tadvrataṃ niścalībhūtaṃ sūyyasthaṃ sthiratāṃ vrajet / na vinā paramātmānaṃ kiñcijjagati vidyate
37 ॥ विश्वरूपं तमेवैकमिति ज्ञात्वा विमुञ्चति । ओङ्कारं परमं ब्रह्म ध्यायेदब्जस्थितं विभुम्
37 // viśvarūpaṃ tamevaikamiti jñātvā vimuñcati / oṅkāraṃ paramaṃ brahma dhyāyedabjasthitaṃ vibhum
38 ॥ क्षेत्रक्षेत्रज्ञरहितं जपेन्मात्रात्रयान्वितम् । हृदि सञ्चिन्तयेत्पूर्वं प्रधानं तस्य चोपरि
38 // kṣetrakṣetrajñarahitaṃ japenmātrātrayānvitam / hṛdi sañcintayetpūrvaṃ pradhānaṃ tasya copari
39 ॥ तमो रजस्तथा सत्त्वं मण्डलत्रितयं क्रमात् । कृष्णरक्तसितं तस्मिन्पुरुषं जीवसंज्ञितम्
39 // tamo rajastathā sattvaṃ maṇḍalatritayaṃ kramāt / kṛṣṇaraktasitaṃ tasminpuruṣaṃ jīvasaṃjñitam
40 ॥ तस्योपरि गुणैश्वर्यमष्टपत्रं सरोरुहम् । ज्ञानं तु कर्णिका तत्र विज्ञानं केसराः स्मृताः
40 // tasyopari guṇaiśvaryamaṣṭapatraṃ saroruham / jñānaṃ tu karṇikā tatra vijñānaṃ kesarāḥ smṛtāḥ
41 ॥ वैराग्यनालं तत्कन्दो वैष्णवो धर्म उत्तमः । कर्णिकायां स्थितं तत्र जीववन्निश्चलं विभु
41 // vairāgyanālaṃ tatkando vaiṣṇavo dharma uttamaḥ / karṇikāyāṃ sthitaṃ tatra jīvavanniścalaṃ vibhu
42 ॥ ध्यायेदुरसि संयुक्तमोङ्कारं मुक्तिसाधकम् । ध्यायन्यदि त्यजेत्प्राणान्याति ब्रह्म स्वसन्निधिम्
42 // dhyāyedurasi saṃyuktamoṅkāraṃ muktisādhakam / dhyāyanyadi tyajetprāṇānyāti brahma svasannidhim
43 ॥ हरिं संस्थाप्य देहाब्जे ध्यायन्यो गी च भक्तिभाक् । आत्मानमात्मना केचित्पश्यन्ति ध्यानचक्षुषः
43 // hariṃ saṃsthāpya dehābje dhyāyanyo gī ca bhaktibhāk / ātmānamātmanā kecitpaśyanti dhyānacakṣuṣaḥ
44 ॥ सांख्यबुद्ध्या तथैवान्ये योगेनान्ये तु योगिनः । ब्रह्मप्रकाशकं ज्ञानं भवबन्धविभेदनम्
44 // sāṃkhyabuddhyā tathaivānye yogenānye tu yoginaḥ / brahmaprakāśakaṃ jñānaṃ bhavabandhavibhedanam
45 ॥ तत्रैकचित्ततायोगो मुक्तिदो नात्र संशयः । जितेन्द्रियात्मकरणो ज्ञानदृप्तो हि यो भवेत्
45 // tatraikacittatāyogo muktido nātra saṃśayaḥ / jitendriyātmakaraṇo jñānadṛpto hi yo bhavet
46 ॥ स मुक्तः कथ्यते योगी परमात्मन्यवस्थितः । आसनस्थानविधयो न योगस्य प्रसाधकाः
46 // sa muktaḥ kathyate yogī paramātmanyavasthitaḥ / āsanasthānavidhayo na yogasya prasādhakāḥ
47 ॥ विलम्बजनकाः सर्वे विस्तराः परिकीर्तिताः । शिशुपालः सिद्धिमाप स्मरणाभ्यासगौरवात्
47 // vilambajanakāḥ sarve vistarāḥ parikīrtitāḥ / śiśupālaḥ siddhimāpa smaraṇābhyāsagauravāt
48 ॥ योगाभ्यासं प्रकुर्वन्तः पस्यन्त्यात्मानमात्मना । सर्वभूतेषु कारुण्यं विद्वेषं विषयेषु च
48 // yogābhyāsaṃ prakurvantaḥ pasyantyātmānamātmanā / sarvabhūteṣu kāruṇyaṃ vidveṣaṃ viṣayeṣu ca
49 ॥ गुप्तशिश्रोदरादिश्च कुर्वन्योगी विमुच्यते । इन्द्रियैरिन्द्रियार्थांस्तु न जानाति नरो यदा
49 // guptaśiśrodarādiśca kurvanyogī vimucyate / indriyairindriyārthāṃstu na jānāti naro yadā
50 ॥ काष्ठवद्ब्रह्मसंलीनो योगी मुक्तस्तदा भवेत् । सर्ववर्णाः श्रियः सर्वाः कृत्वा पापानि भस्मसात्
50 // kāṣṭhavadbrahmasaṃlīno yogī muktastadā bhavet / sarvavarṇāḥ śriyaḥ sarvāḥ kṛtvā pāpāni bhasmasāt
51 ॥ ध्यानाग्निना च मेधावी लभते परमां गतिम् । मन्थनाद्दृश्यते ह्यग्निस्तद्वद्ध्यानेन वै हरिः
51 // dhyānāgninā ca medhāvī labhate paramāṃ gatim / manthanāddṛśyate hyagnistadvaddhyānena vai hariḥ
52 ॥ ब्रह्मात्मनोर्यदैकत्वं स योगश्चोत्तमोत्तमः । बाह्यरूपैर्न मुक्तिस्तु चान्तस्थैः स्याद्यमादिभिः
52 // brahmātmanoryadaikatvaṃ sa yogaścottamottamaḥ / bāhyarūpairna muktistu cāntasthaiḥ syādyamādibhiḥ
53 ॥ साङ्ख्यज्ञानेन योगेन वेदान्तश्रवणेन च । प्रत्यक्षतात्मनो या हि सा मुक्तिरभिधीयते । अनात्मन्यात्मरूपत्वमसतः सत्स्वरूपता
53 // sāṅkhyajñānena yogena vedāntaśravaṇena ca / pratyakṣatātmano yā hi sā muktirabhidhīyate / anātmanyātmarūpatvamasataḥ satsvarūpatā