67 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डेद्वितीयांशे धर्मकाण्डे श्रीकृष्णगरुडसंवादे प्रेतकल्पे सपिण्डननिरूपणं नाम षड्विंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 27 तार्क्ष्य उवाच । कथं प्रेता वसन्त्यत्र कीदृग्रूपा भवन्ति ते । महाप्रेताः पिशाचाश्च कैःकैः कर्मफलैर्विभो । सर्वेषामनुकम्पार्थं ब्रूहि मे मधुसूदन
67 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍedvitīyāṃśe dharmakāṇḍe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde pretakalpe sapiṇḍananirūpaṇaṃ nāma ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 27 tārkṣya uvāca / kathaṃ pretā vasantyatra kīdṛgrūpā bhavanti te / mahāpretāḥ piśācāśca kaiḥkaiḥ karmaphalairvibho / sarveṣāmanukampārthaṃ brūhi me madhusūdana
1 ॥ प्रेतत्वान्मुच्यते येन दानेन च शुभे न च । तन्मे कथय देवेश मम चेदिच्छसि प्रियम्
1 // pretatvānmucyate yena dānena ca śubhe na ca / tanme kathaya deveśa mama cedicchasi priyam
2 ॥ श्रीकृष्ण उवाच । साधु पृष्टं त्वया तार्क्ष्य मानुषाणां हिताय वै । शृणुचावहितो भूत्वा यद्वच्मि प्रेतलक्षणम्
2 // śrīkṛṣṇa uvāca / sādhu pṛṣṭaṃ tvayā tārkṣya mānuṣāṇāṃ hitāya vai / śṛṇucāvahito bhūtvā yadvacmi pretalakṣaṇam
3 ॥ गुह्यद्गुह्यतरं ह्येतन्नाख्येयं यस्य कस्यचित् । भक्तस्त्वं हि महाबाहो तेन ते कथयाम्यहम्
3 // guhyadguhyataraṃ hyetannākhyeyaṃ yasya kasyacit / bhaktastvaṃ hi mahābāho tena te kathayāmyaham
4 ॥ पुरा त्रेतायुगे तात राजासीद्बभ्रुवाहनः । महोदयपुरे रम्ये धर्मनिष्ठो महाबलः
4 // purā tretāyuge tāta rājāsīdbabhruvāhanaḥ / mahodayapure ramye dharmaniṣṭho mahābalaḥ
5 ॥ यज्वा दानपतिः श्रीमान्ब्रह्मण्यः साधुसंमतः । शीलाचारगुणोपेतो दयादाक्षिण्यसंयुतः
5 // yajvā dānapatiḥ śrīmānbrahmaṇyaḥ sādhusaṃmataḥ / śīlācāraguṇopeto dayādākṣiṇyasaṃyutaḥ
6 ॥ प्रजाः पालयते नित्यं पुत्रानिव महाबलः । क्षत्त्रधर्मरतो नित्यं स दण्ड्यान्दण्डयन्नृपः
6 // prajāḥ pālayate nityaṃ putrāniva mahābalaḥ / kṣattradharmarato nityaṃ sa daṇḍyāndaṇḍayannṛpaḥ
7 ॥ स कदाचिन्महाबाहुः ससैन्योमृगयां गतः । वनं विवेश गहनं नानावृक्षसमन्वितम्
7 // sa kadācinmahābāhuḥ sasainyomṛgayāṃ gataḥ / vanaṃ viveśa gahanaṃ nānāvṛkṣasamanvitam
8 ॥ शार्दूलशतसंजुष्टं नानापक्षिनिनादितम् । वनमध्ये तदा राजा मृगं दूरादपश्यत
8 // śārdūlaśatasaṃjuṣṭaṃ nānāpakṣinināditam / vanamadhye tadā rājā mṛgaṃ dūrādapaśyata
9 ॥ तेन विद्धो मृगो ऽतीव बाणेन सुदृढेन च । बाणमादाय तं तस्य स वने ऽदर्शनं ययौ
9 // tena viddho mṛgo 'tīva bāṇena sudṛḍhena ca / bāṇamādāya taṃ tasya sa vane 'darśanaṃ yayau
10 ॥ कक्षे तच्छोणितस्त्रावात्स राजानुजगाम तम् । ततो मृगप्रसङ्गेन वनमन्यद्विवेश सः
10 // kakṣe tacchoṇitastrāvātsa rājānujagāma tam / tato mṛgaprasaṅgena vanamanyadviveśa saḥ
11 ॥ क्षुत्क्षामकण्ठो नृपतिः श्रमसन्तापमूर्छितः । जलस्थानं समासाद्य साश्व एवावगाहत
11 // kṣutkṣāmakaṇṭho nṛpatiḥ śramasantāpamūrchitaḥ / jalasthānaṃ samāsādya sāśva evāvagāhata
12 ॥ पीत्वा तदु दकं शीतं पद्मगन्धाधिवासितम् । तत उत्तीर्य सलिलाद्विमलाद्बभ्रुवाहनः
12 // pītvā tadu dakaṃ śītaṃ padmagandhādhivāsitam / tata uttīrya salilādvimalādbabhruvāhanaḥ
13 ॥ न्यग्रोधवृक्षमासाद्य शीतच्छायं मनोहरम् । महाविटपिनं हृद्यं पक्षिसङ्घातनादितम्
13 // nyagrodhavṛkṣamāsādya śītacchāyaṃ manoharam / mahāviṭapinaṃ hṛdyaṃ pakṣisaṅghātanāditam
14 ॥ वनस्य तस्य सर्वस्य केतुभूतमिवोच्छ्रितम् । तं महातरुमासाद्य निषसाद महीपतिः
14 // vanasya tasya sarvasya ketubhūtamivocchritam / taṃ mahātarumāsādya niṣasāda mahīpatiḥ
15 ॥ अथ प्रेतं ददर्शासौ क्षुत्तृष्णाव्याकुलेन्द्रियम् । उत्कचं मलिनं कुब्जं (रूक्षं) निर्मांसं भीमदर्शनम्
15 // atha pretaṃ dadarśāsau kṣuttṛṣṇāvyākulendriyam / utkacaṃ malinaṃ kubjaṃ (rūkṣaṃ) nirmāṃsaṃ bhīmadarśanam
16 ॥ स्नायुबद्धास्थिचरणं धावमानमितस्ततः । अन्यैश्च बहुभिः प्रेतैः समन्तात्परिवारितम्
16 // snāyubaddhāsthicaraṇaṃ dhāvamānamitastataḥ / anyaiśca bahubhiḥ pretaiḥ samantātparivāritam
17 ॥ तं दृष्ट्वा विकृतं घोरं विस्मितो बभ्रुवाहनः । प्रेतो ऽपि दृष्ट्वा तां घोरामटवीमागतं नृपम्
17 // taṃ dṛṣṭvā vikṛtaṃ ghoraṃ vismito babhruvāhanaḥ / preto 'pi dṛṣṭvā tāṃ ghorāmaṭavīmāgataṃ nṛpam
18 ॥ तदा हृष्टमना भूत्वा तस्यान्तिकमुपागतः । अब्रवीत्स तदा तार्क्ष्य प्रेतराजो नृपं वचः
18 // tadā hṛṣṭamanā bhūtvā tasyāntikamupāgataḥ / abravītsa tadā tārkṣya pretarājo nṛpaṃ vacaḥ
19 ॥ प्रेतभावो मया त्यक्तः प्राप्तो ऽस्मि परमां गतिम् । त्वत्संयोगान्महाबाहो नास्तिधन्यतरो मम
19 // pretabhāvo mayā tyaktaḥ prāpto 'smi paramāṃ gatim / tvatsaṃyogānmahābāho nāstidhanyataro mama
20 ॥ नृपतिरुवाच । कृष्णवर्णः करालास्यस्त्वं प्रेत इव लक्ष्यसे । कथयस्व मम प्रीत्या यथैवं चासि तत्त्वतः
20 // nṛpatiruvāca / kṛṣṇavarṇaḥ karālāsyastvaṃ preta iva lakṣyase / kathayasva mama prītyā yathaivaṃ cāsi tattvataḥ
21 ॥ तथा पृष्टः स वै राज्ञा प्रोवाच सकलं स्वकम्
21 // tathā pṛṣṭaḥ sa vai rājñā provāca sakalaṃ svakam
22 ॥ प्रेत उवाच । कथयामि नृपश्रेष्ठ सर्वमेवादितस्तव । प्रेतत्वे कारणं श्रुत्वा दयां कर्तुं ममार्हसि
22 // preta uvāca / kathayāmi nṛpaśreṣṭha sarvamevāditastava / pretatve kāraṇaṃ śrutvā dayāṃ kartuṃ mamārhasi
23 ॥ वैदिशं नाम नगरं सर्वसम्पत्समन्वितम् । नानाजनपदाकीर्णं नानारत्नसमाकुलम् । नानापुण्यसमायुक्तं नानावृक्षसमाकुलम्
23 // vaidiśaṃ nāma nagaraṃ sarvasampatsamanvitam / nānājanapadākīrṇaṃ nānāratnasamākulam / nānāpuṇyasamāyuktaṃ nānāvṛkṣasamākulam
24 ॥ तत्राहं न्यवसं भूयो देवार्चनरतः सदा । वैश्यो जात्या सुदेवो ऽहं नाम्ना विदितमस्तु ते
24 // tatrāhaṃ nyavasaṃ bhūyo devārcanarataḥ sadā / vaiśyo jātyā sudevo 'haṃ nāmnā viditamastu te
25 ॥ हव्येन तर्पिता देवाः कव्येन पितरस्तथा । विविधैर्दानयोगैश्च विप्राः सन्तर्पिता मया
25 // havyena tarpitā devāḥ kavyena pitarastathā / vividhairdānayogaiśca viprāḥ santarpitā mayā
26 ॥ आवाहाश्च विवाहाश्च मया वै सुनिवेशिताः । दीनानाथविशिष्टेभ्यो मया दत्तमनेकधा
26 // āvāhāśca vivāhāśca mayā vai suniveśitāḥ / dīnānāthaviśiṣṭebhyo mayā dattamanekadhā
27 ॥ तत्सर्वं विफलं तात मम दैवादुपागतम् । यथा मे निष्फलं जातं सुकृतं तद्वदामि ते
27 // tatsarvaṃ viphalaṃ tāta mama daivādupāgatam / yathā me niṣphalaṃ jātaṃ sukṛtaṃ tadvadāmi te
28 ॥ न मे ऽस्ति सन्ततिस्तात न सुहृन्न च बान्धवः । न च मित्रं हि मे तादृग्यः कुर्यादौर्ध्वदैहिकम्
28 // na me 'sti santatistāta na suhṛnna ca bāndhavaḥ / na ca mitraṃ hi me tādṛgyaḥ kuryādaurdhvadaihikam
29 ॥ प्रेतत्वं सुस्थिरं तेन मम जातं नृपोत्तम । एकादशं त्रिपक्षं च षाण्मासिकमथाब्दिकम् । प्रतिमास्यानि चान्यानि एवं श्राद्धानि षोडश
29 // pretatvaṃ susthiraṃ tena mama jātaṃ nṛpottama / ekādaśaṃ tripakṣaṃ ca ṣāṇmāsikamathābdikam / pratimāsyāni cānyāni evaṃ śrāddhāni ṣoḍaśa
30 ॥ यस्यैतानि न दीयन्ते प्रेतश्राद्धानि भूपते । प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि
30 // yasyaitāni na dīyante pretaśrāddhāni bhūpate / pretatvaṃ susthiraṃ tasya dattaiḥ śrāddhaśatairapi
31 ॥ एवं ज्ञात्वा महाराज प्रेतत्वादुद्धरस्व माम् । वर्णानां चापि सर्वेषां राजा बन्धुरिहोच्यते
31 // evaṃ jñātvā mahārāja pretatvāduddharasva mām / varṇānāṃ cāpi sarveṣāṃ rājā bandhurihocyate
32 ॥ तन्मां तारय राजेन्द्र मणिरत्नं ददामि ते । यथा मम शुभावाप्तिर्भवेन्नृपवरोत्तम
32 // tanmāṃ tāraya rājendra maṇiratnaṃ dadāmi te / yathā mama śubhāvāptirbhavennṛpavarottama
33 ॥ तथा कार्यं महाबाहो कृपा यदि मयीष्यते । आत्मनश्च कुरु क्षिप्रं सर्वमेवौर्ध्वेदैहिकम्
33 // tathā kāryaṃ mahābāho kṛpā yadi mayīṣyate / ātmanaśca kuru kṣipraṃ sarvamevaurdhvedaihikam
34 ॥ नृपतिरुवाच । कथं प्रेता भवन्तीह कृतैरप्यौर्ध्वदैहिकैः । पिशाचाश्च भवन्तीह कर्मभिः कैश्च तद्वद
34 // nṛpatiruvāca / kathaṃ pretā bhavantīha kṛtairapyaurdhvadaihikaiḥ / piśācāśca bhavantīha karmabhiḥ kaiśca tadvada
35 ॥ प्रेत उवाच । देवद्रव्यं च ब्रह्मस्वं स्त्रीबालधनसञ्चयम् । ये हरन्ति नृपश्रेष्ठ प्रेतयोनिं व्रजन्ति ते
35 // preta uvāca / devadravyaṃ ca brahmasvaṃ strībāladhanasañcayam / ye haranti nṛpaśreṣṭha pretayoniṃ vrajanti te
36 ॥ तापसीं च सगोत्रां च अगम्यां ये भजन्ति हि । भवन्ति ते महाप्रेता अम्बुजानि हरन्ति ये
36 // tāpasīṃ ca sagotrāṃ ca agamyāṃ ye bhajanti hi / bhavanti te mahāpretā ambujāni haranti ye
37 ॥ प्रवालवज्रहर्तारो ये च वस्त्रापहारकाः । तथा हिरण्यहर्तारः संयुगे ऽसन्मुखागताः
37 // pravālavajrahartāro ye ca vastrāpahārakāḥ / tathā hiraṇyahartāraḥ saṃyuge 'sanmukhāgatāḥ
38 ॥ कृतघ्ना नास्तिका रौद्रास्तथा साहसिका नराः । पञ्चयज्ञविनिर्मुक्ता महादानरताश्च ये
38 // kṛtaghnā nāstikā raudrāstathā sāhasikā narāḥ / pañcayajñavinirmuktā mahādānaratāśca ye
39 ॥ स्वामिद्रोहकरा मित्रब्राह्मद्रोहकराश्च ये । तीर्थपापकरा राजञ्जायन्ते प्रेतयोनयः । एवमाद्या महाराज जायन्ते प्रेतयोनयः
39 // svāmidrohakarā mitrabrāhmadrohakarāśca ye / tīrthapāpakarā rājañjāyante pretayonayaḥ / evamādyā mahārāja jāyante pretayonayaḥ
40 ॥ राजोवाच । कथं मुक्ता भवन्तीह प्रेतत्वात्त्वं च ते ऽपि च । कथं चापि मया कार्यमौर्ध्वदैहिकमात्मनः । विधिना केन तत्कार्यं सर्वमेतद्वदस्व मे
40 // rājovāca / kathaṃ muktā bhavantīha pretatvāttvaṃ ca te 'pi ca / kathaṃ cāpi mayā kāryamaurdhvadaihikamātmanaḥ / vidhinā kena tatkāryaṃ sarvametadvadasva me
41 ॥ प्रेत उवाच । शृणु राजेन्द्र संक्षेपाद्विधिं नारायणात्मकम् । सच्छास्त्रश्रवणं विष्णोः पूजा सज्जनसंगतिः
41 // preta uvāca / śṛṇu rājendra saṃkṣepādvidhiṃ nārāyaṇātmakam / sacchāstraśravaṇaṃ viṣṇoḥ pūjā sajjanasaṃgatiḥ
42 ॥ प्रेतयोनिविनाशाय भवन्तीति मया श्रुतम् । अतो वक्ष्यामि ते विष्णुपूजां प्रेतत्वनाशिनीम्
42 // pretayonivināśāya bhavantīti mayā śrutam / ato vakṣyāmi te viṣṇupūjāṃ pretatvanāśinīm
43 ॥ सुवर्णद्वयमाहृत्य मूर्तिं भूप प्रकल्पयेत् । नारायणस्य देवस्य सर्वाभरणभूषिताम्
43 // suvarṇadvayamāhṛtya mūrtiṃ bhūpa prakalpayet / nārāyaṇasya devasya sarvābharaṇabhūṣitām
44 ॥ पीतवस्त्रयुगाच्छन्नां चन्दनागुरुचर्चिताम् । स्नापयेद्विविधैस्तोयैरधिवास्य यजेत्ततः
44 // pītavastrayugācchannāṃ candanāgurucarcitām / snāpayedvividhaistoyairadhivāsya yajettataḥ
45 ॥ पूर्वे तु श्रीधरं देवं दक्षिणे मधुसूदनम् । पश्चिमे वानमं देवमुत्तरे च गदाधरम्
45 // pūrve tu śrīdharaṃ devaṃ dakṣiṇe madhusūdanam / paścime vānamaṃ devamuttare ca gadādharam
46 ॥ मध्ये पितामहं पूज्य तथा देवं महेश्वरम् । पूजयेच्च विधानेन गन्धपुष्पादिभिः पृथक्
46 // madhye pitāmahaṃ pūjya tathā devaṃ maheśvaram / pūjayecca vidhānena gandhapuṣpādibhiḥ pṛthak
47 ॥ ततः प्रदक्षिणीकृत्य अग्नौ सन्तर्प्य देवताः । घृतेन दध्ना क्षीरेण विश्वान्देवांस्तथा नृप
47 // tataḥ pradakṣiṇīkṛtya agnau santarpya devatāḥ / ghṛtena dadhnā kṣīreṇa viśvāndevāṃstathā nṛpa
48 ॥ ततः स्नातो विनीतात्मा यजमानः समाहितः । नारायणाग्रे विधिवत्स्वक्रियामौर्ध्वदैहिकीम्
48 // tataḥ snāto vinītātmā yajamānaḥ samāhitaḥ / nārāyaṇāgre vidhivatsvakriyāmaurdhvadaihikīm
49 ॥ आरभेत विनीतात्मा क्रोधलोभविवर्जितः । श्राद्धानि कुर्यात्सर्वाणि वृषस्योत्सर्जनं तथा
49 // ārabheta vinītātmā krodhalobhavivarjitaḥ / śrāddhāni kuryātsarvāṇi vṛṣasyotsarjanaṃ tathā
50 ॥ त्रयोदशानां विप्राणां वस्त्रच्छत्राण्युपानहौ । अङ्गुलीयकमुक्तानि भाजनासनभोजनैः
50 // trayodaśānāṃ viprāṇāṃ vastracchatrāṇyupānahau / aṅgulīyakamuktāni bhājanāsanabhojanaiḥ
51 ॥ सान्नाश्च सोदका देया घटाः प्रेतहिताय वै । शय्यादानमथो दत्त्वा घटं प्रेतस्य निर्वपेत्
51 // sānnāśca sodakā deyā ghaṭāḥ pretahitāya vai / śayyādānamatho dattvā ghaṭaṃ pretasya nirvapet
52 ॥ नारायणेति सन्नाम संपुटस्थं समर्चयेत् । एवं कृत्वाथ विधिवच्छुभाशुभफलं लभेत्
52 // nārāyaṇeti sannāma saṃpuṭasthaṃ samarcayet / evaṃ kṛtvātha vidhivacchubhāśubhaphalaṃ labhet
53 ॥ राजोवाच । कथं प्रेतघटं कुर्याद्दद्यात्केन विधानतः । ब्रूहि सर्वानुकम्पार्थं घटं प्रेतविमुक्तिदम्
53 // rājovāca / kathaṃ pretaghaṭaṃ kuryāddadyātkena vidhānataḥ / brūhi sarvānukampārthaṃ ghaṭaṃ pretavimuktidam
54 ॥ प्रेत उवाच । साधु पृष्टं महाराज कथयामि निबोध ते । प्रेतत्वं न भवेद्येन दानेन सुदृढेन च
54 // preta uvāca / sādhu pṛṣṭaṃ mahārāja kathayāmi nibodha te / pretatvaṃ na bhavedyena dānena sudṛḍhena ca
55 ॥ दानं प्रेतघटं नाम सर्वाशुभविनाशनम् । दुर्लभं सर्वलोकानां दुर्गतिक्षयकारकम्
55 // dānaṃ pretaghaṭaṃ nāma sarvāśubhavināśanam / durlabhaṃ sarvalokānāṃ durgatikṣayakārakam
56 ॥ सन्तप्तहाटकमयं तु घटं विधाय ब्रह्मोशकेशवयुतं सह लोकपालैः । क्षीराज्यपूर्णविवरं प्रणिपत्य भक्त्या विप्राय देहि तव दानशतैः किमन्यैः
56 // santaptahāṭakamayaṃ tu ghaṭaṃ vidhāya brahmośakeśavayutaṃ saha lokapālaiḥ / kṣīrājyapūrṇavivaraṃ praṇipatya bhaktyā viprāya dehi tava dānaśataiḥ kimanyaiḥ
57 ॥ ब्रह्मा मध्ये तथा विष्णुः शङ्करः शङ्करो ऽव्ययः । प्राच्यादिषु च तत्कण्ठे लोकपालान्क्रमेण तु
57 // brahmā madhye tathā viṣṇuḥ śaṅkaraḥ śaṅkaro 'vyayaḥ / prācyādiṣu ca tatkaṇṭhe lokapālānkrameṇa tu
58 ॥ सम्पूज्य विधिवद्राजन्धूपैः कुसुमचन्दनैः । ततो दुग्धाज्यसहितं घटं देयं हिरण्मयम्
58 // sampūjya vidhivadrājandhūpaiḥ kusumacandanaiḥ / tato dugdhājyasahitaṃ ghaṭaṃ deyaṃ hiraṇmayam
59 ॥ सर्वदानाधिकञ्चैतन्महापातकनाशनम् । कर्तव्यं श्रद्धया राजन्प्रेतत्वविनिवृत्तये
59 // sarvadānādhikañcaitanmahāpātakanāśanam / kartavyaṃ śraddhayā rājanpretatvavinivṛttaye
60 ॥ श्रीभागवानुवाच । एवं संजल्षतस्तस्य प्रेतेन नियतात्मनः । सेनाजगामानुपदं हस्त्यश्वरथसंकुला
60 // śrībhāgavānuvāca / evaṃ saṃjalṣatastasya pretena niyatātmanaḥ / senājagāmānupadaṃ hastyaśvarathasaṃkulā
61 ॥ ततो बले समायाते दत्त्वा राज्ञे महामणिम् । नमस्कृत्य पुनः प्रार्थ्य प्रेतो ऽदर्शनमीयिवान्
61 // tato bale samāyāte dattvā rājñe mahāmaṇim / namaskṛtya punaḥ prārthya preto 'darśanamīyivān
62 ॥ तस्माद्वनाद्विनिष्क्रम्य राजापि स्वपुरं ययौ । स्वपुरं स समासाद्य सर्वं तत्प्रेतभाषितम्
62 // tasmādvanādviniṣkramya rājāpi svapuraṃ yayau / svapuraṃ sa samāsādya sarvaṃ tatpretabhāṣitam
63 ॥ चकार विधिवत्पक्षिन्नौर्ध्वदेहादिकं विधिम् । तस्य पुण्यप्रदानेन प्रेतो मुक्तो दिवं ययौ
63 // cakāra vidhivatpakṣinnaurdhvadehādikaṃ vidhim / tasya puṇyapradānena preto mukto divaṃ yayau
64 ॥ श्राद्धेन परदत्तेन गतः प्रेतो ऽपि सद्गतिम् । किं पुनः पुत्रदत्तेन पिता यातीति चात्भुतम्
64 // śrāddhena paradattena gataḥ preto 'pi sadgatim / kiṃ punaḥ putradattena pitā yātīti cātbhutam
65 ॥ इतिहासमिमं पुण्यं शृणोति श्रावयेच्च यः । न तौ प्रेतत्वमायातः पापाचारयुतावपि
65 // itihāsamimaṃ puṇyaṃ śṛṇoti śrāvayecca yaḥ / na tau pretatvamāyātaḥ pāpācārayutāvapi