92 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे प्रतका(ख)ण्डे श्रीकृष्णगरुडसंवादे और्ध्वदेहिकविधिकर्मविपाकयोर्वर्णनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 3 सूत उवाच । एवमुत्साहितः पक्षी स्वरूपं निरयस्य तु । पप्रच्छनरकाण्येवं श्रुत्वा चोत्कूलितान्तरः
92 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe pratakā(kha)ṇḍe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde aurdhvadehikavidhikarmavipākayorvarṇanaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 3 sūta uvāca / evamutsāhitaḥ pakṣī svarūpaṃ nirayasya tu / papracchanarakāṇyevaṃ śrutvā cotkūlitāntaraḥ
1 ॥ गरुड उवाच । नरकाणां स्वरूपं मे वद येषु विकर्मिणः । पात्यन्ते दुः खभूयिष्ठास्तेषां भेदांश्च कीर्तय
1 // garuḍa uvāca / narakāṇāṃ svarūpaṃ me vada yeṣu vikarmiṇaḥ / pātyante duḥ khabhūyiṣṭhāsteṣāṃ bhedāṃśca kīrtaya
2 ॥ श्रीभगवानुवाच । नरकाणां सहस्राणि वर्तन्ते ह्यरुणानुज । शक्यं विस्तरतो नैव वक्तुं प्राधान्यतो ब्रुवे
2 // śrībhagavānuvāca / narakāṇāṃ sahasrāṇi vartante hyaruṇānuja / śakyaṃ vistarato naiva vaktuṃ prādhānyato bruve
3 ॥ रौरवं नाम नरकं मुख्यं तद्वैनिबोध मे । रौरवे कूटसाक्षी तु याति यश्चानृती नरः
3 // rauravaṃ nāma narakaṃ mukhyaṃ tadvainibodha me / raurave kūṭasākṣī tu yāti yaścānṛtī naraḥ
4 ॥ योजनानां सहस्रे द्वे रौरवो हि प्रमाणतः । जानुमात्रप्रमाणं तु तत्र गर्तं सुदुस्तरम्
4 // yojanānāṃ sahasre dve rauravo hi pramāṇataḥ / jānumātrapramāṇaṃ tu tatra gartaṃ sudustaram
5 ॥ तत्राङ्गारचयौघेन कृतं तद्धरणीसमम् । तत्राग्निना सुतीव्रेण तापिताङ्गारभूमिना
5 // tatrāṅgāracayaughena kṛtaṃ taddharaṇīsamam / tatrāgninā sutīvreṇa tāpitāṅgārabhūminā
6 ॥ तन्मध्ये पापकर्माणं विमुञ्चन्ति यमानुगाः । स दह्यमानस्तीव्रेण वह्निना परिधावति
6 // tanmadhye pāpakarmāṇaṃ vimuñcanti yamānugāḥ / sa dahyamānastīvreṇa vahninā paridhāvati
7 ॥ पदेपदे च पादो ऽस्य स्फुट्यते शीर्यते पुनः । अहोरात्रेणोद्धरणं पादन्यासेन गच्छति
7 // padepade ca pādo 'sya sphuṭyate śīryate punaḥ / ahorātreṇoddharaṇaṃ pādanyāsena gacchati
8 ॥ एवं सहस्रं विस्तीर्णं योजनानां विमुच्यते । ततो ऽन्यत्पापशुद्ध्यर्थं तादृङ्निरयमृच्छति
8 // evaṃ sahasraṃ vistīrṇaṃ yojanānāṃ vimucyate / tato 'nyatpāpaśuddhyarthaṃ tādṛṅnirayamṛcchati
9 ॥ रौरवस्ते समाख्यातः प्रथमो नरको मया । महारौरवसंज्ञं तु शृणुष्व नरकं खग
9 // rauravaste samākhyātaḥ prathamo narako mayā / mahārauravasaṃjñaṃ tu śṛṇuṣva narakaṃ khaga
10 ॥ योजनानां सहस्राणि सन्ति पञ्च समन्ततः । तत्र ताम्रमयी भूमिरधस्तस्या हुताशनः
10 // yojanānāṃ sahasrāṇi santi pañca samantataḥ / tatra tāmramayī bhūmiradhastasyā hutāśanaḥ
11 ॥ तया तपन्त्या सा सर्वा प्रोद्यद्विद्युत्समप्रभा । विभाव्यते महारौद्रा पापिनां दर्शनादिषु
11 // tayā tapantyā sā sarvā prodyadvidyutsamaprabhā / vibhāvyate mahāraudrā pāpināṃ darśanādiṣu
12 ॥ तस्यां बद्धकराभ्यां च पद्भ्यां चैव यमानुगैः । मुच्यते पापकृन्मध्ये लुण्ठमानः स गच्छति
12 // tasyāṃ baddhakarābhyāṃ ca padbhyāṃ caiva yamānugaiḥ / mucyate pāpakṛnmadhye luṇṭhamānaḥ sa gacchati
13 ॥ काकैर्बकैर्वृकोलूकैर्मशकैर्वृश्चिकैस्तथा । भक्ष्यमाणैस्तथा रौद्रैर्गतो मार्गे विकृष्यते
13 // kākairbakairvṛkolūkairmaśakairvṛścikaistathā / bhakṣyamāṇaistathā raudrairgato mārge vikṛṣyate
14 ॥ दह्यमानो गतमतिर्भ्रान्तस्तातेति चाकुलः । वदत्यसकृदुद्वग्नो न शान्तिमधिगच्छति
14 // dahyamāno gatamatirbhrāntastāteti cākulaḥ / vadatyasakṛdudvagno na śāntimadhigacchati
15 ॥ एवं तस्मान्नरैर्मोक्षस्त्वतिक्रान्तैरवाप्यते । वर्षायुतायुतैः पापं यैः कृतं दुष्टबुद्धिभिः
15 // evaṃ tasmānnarairmokṣastvatikrāntairavāpyate / varṣāyutāyutaiḥ pāpaṃ yaiḥ kṛtaṃ duṣṭabuddhibhiḥ
16 ॥ तथान्यस्तु ततो नाम सो ऽतिशीतः स्वभावतः । महारौरववद्दीर्घस्तथान्धतमसा वृतः
16 // tathānyastu tato nāma so 'tiśītaḥ svabhāvataḥ / mahārauravavaddīrghastathāndhatamasā vṛtaḥ
17 ॥ शीतार्तास्तत्र बध्यन्ते नरास्तमसि दारुणे । परस्परं समासाद्य परिरभ्याश्रयन्ति ते
17 // śītārtāstatra badhyante narāstamasi dāruṇe / parasparaṃ samāsādya parirabhyāśrayanti te
18 ॥ दन्तास्तेषां च भज्यन्ते शीतार्तिपरिकम्पिताः । क्षुतृषातिबलाः पक्षिन्नथ तत्राप्युपदवाः
18 // dantāsteṣāṃ ca bhajyante śītārtiparikampitāḥ / kṣutṛṣātibalāḥ pakṣinnatha tatrāpyupadavāḥ
19 ॥ हिमखण्डवहो वायुभिनत्त्यस्थीनि दारुणः । मज्जासृगस्थिगलितमश्रन्त्यत्र क्षुधान्विताः
19 // himakhaṇḍavaho vāyubhinattyasthīni dāruṇaḥ / majjāsṛgasthigalitamaśrantyatra kṣudhānvitāḥ
20 ॥ आलिङ्ग्यमाना भ्राम्यन्ते परस्परसमागमे । एवं तत्रापि सुमहान्क्लेशस्तमसि मानवैः
20 // āliṅgyamānā bhrāmyante parasparasamāgame / evaṃ tatrāpi sumahānkleśastamasi mānavaiḥ
21 ॥ प्राप्यते शकुनिश्रेष्ठ यो बहूकृतसञ्चयः । निकृन्तन इति ख्यातस्ततो ऽन्यो नरकोत्तमः
21 // prāpyate śakuniśreṣṭha yo bahūkṛtasañcayaḥ / nikṛntana iti khyātastato 'nyo narakottamaḥ
22 ॥ कुलालचक्राणि तत्र भ्राम्यन्त्यविरतं खग । तेष्वापाष्ये निकृष्यन्ते कालसूत्रेण मानवाः
22 // kulālacakrāṇi tatra bhrāmyantyavirataṃ khaga / teṣvāpāṣye nikṛṣyante kālasūtreṇa mānavāḥ
23 ॥ यमानुमाङ्गुलिस्थेन आपादतलमस्तकम् । न चैषां जीवितभ्रंशो जायते पक्षिसत्तम
23 // yamānumāṅgulisthena āpādatalamastakam / na caiṣāṃ jīvitabhraṃśo jāyate pakṣisattama
24 ॥ छिन्नानि तेषां शतशः खण्डान्यैक्यं व्रजन्ति हि । एवं वर्षसहस्राणि भ्राम्यन्ते पापकर्मिणः
24 // chinnāni teṣāṃ śataśaḥ khaṇḍānyaikyaṃ vrajanti hi / evaṃ varṣasahasrāṇi bhrāmyante pāpakarmiṇaḥ
25 ॥ तावद्यावदशेषं च तत्पापं संक्षयं गतम् । अप्रातष्ठं च नरकं शृणुष्व गदतो मम
25 // tāvadyāvadaśeṣaṃ ca tatpāpaṃ saṃkṣayaṃ gatam / aprātaṣṭhaṃ ca narakaṃ śṛṇuṣva gadato mama
26 ॥ तत्रस्थैर्नारकैर्दुः खमसह्यमनुभूयते । तान्येव तत्र चक्राणि घटीयन्त्राणि चान्यतः
26 // tatrasthairnārakairduḥ khamasahyamanubhūyate / tānyeva tatra cakrāṇi ghaṭīyantrāṇi cānyataḥ
27 ॥ दुः खस्य हेतुभूतानि पापकर्मकृतां नृणाम् । चक्रेष्वारोपिताः केचिद्भाम्यन्ते तत्र मानवाः
27 // duḥ khasya hetubhūtāni pāpakarmakṛtāṃ nṛṇām / cakreṣvāropitāḥ kecidbhāmyante tatra mānavāḥ
28 ॥ यावद्वर्षसहस्राणि न तेषां स्थितिरन्तरा । घटीयन्त्रेषु बद्वा ये बद्धा तोयवटी यथा
28 // yāvadvarṣasahasrāṇi na teṣāṃ sthitirantarā / ghaṭīyantreṣu badvā ye baddhā toyavaṭī yathā
29 ॥ भ्राम्यन्ते मानवा रक्तमुद्गिरन्तः पुनः पुनः । अन्त्रैर्मुखविनिष्क्रान्तैर्नेत्रैरन्त्रावलम्बिभैः
29 // bhrāmyante mānavā raktamudgirantaḥ punaḥ punaḥ / antrairmukhaviniṣkrāntairnetrairantrāvalambibhaiḥ
30 ॥ दुः खानि प्राप्नुवन्तीह यान्यसह्यानि जन्तुभिः । असिपत्रवनं नाम नरकं शृणु चापरम्
30 // duḥ khāni prāpnuvantīha yānyasahyāni jantubhiḥ / asipatravanaṃ nāma narakaṃ śṛṇu cāparam
31 ॥ योजनानां सहस्रं यो ज्वलत्यग्न्याशृतावनिः । सप्ततीव्रकराश्चैण्डर्यत्र तीव्र सुदारुणे
31 // yojanānāṃ sahasraṃ yo jvalatyagnyāśṛtāvaniḥ / saptatīvrakarāścaiṇḍaryatra tīvra sudāruṇe
32 ॥ प्रतपन्ति सदा तत्र प्राणिनो नरकौकसः । तन्मध्ये चरणं शीतस्निग्धपत्रं विभाष्यते
32 // pratapanti sadā tatra prāṇino narakaukasaḥ / tanmadhye caraṇaṃ śītasnigdhapatraṃ vibhāṣyate
33 ॥ पत्राणि यत्र खण्डानि फलानां पक्षिसत्तम । श्वानश्च तत्र सुबलाश्चरन्त्यामिषभोजनाः
33 // patrāṇi yatra khaṇḍāni phalānāṃ pakṣisattama / śvānaśca tatra subalāścarantyāmiṣabhojanāḥ
34 ॥ महावक्त्रा महादंष्ट्रा व्याघ्रा इव महाबलाः । ततश्च वनमालोक्य शिशिरच्छायमग्रतः
34 // mahāvaktrā mahādaṃṣṭrā vyāghrā iva mahābalāḥ / tataśca vanamālokya śiśiracchāyamagrataḥ
35 ॥ प्रयान्ति प्राणिनस्तत्र क्षुत्तापपरिपीडिताः । मातर्भ्रातस्तात इति क्रन्दमानाः सुदुः खिताः
35 // prayānti prāṇinastatra kṣuttāpaparipīḍitāḥ / mātarbhrātastāta iti krandamānāḥ suduḥ khitāḥ
36 ॥ दह्यमानाङ्घ्रियुगला धरणिस्थेन वह्निना । तेषां गतानां तत्रापि अति शीतिः समीरणः
36 // dahyamānāṅghriyugalā dharaṇisthena vahninā / teṣāṃ gatānāṃ tatrāpi ati śītiḥ samīraṇaḥ
37 ॥ प्रवाति तेन पात्यन्ते तेषां खड्गास्तथोपरि । छिन्नाः पतन्ति ते भूमौ ज्वलत्पावकसंचये
37 // pravāti tena pātyante teṣāṃ khaḍgāstathopari / chinnāḥ patanti te bhūmau jvalatpāvakasaṃcaye
38 ॥ लेलिह्यमाने चान्यत्र तप्ताशेषमहीतले । सारमेयाश्च ते शीघ्रं शातयन्ति शरीरतः
38 // lelihyamāne cānyatra taptāśeṣamahītale / sārameyāśca te śīghraṃ śātayanti śarīrataḥ
39 ॥ तेषां खण्डान्यनेकानि रुदतामतिभीषणे । असिपत्रवनं तात मयैतत्परिकीर्तितम्
39 // teṣāṃ khaṇḍānyanekāni rudatāmatibhīṣaṇe / asipatravanaṃ tāta mayaitatparikīrtitam
40 ॥ अतः परं भीमतरं तप्तकुंभं निबोध मे । समन्ततस्तप्तकुम्भा वह्निज्वालासमन्विताः
40 // ataḥ paraṃ bhīmataraṃ taptakuṃbhaṃ nibodha me / samantatastaptakumbhā vahnijvālāsamanvitāḥ
41 ॥ ज्वलदग्निचयास्तप्ततैलायश्चूर्णपूरिताः । एषु दुष्कृतकर्माणो याम्यैः क्षिप्ता ह्यधोमुखाः
41 // jvaladagnicayāstaptatailāyaścūrṇapūritāḥ / eṣu duṣkṛtakarmāṇo yāmyaiḥ kṣiptā hyadhomukhāḥ
42 ॥ क्वाथ्यन्ते विस्फुटद्गात्रा गलन्मज्जाजलान्विताः । स्फुटत्कपालेनत्रास्थिच्छिद्यमाना विभीषणैः
42 // kvāthyante visphuṭadgātrā galanmajjājalānvitāḥ / sphuṭatkapālenatrāsthicchidyamānā vibhīṣaṇaiḥ
43 ॥ गृध्रैरुत्पाट्य मुच्यन्ते पुनस्तेष्वेव वेगितैः । पुनश्चिमचिमायन्ते तैलनैक्यं व्रजन्ति च
43 // gṛdhrairutpāṭya mucyante punasteṣveva vegitaiḥ / punaścimacimāyante tailanaikyaṃ vrajanti ca
44 ॥ द्रवीभूतैः शिरोगात्रैः स्नायुमांसत्वगास्थिभिः । ततो याम्यैर्नरैराशु दर्व्याघट्टनघट्टिताः
44 // dravībhūtaiḥ śirogātraiḥ snāyumāṃsatvagāsthibhiḥ / tato yāmyairnarairāśu darvyāghaṭṭanaghaṭṭitāḥ
45 ॥ कृतावर्ते महातैले क्वाथ्यन्ते पापकर्मिणः । एष ते विस्तरेणोक्तस्तप्तकुम्भो मया खग
45 // kṛtāvarte mahātaile kvāthyante pāpakarmiṇaḥ / eṣa te vistareṇoktastaptakumbho mayā khaga
46 ॥ आदिमो रौरवः प्रोक्तो महारौरवको ऽपरः । अतिशीतस्तृतीयस्तु चतुर्थो हि निकृन्तनः
46 // ādimo rauravaḥ prokto mahārauravako 'paraḥ / atiśītastṛtīyastu caturtho hi nikṛntanaḥ
47 ॥ अप्रतिष्ठः पञ्चमः स्यादसिपत्रवनो ऽपरः । सप्तमस्तप्तकुम्भस्तु सप्तैते नरका मताः
47 // apratiṣṭhaḥ pañcamaḥ syādasipatravano 'paraḥ / saptamastaptakumbhastu saptaite narakā matāḥ
48 ॥ श्रूयन्तेन्यान्यपि तथा नरकाणि नराधमाः । कर्मणां तारतम्येन तेषुतेषु पतन्ति हि
48 // śrūyantenyānyapi tathā narakāṇi narādhamāḥ / karmaṇāṃ tāratamyena teṣuteṣu patanti hi
49 ॥ तथा हि नरको रोधः शूकरस्ताल एव च । तप्तकुम्भो महाज्वालः शबलो ऽथ विमोहनः
49 // tathā hi narako rodhaḥ śūkarastāla eva ca / taptakumbho mahājvālaḥ śabalo 'tha vimohanaḥ
50 ॥ क्रिमिश्च क्रिमभक्षश्च लालाभक्षो विषञ्जनः । अधः शिराः पूयवहो रुधिरान्धश्च विड्रभुजः
50 // krimiśca krimabhakṣaśca lālābhakṣo viṣañjanaḥ / adhaḥ śirāḥ pūyavaho rudhirāndhaśca viḍrabhujaḥ
51 ॥ तथा वैतरणी सू (मू) मसिपत्रवनं तथा । अग्निज्वालो महाघोरः सन्दंशो वाप्यभोजनः
51 // tathā vaitaraṇī sū (mū) masipatravanaṃ tathā / agnijvālo mahāghoraḥ sandaṃśo vāpyabhojanaḥ
52 ॥ तमश्च कालसूत्रं च लोहश्चाप्यभिदस्तथा । अप्रतिष्ठो ऽप्यवीचिश्च नरका एवमादयः
52 // tamaśca kālasūtraṃ ca lohaścāpyabhidastathā / apratiṣṭho 'pyavīciśca narakā evamādayaḥ
53 ॥ तामसा नरकाः सर्वे यमस्य विषये स्थिताः । येषु दुष्कृतकर्माणः पतन्ति हि पृथक्पृथक्
53 // tāmasā narakāḥ sarve yamasya viṣaye sthitāḥ / yeṣu duṣkṛtakarmāṇaḥ patanti hi pṛthakpṛthak
54 ॥ भूमेरधस्तात्ते सर्वे रौरवाद्याः प्रकीर्तिताः । रोघो गोघ्नो भ्रूणहा च अग्निदाता नरः पतेत्
54 // bhūmeradhastātte sarve rauravādyāḥ prakīrtitāḥ / rogho goghno bhrūṇahā ca agnidātā naraḥ patet
55 ॥ सूकरे ब्रह्महा मज्जेत्सुरापः स्वर्णतस्करः । ताले पतेत्क्षत्त्रहन्ता हत्वा वैश्यं च दुर्गतिः
55 // sūkare brahmahā majjetsurāpaḥ svarṇataskaraḥ / tāle patetkṣattrahantā hatvā vaiśyaṃ ca durgatiḥ
56 ॥ ब्रह्महत्यां च यः कुर्याद्यश्च स्याद्गुरुतल्पगः । स्वसृगामी तप्तकुम्भी तथा राजभटो ऽनृती
56 // brahmahatyāṃ ca yaḥ kuryādyaśca syādgurutalpagaḥ / svasṛgāmī taptakumbhī tathā rājabhaṭo 'nṛtī
57 ॥ तप्तलोहैश्च विक्रेता तथा बन्धनरक्षिता । माध्वी विक्रयकर्तां च यस्तु भक्तं परित्यजेत्
57 // taptalohaiśca vikretā tathā bandhanarakṣitā / mādhvī vikrayakartāṃ ca yastu bhaktaṃ parityajet
58 ॥ महाज्वाली दुहितरं स्नुषां गच्छति यस्तु वै । वेदो विक्रीयते यैश्च वेदं दूषयते तु यः
58 // mahājvālī duhitaraṃ snuṣāṃ gacchati yastu vai / vedo vikrīyate yaiśca vedaṃ dūṣayate tu yaḥ
59 ॥ गुरुं चैवावमन्यन्ते वाक्शरैस्ताडयन्ति च । अगम्यागामी च नरो नरकं शबलं व्रजेत्
59 // guruṃ caivāvamanyante vākśaraistāḍayanti ca / agamyāgāmī ca naro narakaṃ śabalaṃ vrajet
60 ॥ विमोहे पतते शूरे मर्यादां यो भिनत्ति वै । दुरिष्टं कुरुते यस्तु कृमिभक्षं प्रपद्यते
60 // vimohe patate śūre maryādāṃ yo bhinatti vai / duriṣṭaṃ kurute yastu kṛmibhakṣaṃ prapadyate
61 ॥ देवब्राह्मणविद्वेष्टा लालाभक्षे पतत्यपि । कुण्डकर्ता कुलालश्च न्यासहर्ता चिकित्सकः
61 // devabrāhmaṇavidveṣṭā lālābhakṣe patatyapi / kuṇḍakartā kulālaśca nyāsahartā cikitsakaḥ
62 ॥ आरामेष्वग्निदाता च एते यान्ति विषञ्जने । असत्प्रतिग्रही यस्तु तथैवायाज्ययाजकः
62 // ārāmeṣvagnidātā ca ete yānti viṣañjane / asatpratigrahī yastu tathaivāyājyayājakaḥ
63 ॥ न क्षत्त्रैर्जोवते यस्तु नरो गच्छेदधोमुखम् । क्षीरं सुरां च मासं लाक्षां गन्धं रसं तिलान्
63 // na kṣattrairjovate yastu naro gacchedadhomukham / kṣīraṃ surāṃ ca māsaṃ lākṣāṃ gandhaṃ rasaṃ tilān
64 ॥ एवमादीनि विक्रीणन् घोरे पूयवहे पतेत् । यः कुक्कुटान्निबध्नाति मार्जारान् सूकरांश्च तान् । पक्षिणश्च मृगांश्छा गान्सो ऽप्येवं नरकं व्रजेत्
64 // evamādīni vikrīṇan ghore pūyavahe patet / yaḥ kukkuṭānnibadhnāti mārjārān sūkarāṃśca tān / pakṣiṇaśca mṛgāṃśchā gānso 'pyevaṃ narakaṃ vrajet
65 ॥ आजाविको माहिषिकस्तथा चक्री ध्वजी च यः । रङ्गोपजीविको विप्रः शाकुनिर्ग्रामयाजकः
65 // ājāviko māhiṣikastathā cakrī dhvajī ca yaḥ / raṅgopajīviko vipraḥ śākunirgrāmayājakaḥ
66 ॥ अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी । सुरापो मांसभक्षी च तथा च पशुघातकः
66 // agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī / surāpo māṃsabhakṣī ca tathā ca paśughātakaḥ
67 ॥ रुधिरान्धे पतन्त्येते पतन्त्येते एवमाहुर्मनीषिणः । उपविष्टन्त्वेकपङ्क्त्यां विषं सम्भोजयन्ति ये
67 // rudhirāndhe patantyete patantyete evamāhurmanīṣiṇaḥ / upaviṣṭantvekapaṅktyāṃ viṣaṃ sambhojayanti ye
68 ॥ पतन्ति निरये घोरे विड्भुजे नात्र संशयः । मधुग्राहो वैतरणीमाक्रोशी मूत्रसंज्ञके
68 // patanti niraye ghore viḍbhuje nātra saṃśayaḥ / madhugrāho vaitaraṇīmākrośī mūtrasaṃjñake
69 ॥ असिपत्रवने ऽसौची क्रोधनश्च एतेदपि । अग्निज्वालां मृगव्याधो भोज्यते यत्र वायसैः
69 // asipatravane 'saucī krodhanaśca etedapi / agnijvālāṃ mṛgavyādho bhojyate yatra vāyasaiḥ
70 ॥ इज्यायां व्रतलोपाच्च सन्दंशे नरके पतेत् । स्कन्दन्ते यदि वा स्वप्ने यतिनो ब्रह्मचारिणः
70 // ijyāyāṃ vratalopācca sandaṃśe narake patet / skandante yadi vā svapne yatino brahmacāriṇaḥ
71 ॥ पुत्रैरध्यापिता ये च पुत्रैराज्ञापिताश्च ये । ते सर्वे नरकं यान्ति निरयं चाप्यभोजनम्
71 // putrairadhyāpitā ye ca putrairājñāpitāśca ye / te sarve narakaṃ yānti nirayaṃ cāpyabhojanam
72 ॥ वर्णाश्रमविरुद्धानि क्रोधहर्षसमन्विताः । कर्माणि ये तु कुर्वन्ति सर्वे निरयवासिनः
72 // varṇāśramaviruddhāni krodhaharṣasamanvitāḥ / karmāṇi ye tu kurvanti sarve nirayavāsinaḥ
73 ॥ उपरिष्टात्स्थितो घोर उष्णात्मा रौरवो महान् । सुदारुणः सुशीतात्मा तस्या धस्तामसः स्मृतः
73 // upariṣṭātsthito ghora uṣṇātmā rauravo mahān / sudāruṇaḥ suśītātmā tasyā dhastāmasaḥ smṛtaḥ
74 ॥ एवमादिक्रमेणैव सर्वे ऽधो ऽधः परिस्थिताः । दुः खोत्कर्षश्च सर्वेषु कर्मस्वपि निमित्ततः
74 // evamādikrameṇaiva sarve 'dho 'dhaḥ paristhitāḥ / duḥ khotkarṣaśca sarveṣu karmasvapi nimittataḥ
75 ॥ सुखोत्कर्षश्च सर्वत्र धर्मस्येहनिमिततः । पश्यन्तिनरकान्देवा ह्यधोवक्त्रान्सुदारुणान्
75 // sukhotkarṣaśca sarvatra dharmasyehanimitataḥ / paśyantinarakāndevā hyadhovaktrānsudāruṇān
76 ॥ नारकाश्चापि ते देवान्सर्वान्पश्यन्ति ऊर्ध्वगान् । एतान्यान्यानि शतशो नरकाणि वियद्गते
76 // nārakāścāpi te devānsarvānpaśyanti ūrdhvagān / etānyānyāni śataśo narakāṇi viyadgate
77 ॥ दिनेदिने तु नरके पच्यते दह्यतेन्यतः । शीर्यते भिद्यते ऽन्यत्र चूर्यते क्लिद्यतेन्यतः
77 // dinedine tu narake pacyate dahyatenyataḥ / śīryate bhidyate 'nyatra cūryate klidyatenyataḥ
78 ॥ क्वथ्यते दीप्यते ऽन्यत्र तथा वातहतो ऽन्यतः । एकं दिनं वर्षशतप्रमाणं नरके भवेत्
78 // kvathyate dīpyate 'nyatra tathā vātahato 'nyataḥ / ekaṃ dinaṃ varṣaśatapramāṇaṃ narake bhavet
79 ॥ ततः सर्वेषु निस्तीर्णः पापी तिर्यक्त्वमश्नते । कृमिकीटपतङ्गेषु स्थावरैकशफेषु च
79 // tataḥ sarveṣu nistīrṇaḥ pāpī tiryaktvamaśnate / kṛmikīṭapataṅgeṣu sthāvaraikaśapheṣu ca
80 ॥ गत्वा वनगजाढ्येषु गोष्वषु तथैव च । खरो ऽश्वो ऽश्वतरो गौरः शरभश्चमरी तथा
80 // gatvā vanagajāḍhyeṣu goṣvaṣu tathaiva ca / kharo 'śvo 'śvataro gauraḥ śarabhaścamarī tathā
81 ॥ एते चैकशफाः षट् च शृणु पञ्चनखानतः । अन्यासु बहुपापासु दुः खदासु च यो निषु
81 // ete caikaśaphāḥ ṣaṭ ca śṛṇu pañcanakhānataḥ / anyāsu bahupāpāsu duḥ khadāsu ca yo niṣu
82 ॥ मानुष्यं प्राप्यते कुब्जो कुत्सितो वामनो ऽपि वा । चण्डालपुक्कसाद्यासु नरयोनिषु जायते
82 // mānuṣyaṃ prāpyate kubjo kutsito vāmano 'pi vā / caṇḍālapukkasādyāsu narayoniṣu jāyate
83 ॥ मुहुर्गर्भे वसन्त्येव म्रियन्ते च मुहुर्मुहुः । अवशिष्टेन पापेन पुण्येन च समन्वितः
83 // muhurgarbhe vasantyeva mriyante ca muhurmuhuḥ / avaśiṣṭena pāpena puṇyena ca samanvitaḥ
84 ॥ ततश्चारोहिणीं योनिं शूद्रवैश्यनृपादिकम् । विप्रदेवेन्द्रतां चापि कदाचिदधिरोहति
84 // tataścārohiṇīṃ yoniṃ śūdravaiśyanṛpādikam / vipradevendratāṃ cāpi kadācidadhirohati
85 ॥ एवं तु पापकर्माणो निरयेषु पतन्त्यधः । यथा पुण्यकृतो यान्ति तन्मे निगदतः शृणु
85 // evaṃ tu pāpakarmāṇo nirayeṣu patantyadhaḥ / yathā puṇyakṛto yānti tanme nigadataḥ śṛṇu
86 ॥ ते यमेन विनिर्दिष्टां योनिं पुण्यगतिं नराः । प्रगीतगन्धर्वगणा नृत्योत्सवसमाकुलाः
86 // te yamena vinirdiṣṭāṃ yoniṃ puṇyagatiṃ narāḥ / pragītagandharvagaṇā nṛtyotsavasamākulāḥ
87 ॥ हारनूपुरमाधुर्यैः शोभितान्यमलानि तु । प्रयान्त्याशु विमानानि दिव्यगन्धस्रगुज्ज्वलाः
87 // hāranūpuramādhuryaiḥ śobhitānyamalāni tu / prayāntyāśu vimānāni divyagandhasragujjvalāḥ
88 ॥ तस्माच्च प्रच्युता राज्ञामन्येषां च महात्मनाम् । जायन्ते नीरुजां गेहे स द्वृत्तिपीरपालकाः
88 // tasmācca pracyutā rājñāmanyeṣāṃ ca mahātmanām / jāyante nīrujāṃ gehe sa dvṛttipīrapālakāḥ
89 ॥ भोगान्सम्प्राप्नुवन्त्युग्रांस्ततो यान्त्यूर्ध्वमन्यथा । अवरोहिणीं सम्प्राप्य पूर्ववद्यन्ति मानवाः
89 // bhogānsamprāpnuvantyugrāṃstato yāntyūrdhvamanyathā / avarohiṇīṃ samprāpya pūrvavadyanti mānavāḥ
90 ॥ जातस्य मृत्युलोके वै प्राणिनो मरणं ध्रुवम् । पापिष्ठानामदोमार्गाज्जीवो निष्क्रमते ध्रुवम्
90 // jātasya mṛtyuloke vai prāṇino maraṇaṃ dhruvam / pāpiṣṭhānāmadomārgājjīvo niṣkramate dhruvam
91 ॥ पृथिव्यां लीयते पृथ्वी आपश्चैव तथाप्सु च । तेजस्तेजसि लीयते समीरे च समीरणः
91 // pṛthivyāṃ līyate pṛthvī āpaścaiva tathāpsu ca / tejastejasi līyate samīre ca samīraṇaḥ
92 ॥ आकाशे च तथाकाशं सर्वव्यापि निशाकरे । तत्र कामस्तथा क्रोधः काये पञ्चेन्द्रियाणि च
92 // ākāśe ca tathākāśaṃ sarvavyāpi niśākare / tatra kāmastathā krodhaḥ kāye pañcendriyāṇi ca
93 ॥ एते तार्क्ष्य समाख्याता देहे तिष्ठन्ति तस्कराः । कामः क्रोधो ह्यहङ्कारो मनस्तत्रैव नायकः
93 // ete tārkṣya samākhyātā dehe tiṣṭhanti taskarāḥ / kāmaḥ krodho hyahaṅkāro manastatraiva nāyakaḥ
94 ॥ संहारश्चैव कालो ऽसौ पुण्यपापेन संयुतः । पञ्चेन्द्रियसमायुक्तः सकलैर्विबुधैः सह
94 // saṃhāraścaiva kālo 'sau puṇyapāpena saṃyutaḥ / pañcendriyasamāyuktaḥ sakalairvibudhaiḥ saha
95 ॥ प्रविशेत्स नवे देहे पृहे दरधे गुही यथा । शरीरे ये समासीनाः सर्वे वै सप्त धातवः
95 // praviśetsa nave dehe pṛhe daradhe guhī yathā / śarīre ye samāsīnāḥ sarve vai sapta dhātavaḥ
96 ॥ षाट्कौशिको ह्ययं कायः सर्वे वाताश्च देहिनाम् । मूत्रं पुरीषं तद्योगाद्ये चान्ये व्याधयस्तथा
96 // ṣāṭkauśiko hyayaṃ kāyaḥ sarve vātāśca dehinām / mūtraṃ purīṣaṃ tadyogādye cānye vyādhayastathā
97 ॥ पित्तं श्लेष्मा तथा मज्जा मांसं वै मेद एव च । अस्थि शुक्रं तथा स्नायुर्देहेन सह दह्यति
97 // pittaṃ śleṣmā tathā majjā māṃsaṃ vai meda eva ca / asthi śukraṃ tathā snāyurdehena saha dahyati
98 ॥ एष ते कथितस्तार्क्ष्य विनासः सर्वदेहिनम् । कथयामि पुनस्तेषां शरीरं च यथा भवेत्
98 // eṣa te kathitastārkṣya vināsaḥ sarvadehinam / kathayāmi punasteṣāṃ śarīraṃ ca yathā bhavet
99 ॥ एकस्तम्बंस्नायुबद्धं स्थूणात्रयविभूषणम् । इन्द्रियैश्च समायुक्तं नवद्वारं शरीरकम्
99 // ekastambaṃsnāyubaddhaṃ sthūṇātrayavibhūṣaṇam / indriyaiśca samāyuktaṃ navadvāraṃ śarīrakam
100 ॥ विषयैश्च समाक्रान्तं कामक्रोधसमाकुलम् । रागद्वेषसमाकीर्णं तृष्णादुर्गमतस्करम्
100 // viṣayaiśca samākrāntaṃ kāmakrodhasamākulam / rāgadveṣasamākīrṇaṃ tṛṣṇādurgamataskaram
101 ॥ लोभजालपरिच्छिन्नं मोहवस्त्रेण वेष्टितम् । सुबद्धं मायया चैतल्लोभेनाधिष्ठितं पुरम्
101 // lobhajālaparicchinnaṃ mohavastreṇa veṣṭitam / subaddhaṃ māyayā caitallobhenādhiṣṭhitaṃ puram
102 ॥ एतद्गुणसमाकीर्णं शरीरं सर्वदेहिनाम् । आत्मानं ये न जानन्ति ते नराः पशवः स्मृताः
102 // etadguṇasamākīrṇaṃ śarīraṃ sarvadehinām / ātmānaṃ ye na jānanti te narāḥ paśavaḥ smṛtāḥ
103 ॥ एवमेव समाख्यातं शरीरं ते चतुर्विधम् । चतुरशीतिलक्षाणि निर्मिता योनयः पुरा
103 // evameva samākhyātaṃ śarīraṃ te caturvidham / caturaśītilakṣāṇi nirmitā yonayaḥ purā
104 ॥ उद्भिज्जाः स्वेदजाश्चैव अण्डजाश्च जरायुजाः । एतत्ते सर्वमाख्यातं निरयस्य प्रपञ्चतः
104 // udbhijjāḥ svedajāścaiva aṇḍajāśca jarāyujāḥ / etatte sarvamākhyātaṃ nirayasya prapañcataḥ
105 ॥ अथयामि क्रमप्राप्तं प्रष्टु वा वर्तते स्पृहा
105 // athayāmi kramaprāptaṃ praṣṭu vā vartate spṛhā