27 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे तृती- उत्त- ब्रह्मकाण्डे देवकृतविष्णुस्तुतिदेवतातारतम्यनिरूपणं नाम नवमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 10 गरुड उवाच । देवैरेवं स्तुतो विष्णुर्भगवान्सात्त्वतां पतिः । कीदृशं ह्याश्रयं दत्त्वैषां विवेश महाप्रभुः
27 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe tṛtī- utta- brahmakāṇḍe devakṛtaviṣṇustutidevatātāratamyanirūpaṇaṃ nāma navamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 10 garuḍa uvāca / devairevaṃ stuto viṣṇurbhagavānsāttvatāṃ patiḥ / kīdṛśaṃ hyāśrayaṃ dattvaiṣāṃ viveśa mahāprabhuḥ
1 ॥ एतद्वेदितुमिच्छामि कृष्णकृष्ण महाप्रभो । सम्यग् ब्रूहि दयालो त्वं यदि मच्छ्रोत्रमर्हति
1 // etadveditumicchāmi kṛṣṇakṛṣṇa mahāprabho / samyag brūhi dayālo tvaṃ yadi macchrotramarhati
2 ॥ श्रीकृष्ण उवाच । तेषु तत्त्वेषु भगवान्स विवेश महाप्रभुः । क्षोभयामास भगवान् संबन्धविधुरो हरिः
2 // śrīkṛṣṇa uvāca / teṣu tattveṣu bhagavānsa viveśa mahāprabhuḥ / kṣobhayāmāsa bhagavān saṃbandhavidhuro hariḥ
3 ॥ अदौ ससर्ज भगवान् ब्रह्माण्डं कन कात्मकम् । पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णं योजनानां समन्ततः
3 // adau sasarja bhagavān brahmāṇḍaṃ kana kātmakam / pañcāśatkoṭivistīrṇaṃ yojanānāṃ samantataḥ
4 ॥ तदूर्ध्वमण्ववयवस्तावान्कनकरूपकः । वर्तते तत ऊर्ध्वं तु पञ्चाशत्कोटिभूतलम्
4 // tadūrdhvamaṇvavayavastāvānkanakarūpakaḥ / vartate tata ūrdhvaṃ tu pañcāśatkoṭibhūtalam
5 ॥ एवं कोटिशतं तस्यावयवः परिकीर्तितः । ततश्च सप्तावरणैः समतात्परिधीकृतम्
5 // evaṃ koṭiśataṃ tasyāvayavaḥ parikīrtitaḥ / tataśca saptāvaraṇaiḥ samatātparidhīkṛtam
6 ॥ कबन्धावरणं ह्याद्यं कोट्या दशसहस्रकम् । द्वितीया वरणं ज्ञेयं पावकस्य महात्मनः
6 // kabandhāvaraṇaṃ hyādyaṃ koṭyā daśasahasrakam / dvitīyā varaṇaṃ jñeyaṃ pāvakasya mahātmanaḥ
7 ॥ अपां दशगुणैर्युक्तं समन्तात्परिधी (खी) कृतम् । तृतीयावरणं ज्ञेयं हरस्यैव महात्मनः
7 // apāṃ daśaguṇairyuktaṃ samantātparidhī (khī) kṛtam / tṛtīyāvaraṇaṃ jñeyaṃ harasyaiva mahātmanaḥ
8 ॥ दशाधिकं पावकाच्च समन्तात्परिवारितम् । चतुर्थावरणं ज्ञेयं नभसोपि महाप्रभो
8 // daśādhikaṃ pāvakācca samantātparivāritam / caturthāvaraṇaṃ jñeyaṃ nabhasopi mahāprabho
9 ॥ हराद्दशगुणैरेवं समन्तात्परिवारितम् । पञ्चमावरणं ज्ञेयमहङ्काराख्यमेवच
9 // harāddaśaguṇairevaṃ samantātparivāritam / pañcamāvaraṇaṃ jñeyamahaṅkārākhyamevaca
10 ॥ व्योम्नो दशगुणैरेवं समन्तात्परिवारि तम् । षष्ठमावरणं प्रोक्तं महत्तत्त्वं खगेश्वर
10 // vyomno daśaguṇairevaṃ samantātparivāri tam / ṣaṣṭhamāvaraṇaṃ proktaṃ mahattattvaṃ khageśvara
11 ॥ अहङ्काराद्दशगुणं समन्तात्परिवारितम् । सप्तमावरणं प्रोक्तं त्रिगुणावरणं प्रभो
11 // ahaṅkārāddaśaguṇaṃ samantātparivāritam / saptamāvaraṇaṃ proktaṃ triguṇāvaraṇaṃ prabho
12 ॥ महत्तत्त्वाद्दशगुणैरधिकं परिकीर्तितम् । महत्तत्त्वानन्तरं च तमो ह्यावरणं स्मृतम्
12 // mahattattvāddaśaguṇairadhikaṃ parikīrtitam / mahattattvānantaraṃ ca tamo hyāvaraṇaṃ smṛtam
13 ॥ महत्तत्त्वात्पञ्चगुणैरधिकं परिकीर्तितम् । तस्माच्च द्विगुणं ज्ञेयंरजो ह्यावरणं स्मृतम्
13 // mahattattvātpañcaguṇairadhikaṃ parikīrtitam / tasmācca dviguṇaṃ jñeyaṃrajo hyāvaraṇaṃ smṛtam
14 ॥ ततश्च द्विगुणं ज्ञेयं सत्त्वावरणमुत्तमम् । त्रयश्चैवं मिलित्वा तु एकावरणमीरितम्
14 // tataśca dviguṇaṃ jñeyaṃ sattvāvaraṇamuttamam / trayaścaivaṃ militvā tu ekāvaraṇamīritam
15 ॥ अव्याकृताख्यमाकाशं तदनन्तरमीरितम् । मर्यादारहितश्चैवं तत्रास्ते हरिरव्ययः
15 // avyākṛtākhyamākāśaṃ tadanantaramīritam / maryādārahitaścaivaṃ tatrāste hariravyayaḥ
16 ॥ अष्टमावरणं व्योम्नोरं तरा विरजा नदी । पञ्चयोजनविस्तीर्णा समन्तात्परीधीकृता
16 // aṣṭamāvaraṇaṃ vyomnoraṃ tarā virajā nadī / pañcayojanavistīrṇā samantātparīdhīkṛtā
17 ॥ अस्ति पुण्यतमा ज्ञेया लोकसंसारनाशिनी । एवं चतुर्मुखेनैव तदा हृष्यं ति चाण्डज
17 // asti puṇyatamā jñeyā lokasaṃsāranāśinī / evaṃ caturmukhenaiva tadā hṛṣyaṃ ti cāṇḍaja
18 ॥ ते सर्वे विरजानद्यां सम्यक् स्नात्वा विसर्ज्य च । लिङ्गदेहं ततः पश्चान्मोक्षं विन्दन्ति ते हरेः
18 // te sarve virajānadyāṃ samyak snātvā visarjya ca / liṅgadehaṃ tataḥ paścānmokṣaṃ vindanti te hareḥ
19 ॥ अपरोक्षदृशामेवं ब्रह्मणा सह गामिनाम् । विरजातरणं विद्धि नान्येषां विनतासुत
19 // aparokṣadṛśāmevaṃ brahmaṇā saha gāminām / virajātaraṇaṃ viddhi nānyeṣāṃ vinatāsuta
20 ॥ अपरोक्षदृशां ब्रह्मन्व्यासादीनां खगेश्वर । विरजातरणं नास्ति भोक्तव्यत्वाच्च कर्मणः
20 // aparokṣadṛśāṃ brahmanvyāsādīnāṃ khageśvara / virajātaraṇaṃ nāsti bhoktavyatvācca karmaṇaḥ
21 ॥ विरिञ्चेनैव साकं तु कल्पेस्मिन्नधिकारिणाम् । तेषां तु नियमेनैव सर्वप्रारब्धसंक्षयः
21 // viriñcenaiva sākaṃ tu kalpesminnadhikāriṇām / teṣāṃ tu niyamenaiva sarvaprārabdhasaṃkṣayaḥ
22 ॥ भवत्येवं न संदेहो नान्येषां सर्वसंक्षयः । अतस्तु विरजातरणं तेषामेव भवेत्पटो
22 // bhavatyevaṃ na saṃdeho nānyeṣāṃ sarvasaṃkṣayaḥ / atastu virajātaraṇaṃ teṣāmeva bhavetpaṭo
23 ॥ विरजातरणं नास्ति तेषां त (तयोस्त)त्संगिनां तथा । सर्वारब्धक्षयो नास्ति यतस्तेषां खगाधिप
23 // virajātaraṇaṃ nāsti teṣāṃ ta (tayosta)tsaṃgināṃ tathā / sarvārabdhakṣayo nāsti yatasteṣāṃ khagādhipa
24 ॥ अतश्च सर्वथा नास्ति विरजातरणं प्रभो । प्रलये विरजानद्या लयो नास्ति खगेश्वर
24 // ataśca sarvathā nāsti virajātaraṇaṃ prabho / pralaye virajānadyā layo nāsti khageśvara
25 ॥ लक्ष्म्यात्मिका तु सा ज्ञेया लिङ्गदेहविदारिणी । ब्रह्मत्वयोग्या ऋजवो नाम देवाः प्रकीर्तिताः
25 // lakṣmyātmikā tu sā jñeyā liṅgadehavidāriṇī / brahmatvayogyā ṛjavo nāma devāḥ prakīrtitāḥ
26 ॥ तेपि प्रत्येकशः संति ह्यनन्ताश्च पृथग्गणाः । पृथक्पृथक् च तैः साकं मोक्षयोग्याः खगेश्वर
26 // tepi pratyekaśaḥ saṃti hyanantāśca pṛthaggaṇāḥ / pṛthakpṛthak ca taiḥ sākaṃ mokṣayogyāḥ khageśvara
27 ॥ जीवाः संति ह्यनेके च प्रतिकल्पे सृजन्ति ते । द्वात्रिंशल्लक्षणैः सम्यग्युक्ता वायुत्वयोग्यकाः
27 // jīvāḥ saṃti hyaneke ca pratikalpe sṛjanti te / dvātriṃśallakṣaṇaiḥ samyagyuktā vāyutvayogyakāḥ
29 ॥ (10.28) अष्टाविंशल्लक्षणैश्च गिरीशपदयोगिनः । चतुर्विंशतिमारभ्याषोडशाच्च सुराः स्मृताः
29 // (10.28) aṣṭāviṃśallakṣaṇaiśca girīśapadayoginaḥ / caturviṃśatimārabhyāṣoḍaśācca surāḥ smṛtāḥ
29 ॥ अष्टका ऋषयः प्रोक्तास्तदूनाश्चक्रवर्तिनः । शतजन्म समारभ्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
29 // aṣṭakā ṛṣayaḥ proktāstadūnāścakravartinaḥ / śatajanma samārabhya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
30 ॥ अपरोक्षमिति प्रोक्तं तथा ह्यारब्धसंक्षयः । एकेन शतकल्पेन वायुत्वं याति भो द्विज
30 // aparokṣamiti proktaṃ tathā hyārabdhasaṃkṣayaḥ / ekena śatakalpena vāyutvaṃ yāti bho dvija
31 ॥ शतजन्मनि ब्रह्मत्वं याति पश्चाद्धरेः पदम् । चत्वारिंशद्ब्रह्मकल्पं समारभ्य खगेश्वर
31 // śatajanmani brahmatvaṃ yāti paścāddhareḥ padam / catvāriṃśadbrahmakalpaṃ samārabhya khageśvara
32 ॥ रुद्रस्याप्यापरोक्ष्यं स्यात्तथा प्रारब्धसंक्षयः । एकचत्वारिंशकल्पे शेषत्वं याति सुव्रत
32 // rudrasyāpyāparokṣyaṃ syāttathā prārabdhasaṃkṣayaḥ / ekacatvāriṃśakalpe śeṣatvaṃ yāti suvrata
33 ॥ ब्रह्मणा सह मोक्षं च याति सम्यङ् न चान्यथा । कल्पविंशतिमारभ्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
33 // brahmaṇā saha mokṣaṃ ca yāti samyaṅ na cānyathā / kalpaviṃśatimārabhya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
34 ॥ इन्द्रस्याप्यापरोक्ष्यं स्यात्तथा प्रारब्धसंक्षयः । ब्रह्मणैव सहायाति हरिं नारायणं परम्
34 // indrasyāpyāparokṣyaṃ syāttathā prārabdhasaṃkṣayaḥ / brahmaṇaiva sahāyāti hariṃ nārāyaṇaṃ param
35 ॥ गरुड उवाच । पञ्चाशीतिब्रह्मकल्पं समारभ्य महाप्रभो । रुद्रस्याप्यापरोक्ष्यं स्यात्तथा प्रारब्धसंक्षयः
35 // garuḍa uvāca / pañcāśītibrahmakalpaṃ samārabhya mahāprabho / rudrasyāpyāparokṣyaṃ syāttathā prārabdhasaṃkṣayaḥ
36 ॥ इति श्रुतं मया ब्रह्मन्ब्रह्मणोक्तं हरेः प्रियात् । इत्थं त्वयोक्तं श्रीकृष्ण संशयोबाधते मम
36 // iti śrutaṃ mayā brahmanbrahmaṇoktaṃ hareḥ priyāt / itthaṃ tvayoktaṃ śrīkṛṣṇa saṃśayobādhate mama
37 ॥ अतो मे संशयं छिन्धि यथा न स्यात्तथा पुनः । इति तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णो वचनमब्रवीत्
37 // ato me saṃśayaṃ chindhi yathā na syāttathā punaḥ / iti tadvacanaṃ śrutvā kṛṣṇo vacanamabravīt
38 ॥ श्रीकृष्ण उवाच । ब्रह्मोक्तस्य मयोक्तस्य विवादो नास्ति सर्वथा । संदेहस्त्वज्ञदृष्टीनां ज्ञानिनां नास्ति सर्वथा
38 // śrīkṛṣṇa uvāca / brahmoktasya mayoktasya vivādo nāsti sarvathā / saṃdehastvajñadṛṣṭīnāṃ jñānināṃ nāsti sarvathā
39 ॥ अशीतिह्यष्टका प्रोक्ता अष्टपञ्च खगेश्वर । चत्वारिंशद्ब्रह्मकल्प एवं प्राह चतुर्मुखः
39 // aśītihyaṣṭakā proktā aṣṭapañca khageśvara / catvāriṃśadbrahmakalpa evaṃ prāha caturmukhaḥ
40 ॥ तत्त्वानां बहुगोप्यत्वात्तथोक्तं ब्रह्मणा पुरा । अभिप्रायस्त्वेवमेव ज्ञातव्यो नात्र संशयः
40 // tattvānāṃ bahugopyatvāttathoktaṃ brahmaṇā purā / abhiprāyastvevameva jñātavyo nātra saṃśayaḥ
41 ॥ पञ्चा शीतिब्रह्मकल्पं ये विजानन्ति भो द्विज । तेन्धं तमः प्रविशन्ति सत्यंसत्यं मयोदितम्
41 // pañcā śītibrahmakalpaṃ ye vijānanti bho dvija / tendhaṃ tamaḥ praviśanti satyaṃsatyaṃ mayoditam
42 ॥ विरजानन्तरं विप्रं तथा व्याकृतमंबरम् । अनन्तपारं तदपि लक्ष्मीस्तस्याभिमानिनी
42 // virajānantaraṃ vipraṃ tathā vyākṛtamaṃbaram / anantapāraṃ tadapi lakṣmīstasyābhimāninī
43 ॥ संख्यानुगणनं नाम यस्य नास्ति महाप्रभो । न दानं जातिप्रोक्तं सर्वदा नास्ति संशयः
43 // saṃkhyānugaṇanaṃ nāma yasya nāsti mahāprabho / na dānaṃ jātiproktaṃ sarvadā nāsti saṃśayaḥ
44 ॥ अण्डाभिमानी ब्रह्मा तु विराडाख्यो ह्यभूत्तदा । एवं मतं स निर्माय भगवान्हरिख्ययः
44 // aṇḍābhimānī brahmā tu virāḍākhyo hyabhūttadā / evaṃ mataṃ sa nirmāya bhagavānharikhyayaḥ
45 ॥ विशेषात्तत्र गरुड देवैस्तत्त्वाभिमानिभिः । अधश्चोर्ध्वं तदाक्रम्य हरिस्तिष्ठति सर्वदा
45 // viśeṣāttatra garuḍa devaistattvābhimānibhiḥ / adhaścordhvaṃ tadākramya haristiṣṭhati sarvadā
46 ॥ एवं प्राकृतसर्गोक्तिर्वैकृतं शृणु पक्षिराट्
46 // evaṃ prākṛtasargoktirvaikṛtaṃ śṛṇu pakṣirāṭ
47 ॥ गरुड उवाच । सृष्टिरुक्ता त्वया पूर्वं श्रुता सम्यङ् मया हरे
47 // garuḍa uvāca / sṛṣṭiruktā tvayā pūrvaṃ śrutā samyaṅ mayā hare
48 ॥ किं नाम प्राकृतं ज्ञेयं तथा किं वैकृतं प्रभो । एतद्विस्तीर्य मे ब्रूहि श्रोतुं कौतूहलं हि मे
48 // kiṃ nāma prākṛtaṃ jñeyaṃ tathā kiṃ vaikṛtaṃ prabho / etadvistīrya me brūhi śrotuṃ kautūhalaṃ hi me
49 ॥ श्रीकृष्ण उवाच । अव्यक्ताद्याः पृथिव्यन्ता अण्डाच्च बहिरुद्भवाः । ते सर्वे प्राकृताः प्रोक्तास्तेषां ज्ञानाद्विमच्यते
49 // śrīkṛṣṇa uvāca / avyaktādyāḥ pṛthivyantā aṇḍācca bahirudbhavāḥ / te sarve prākṛtāḥ proktāsteṣāṃ jñānādvimacyate
50 ॥ ब्रह्माडं विकृतं ज्ञेयं ब्रह्माण्डान्तः खगेश्वर । या सृष्टिरुच्यते सद्भिः सैवोक्ता विकृतेति च
50 // brahmāḍaṃ vikṛtaṃ jñeyaṃ brahmāṇḍāntaḥ khageśvara / yā sṛṣṭirucyate sadbhiḥ saivoktā vikṛteti ca
51 ॥ सृष्टिश्च प्रलयश्चैव संसारो भक्तिरेव च । देवता ऋषिमुख्याश्च लोका भूरादयस्तथा
51 // sṛṣṭiśca pralayaścaiva saṃsāro bhaktireva ca / devatā ṛṣimukhyāśca lokā bhūrādayastathā
52 ॥ अनाद्यनन्तकालीनाः सर्वदैकप्रकारकाः । जगत्प्रवाहः सत्यो ऽयं नैव मिथ्या कथञ्चन
52 // anādyanantakālīnāḥ sarvadaikaprakārakāḥ / jagatpravāhaḥ satyo 'yaṃ naiva mithyā kathañcana
53 ॥ यत्त्वेतदन्यथा ब्रूयुः सर्वहन्तार एव ते । जगत्प्रवाहः सत्यो ऽयं हरिसेवेतिसाथा
53 // yattvetadanyathā brūyuḥ sarvahantāra eva te / jagatpravāhaḥ satyo 'yaṃ harisevetisāthā
54 ॥ सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुद्धत्य भुजमुत्यते । वेदाच्छास्त्रं परं नास्ति न देवः केशवात्परः
54 // satyaṃ satyaṃ punaḥ satyamuddhatya bhujamutyate / vedācchāstraṃ paraṃ nāsti na devaḥ keśavātparaḥ
55 ॥ सर्वोत्कृष्टं केशवं च विहायान्यमुपासते । तेषामन्धं तमो ज्ञेयं पितॄणां गरुणामपि
55 // sarvotkṛṣṭaṃ keśavaṃ ca vihāyānyamupāsate / teṣāmandhaṃ tamo jñeyaṃ pitṝṇāṃ garuṇāmapi
56 ॥ इदानीं शृणु पक्षीन्द्र वैकृतं सर्गमुत्तमम् । सम्यग्जानाति यो लोके स याति परमं पदम्
56 // idānīṃ śṛṇu pakṣīndra vaikṛtaṃ sargamuttamam / samyagjānāti yo loke sa yāti paramaṃ padam