30 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे विष्णोरवतारनिरूपणं नाम पञ्चदशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 16 श्रीकृष्ण उवाच । महालक्ष्म्याः स्वरूपं च अवतारान्खगेश्वर । शृणु सम्यङ् महाभाग तज्ज्ञानस्य विनिर्णयम्
30 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe viṣṇoravatāranirūpaṇaṃ nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 16 śrīkṛṣṇa uvāca / mahālakṣmyāḥ svarūpaṃ ca avatārānkhageśvara / śṛṇu samyaṅ mahābhāga tajjñānasya vinirṇayam
1 ॥ ईशादन्यस्य जगतो ह्यात्मो लोचन एव तु । विषयीकुरुते तत्स्याज्ज्ञानं लक्ष्म्याः प्रकीर्तितम्
1 // īśādanyasya jagato hyātmo locana eva tu / viṣayīkurute tatsyājjñānaṃ lakṣmyāḥ prakīrtitam
2 ॥ नित्यावियोगिनी देवी हरिपादैकसंश्रया । नित्यमुक्ता नित्यबुद्धा महालक्ष्मीः प्रकीर्तिता
2 // nityāviyoginī devī haripādaikasaṃśrayā / nityamuktā nityabuddhā mahālakṣmīḥ prakīrtitā
3 ॥ मूलस्य च हरेर्भार्या लक्ष्मीः संप्रकीर्तिता । पुंसो हिभार्या प्रकृतिः प्रकृतेश्चा भिमानिनी
3 // mūlasya ca harerbhāryā lakṣmīḥ saṃprakīrtitā / puṃso hibhāryā prakṛtiḥ prakṛteścā bhimāninī
4 ॥ सृष्टिं कर्तुं गुणान्वीन्द्र पुरुषेण सह प्रभो । तमः पानं तथा कर्तुं प्रकृत्याख्या तदाभवत्
4 // sṛṣṭiṃ kartuṃ guṇānvīndra puruṣeṇa saha prabho / tamaḥ pānaṃ tathā kartuṃ prakṛtyākhyā tadābhavat
5 ॥ वासुदेवस्य भार्या तु माया नाम्नी प्रकीर्तिता । संकर्षणस्य भार्या तु जयेति परिकीर्तिता
5 // vāsudevasya bhāryā tu māyā nāmnī prakīrtitā / saṃkarṣaṇasya bhāryā tu jayeti parikīrtitā
6 ॥ अनिरुद्धस्य भार्या तु शान्ता नाम्नीति कीर्तिता । कृतिः प्रद्युम्नभार्यापिं सृष्टिं कर्तुं बभूवह
6 // aniruddhasya bhāryā tu śāntā nāmnīti kīrtitā / kṛtiḥ pradyumnabhāryāpiṃ sṛṣṭiṃ kartuṃ babhūvaha
7 ॥ विष्णुपत्नी कीर्तिता च श्रीदेवी सत्त्वमानिनी । तमोभिमानिनी दुर्गा कन्यकेति प्रकीर्तिता
7 // viṣṇupatnī kīrtitā ca śrīdevī sattvamāninī / tamobhimāninī durgā kanyaketi prakīrtitā
8 ॥ कृष्णावतारे कन्येव नन्दपुत्रानुजा हि सा । रजोभिमानिभूदेवी भार्या सा सूकरस्य च
8 // kṛṣṇāvatāre kanyeva nandaputrānujā hi sā / rajobhimānibhūdevī bhāryā sā sūkarasya ca
9 ॥ वेदाभिमानिनी वीन्द्र अन्नपूर्णा प्रकीर्तिता । नारायणस्य भार्या तु लक्ष्मीरूपा त्वजा स्मृता
9 // vedābhimāninī vīndra annapūrṇā prakīrtitā / nārāyaṇasya bhāryā tu lakṣmīrūpā tvajā smṛtā
10 ॥ यज्ञाख्यस्य हरेर्भार्या दक्षिणा संप्रकीर्तिता
10 // yajñākhyasya harerbhāryā dakṣiṇā saṃprakīrtitā
11 ॥ जयन्ती वृषभस्यैव पत्नी संपरिकीर्तिता । विदेहपुत्री सीता तु रामभार्या प्रकीर्तिता
11 // jayantī vṛṣabhasyaiva patnī saṃparikīrtitā / videhaputrī sītā tu rāmabhāryā prakīrtitā
12 ॥ रुक्मिणीसत्यभामा च भार्ये कृष्णस्य कीर्तिते । इत्यादिका ह्यनन्ताश्चाप्यावताराः पृथग्विधाः
12 // rukmiṇīsatyabhāmā ca bhārye kṛṣṇasya kīrtite / ityādikā hyanantāścāpyāvatārāḥ pṛthagvidhāḥ
13 ॥ रमायाः संति विप्रेन्द्र भेदहीनाः परस्परम् । अनन्तानन्तगुणकाद्विष्णोर्न्यूनाः प्रकीर्तिताः
13 // ramāyāḥ saṃti viprendra bhedahīnāḥ parasparam / anantānantaguṇakādviṣṇornyūnāḥ prakīrtitāḥ
14 ॥ अथ ब्रह्मा च वायुश्च श्रियः कोटिगुणाधमौ । वक्ष्ये च ब्रह्मणो रूपं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम
14 // atha brahmā ca vāyuśca śriyaḥ koṭiguṇādhamau / vakṣye ca brahmaṇo rūpaṃ śṛṇu pakṣīndrasattama
15 ॥ वासुदेवात्समुत्पन्नो मायायां च खगेश्वर । स एव पुरुषोनाम विरिञ्च इति कीर्तितः
15 // vāsudevātsamutpanno māyāyāṃ ca khageśvara / sa eva puruṣonāma viriñca iti kīrtitaḥ
16 ॥ अनिरुद्धात्तु शान्तायां महत्तत्त्वतनुस्त्वभूत् । तदा महान्विरिञ्चेति संज्ञामाप खगेश्वर
16 // aniruddhāttu śāntāyāṃ mahattattvatanustvabhūt / tadā mahānviriñceti saṃjñāmāpa khageśvara
17 ॥ रजसात्र समुत्पन्नो मायायां वासुदेवतः । विधिसंज्ञो विरिञ्चः स ज्ञातव्यः पक्षिसत्तम
17 // rajasātra samutpanno māyāyāṃ vāsudevataḥ / vidhisaṃjño viriñcaḥ sa jñātavyaḥ pakṣisattama
18 ॥ ब्रह्माण्डान्तः पद्मनाभो यो जातः कमलासनः । स चर्तुमुखसंज्ञां चाप्यवाप खगसत्तम
18 // brahmāṇḍāntaḥ padmanābho yo jātaḥ kamalāsanaḥ / sa cartumukhasaṃjñāṃ cāpyavāpa khagasattama
19 ॥ एवं चत्वारिरूपाणि ब्रह्मणः कीर्तितानि च । वायोर्नामानि वक्ष्येहं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम
19 // evaṃ catvārirūpāṇi brahmaṇaḥ kīrtitāni ca / vāyornāmāni vakṣyehaṃ śṛṇu pakṣīndrasattama
20 ॥ संकर्षणाच्च गरुड जयायां यो वभूव ह । स वायुः प्रथमो ज्ञेयो प्रधान इति कीर्तितः
20 // saṃkarṣaṇācca garuḍa jayāyāṃ yo vabhūva ha / sa vāyuḥ prathamo jñeyo pradhāna iti kīrtitaḥ
21 ॥ लोकचेष्टाप्रदत्वात्स सूत्रनाम्नापि कीर्तितः । बदरीस्थस्य विष्णोश्च धैर्येण स्तवनाय सः
21 // lokaceṣṭāpradatvātsa sūtranāmnāpi kīrtitaḥ / badarīsthasya viṣṇośca dhairyeṇa stavanāya saḥ
22 ॥ धृतिरूपं ययौ वायुस्तस्माद्धृतिरिति स्मृतः । योग्यानां हरिभक्तानां धृतिरूपेण संस्थितः
22 // dhṛtirūpaṃ yayau vāyustasmāddhṛtiriti smṛtaḥ / yogyānāṃ haribhaktānāṃ dhṛtirūpeṇa saṃsthitaḥ
23 ॥ यतो हृदि स्थितो वायुस्ततो वै धृतिसंज्ञकः । सर्वेषां च दृदि स्थित्वा स्मरते सर्वदा हरिम्
23 // yato hṛdi sthito vāyustato vai dhṛtisaṃjñakaḥ / sarveṣāṃ ca dṛdi sthitvā smarate sarvadā harim
24 ॥ अतो वायुःस्थितिर्नाम बभूव खगसत्तम । अथवा वायुरेवैकः श्वेतद्वीपगतं हरिम्
24 // ato vāyuḥsthitirnāma babhūva khagasattama / athavā vāyurevaikaḥ śvetadvīpagataṃ harim
25 ॥ सदा स्मरति वै वीन्द्र अतोसौ स्मृतिसंज्ञकः । सर्वेषां च हृदिस्थित्वा ज्ञातो विष्णोरुदीरणात्
25 // sadā smarati vai vīndra atosau smṛtisaṃjñakaḥ / sarveṣāṃ ca hṛdisthitvā jñāto viṣṇorudīraṇāt
26 ॥ अतो मे मुक्तिनामाभूद्वायुरेव न संशयः । ज्ञानद्वारेण भक्तानां मुक्तिदो मदनुज्ञया
26 // ato me muktināmābhūdvāyureva na saṃśayaḥ / jñānadvāreṇa bhaktānāṃ muktido madanujñayā
27 ॥ यतो सौ वायुरेवैको मुक्तिनामा भूवह । विष्णौ भक्तिं वर्ध्यति भक्तानां हृदि संस्थितः
27 // yato sau vāyurevaiko muktināmā bhūvaha / viṣṇau bhaktiṃ vardhyati bhaktānāṃ hṛdi saṃsthitaḥ
28 ॥ अतोसौ विष्णुभक्तश्च कीर्तितो नात्र संशयः । एषोसौ सर्वजीवानां चित्तसंज्ञानमेव च
28 // atosau viṣṇubhaktaśca kīrtito nātra saṃśayaḥ / eṣosau sarvajīvānāṃ cittasaṃjñānameva ca
29 ॥ चित्तरूपो यतो वायुरतश्चित्तमिति स्मृतः । प्रभुः प्रभूणां गरुड सोदराणां च सर्वशः
29 // cittarūpo yato vāyurataścittamiti smṛtaḥ / prabhuḥ prabhūṇāṃ garuḍa sodarāṇāṃ ca sarvaśaḥ
30 ॥ अतस्तु वायुरेवैको महाप्रभुरिति स्मृतः । सर्वेषां च हृहि स्थित्वा बलं पश्यति सत्तम
30 // atastu vāyurevaiko mahāprabhuriti smṛtaḥ / sarveṣāṃ ca hṛhi sthitvā balaṃ paśyati sattama
31 ॥ अतो बलमिति ह्याख्यामवाप विनतासुत । सर्वेषां च हृदि स्थित्वा पुत्रपौत्रादिकैर्जनैः
31 // ato balamiti hyākhyāmavāpa vinatāsuta / sarveṣāṃ ca hṛdi sthitvā putrapautrādikairjanaiḥ
32 ॥ याजनं कुरुते नित्यमतोसौ यष्टृसंज्ञकः । अनन्तकल्पमारभ्य वायुपर्यन्तमेव च
32 // yājanaṃ kurute nityamatosau yaṣṭṛsaṃjñakaḥ / anantakalpamārabhya vāyuparyantameva ca
33 ॥ वक्रत्वं नास्ति योगस्य ऋजुर्योग्य इति स्मृतः । योगस्य वक्रता नाम काम्यता हरिपूजने । ईशरुद्रादिकानां च काम्येन हरिपूजनम्
33 // vakratvaṃ nāsti yogasya ṛjuryogya iti smṛtaḥ / yogasya vakratā nāma kāmyatā haripūjane / īśarudrādikānāṃ ca kāmyena haripūjanam
34 ॥ कस्यचित्त्वथ पक्षीन्द्र ह्यतस्त्वनृजवः स्मृताः
34 // kasyacittvatha pakṣīndra hyatastvanṛjavaḥ smṛtāḥ
35 ॥ ऋष्यादीनां च मध्येपि काम्येन हरिपूजनम् । अतो न ऋजवो ज्ञेया मनुष्याणां च का कथा
35 // ṛṣyādīnāṃ ca madhyepi kāmyena haripūjanam / ato na ṛjavo jñeyā manuṣyāṇāṃ ca kā kathā
36 ॥ यावत्काम्यसपर्यां वै न जहाति नरोत्तमः । तथा ऋष्यादयश्चैव मोक्षस्य परिपन्थिनीम्
36 // yāvatkāmyasaparyāṃ vai na jahāti narottamaḥ / tathā ṛṣyādayaścaiva mokṣasya paripanthinīm
37 ॥ अनादिकालमारभ्य कर्मजन्या च वासना । मोक्षाधिकारिणः सर्वे कुर्वते कस्य पूजनम्
37 // anādikālamārabhya karmajanyā ca vāsanā / mokṣādhikāriṇaḥ sarve kurvate kasya pūjanam
38 ॥ नष्टप्रायं च तत्सर्वं गुरोः संज्ञानबोधकात् । प्राप्ययोगं समाचर्य अन्ते मोक्षमवाप्नुयात्
38 // naṣṭaprāyaṃ ca tatsarvaṃ guroḥ saṃjñānabodhakāt / prāpyayogaṃ samācarya ante mokṣamavāpnuyāt
39 ॥ काम्येन पूजनं विष्णोरैश्वर्यं प्रददाति च । ज्ञानं च विपरीतं स्यात्तेन यात्यधरं तमः
39 // kāmyena pūjanaṃ viṣṇoraiśvaryaṃ pradadāti ca / jñānaṃ ca viparītaṃ syāttena yātyadharaṃ tamaḥ
40 ॥ तदेव विपरीतं चेज्ज्ञानाय परिकीर्तितम् । शिलायां विष्णुबुद्धिस्तु विष्णुबुद्धिर्द्विजे तथा
40 // tadeva viparītaṃ cejjñānāya parikīrtitam / śilāyāṃ viṣṇubuddhistu viṣṇubuddhirdvije tathā
41 ॥ सलिले तीर्थबुद्धिस्तु रोणुकायां तथैव च । शिवे सूर्ये पण्मुखे च विष्णुबुद्धिः खगेश्वर
41 // salile tīrthabuddhistu roṇukāyāṃ tathaiva ca / śive sūrye paṇmukhe ca viṣṇubuddhiḥ khageśvara
42 ॥ इत्याद्यमखिलं ज्ञानं विपरीतमिति स्मृतम् । शिलाद्येषु च सर्वेषु ऐक्येनव विचिन्तनम्
42 // ityādyamakhilaṃ jñānaṃ viparītamiti smṛtam / śilādyeṣu ca sarveṣu aikyenava vicintanam
43 ॥ विष्णुबुद्धिरिति प्रोक्तं न तु तत्रस्थवेदनम् । अनाद्यनन्तकालेपि काम्येन हरिपूजनम्
43 // viṣṇubuddhiriti proktaṃ na tu tatrasthavedanam / anādyanantakālepi kāmyena haripūjanam
44 ॥ यतो नास्ति ततो वायुरृजुर्योग्यः प्रकीर्तितः । अन्येषां सर्वदा नास्ति अतो न ऋजवः स्मृताः
44 // yato nāsti tato vāyurṛjuryogyaḥ prakīrtitaḥ / anyeṣāṃ sarvadā nāsti ato na ṛjavaḥ smṛtāḥ
45 ॥ हरिं दर्शयते वापि अपरोक्षेण सर्वदा । मोक्षाधिकारिणां काले अतः प्रज्ञेति कथ्यते
45 // hariṃ darśayate vāpi aparokṣeṇa sarvadā / mokṣādhikāriṇāṃ kāle ataḥ prajñeti kathyate
46 ॥ परोक्षेणापि सर्वेषां हरिं दर्शयते सदा । अतो वायुः सदा वीन्द्र ज्ञानमित्येव कीर्तितः
46 // parokṣeṇāpi sarveṣāṃ hariṃ darśayate sadā / ato vāyuḥ sadā vīndra jñānamityeva kīrtitaḥ
47 ॥ हिताहितोपदेष्टृत्वाद्भक्तानां हृदये स्थितः । ततश्च गुरुसंज्ञां चाप्यवाप स च मारुतः
47 // hitāhitopadeṣṭṛtvādbhaktānāṃ hṛdaye sthitaḥ / tataśca gurusaṃjñāṃ cāpyavāpa sa ca mārutaḥ
48 ॥ योगिनां हृदये स्थित्वा सध्यायति हरिं परम् । पार्थक्येनापि तं ध्यायन्महाध्यातेति स स्मृतः
48 // yogināṃ hṛdaye sthitvā sadhyāyati hariṃ param / pārthakyenāpi taṃ dhyāyanmahādhyāteti sa smṛtaḥ
49 ॥ यद्योग्यतानुसारेण विजानाति परं हरिम् । रुद्रादौ विद्यमानांश्च गुणाञ्जानाति सर्वदा
49 // yadyogyatānusāreṇa vijānāti paraṃ harim / rudrādau vidyamānāṃśca guṇāñjānāti sarvadā
50 ॥ अतो वै विज्ञनामासौ प्रोक्तो हि खगसत्तम । काम्यानां कर्मणां त्यागाद्विराग इति स स्मृतः
50 // ato vai vijñanāmāsau prokto hi khagasattama / kāmyānāṃ karmaṇāṃ tyāgādvirāga iti sa smṛtaḥ
51 ॥ अथवायोगिनां नित्यं हृदि स्थित्वा स मारुतः । वैराग्यं संजनयति विराग इति स स्मृतः
51 // athavāyogināṃ nityaṃ hṛdi sthitvā sa mārutaḥ / vairāgyaṃ saṃjanayati virāga iti sa smṛtaḥ
52 ॥ देवानां पुण्यपापाभ्यां सुखमेवोत्तरोत्तरम् । तत्सुखं तूत्तरेषां च वायुपर्यन्तमेव च
52 // devānāṃ puṇyapāpābhyāṃ sukhamevottarottaram / tatsukhaṃ tūttareṣāṃ ca vāyuparyantameva ca
53 ॥ देवानां च ऋषीणां च उत्तमानां नृणां तथा । सुखांशं जनयेद्वायुर्यतोतः सुखसंज्ञकः
53 // devānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca uttamānāṃ nṛṇāṃ tathā / sukhāṃśaṃ janayedvāyuryatotaḥ sukhasaṃjñakaḥ
54 ॥ भुनक्ति सर्वदा वीद्रं तत्र मुख्यस्तु मारुतः । दुः खशोकादिकं किञ्चिद्देवानां भवति प्रभो
54 // bhunakti sarvadā vīdraṃ tatra mukhyastu mārutaḥ / duḥ khaśokādikaṃ kiñciddevānāṃ bhavati prabho
55 ॥ तच्चासुरावेशवशादित्यवेहि न संशयः । तज्जीवस्य भवेत्किञ्चिद्दैत्यानां क्रमशो भवेत्
55 // taccāsurāveśavaśādityavehi na saṃśayaḥ / tajjīvasya bhavetkiñciddaityānāṃ kramaśo bhavet
56 ॥ यतः कलिश्चाधिकः स्यादतो दुः खीति स स्मृतः । दैत्यानां पुण्यपापाभ्यां दुः ख मेवोत्तरोत्तरम्
56 // yataḥ kaliścādhikaḥ syādato duḥ khīti sa smṛtaḥ / daityānāṃ puṇyapāpābhyāṃ duḥ kha mevottarottaram
57 ॥ तद्दुः खमुत्तरेषां च कलिपर्यन्तमेव च । भुनक्ति सर्वदा वीन्द्र ततः कलिरिति स्मृतः
57 // tadduḥ khamuttareṣāṃ ca kaliparyantameva ca / bhunakti sarvadā vīndra tataḥ kaliriti smṛtaḥ
58 ॥ सुखहर्षादिकं किं चिद्दैत्यानां भवति प्रभो । देवावेशो भवेत्तस्य नात्र कार्या विचारणा
58 // sukhaharṣādikaṃ kiṃ ciddaityānāṃ bhavati prabho / devāveśo bhavettasya nātra kāryā vicāraṇā
59 ॥ देवानां निरयो नास्ति दैत्यानां विनतासुत । सुखस्वरूपं तन्नास्ति विषयोत्थमपि द्विज
59 // devānāṃ nirayo nāsti daityānāṃ vinatāsuta / sukhasvarūpaṃ tannāsti viṣayotthamapi dvija
60 ॥ विषयोत्थं किञ्चिदपि देवावेशादुदीरितम् । तमो नास्त्येव देवानां दुः खं नास्ति स्वरूपतः
60 // viṣayotthaṃ kiñcidapi devāveśādudīritam / tamo nāstyeva devānāṃ duḥ khaṃ nāsti svarūpataḥ
61 ॥ विषयोत्थं महादुः खं देवानां नास्ति सर्वदा । दुः खशोकादिकं किं चिदसुरावेशतो भवेत्
61 // viṣayotthaṃ mahāduḥ khaṃ devānāṃ nāsti sarvadā / duḥ khaśokādikaṃ kiṃ cidasurāveśato bhavet
62 ॥ अतः कलिः सदा दुः खी सुखी वायुस्तु सर्वदा । मनुष्याणा मृषीणां च सुखं दुः खं खगेश्वर
62 // ataḥ kaliḥ sadā duḥ khī sukhī vāyustu sarvadā / manuṣyāṇā mṛṣīṇāṃ ca sukhaṃ duḥ khaṃ khageśvara
63 ॥ भवेत्तत्पुण्यिपापाभ्यां पुण्यभोगी च मारुतः । कष्टभङ्गः कलिलयो नात्र कार्या विचारणा
63 // bhavettatpuṇyipāpābhyāṃ puṇyabhogī ca mārutaḥ / kaṣṭabhaṅgaḥ kalilayo nātra kāryā vicāraṇā
64 ॥ प्राणादिसुखपर्यन्ता अंशा एकोनविंशतिः । प्रविष्टाः संति लोकेषु पृथक्संति खगेश्वर
64 // prāṇādisukhaparyantā aṃśā ekonaviṃśatiḥ / praviṣṭāḥ saṃti lokeṣu pṛthaksaṃti khageśvara
65 ॥ मारुतरेवतारांश्च शृणु पक्षीन्द्रसत्तम । चतुर्दशसु चन्द्रेषु द्वितीयौयो विरोचनः
65 // mārutarevatārāṃśca śṛṇu pakṣīndrasattama / caturdaśasu candreṣu dvitīyauyo virocanaḥ
66 ॥ स वायुरिति संप्रोक्त इन्द्रादीनां खगेश्वर । हरितत्त्वेषु सर्वेषु स विष्वग्याव्यतेक्षणः
66 // sa vāyuriti saṃprokta indrādīnāṃ khageśvara / haritattveṣu sarveṣu sa viṣvagyāvyatekṣaṇaḥ
67 ॥ अतो रोचननामासौ मरुदंशः प्रकीर्तितः रामावतारे हनुमान्रामकार्यार्थसाधकः । स एव भीमसेनस्तु जातो भूम्यां महाबलः
67 // ato rocananāmāsau marudaṃśaḥ prakīrtitaḥ rāmāvatāre hanumānrāmakāryārthasādhakaḥ / sa eva bhīmasenastu jāto bhūmyāṃ mahābalaḥ
68 ॥ कृष्णावतारे विज्ञेयो मरुदंशः प्रकीर्तितः
68 // kṛṣṇāvatāre vijñeyo marudaṃśaḥ prakīrtitaḥ
69 ॥ मणिमान्नाम दैत्यस्तु संराख्यो भविष्यति । सर्वेषां संकरं यस्तु करिष्यति न संशयः
69 // maṇimānnāma daityastu saṃrākhyo bhaviṣyati / sarveṣāṃ saṃkaraṃ yastu kariṣyati na saṃśayaḥ
70 ॥ तेन संकरनामासौ भविष्यति खगेश्वर । धर्मान्भागवतान्सर्वान्विनाशयति सर्वथा
70 // tena saṃkaranāmāsau bhaviṣyati khageśvara / dharmānbhāgavatānsarvānvināśayati sarvathā
71 ॥ तदा भूमौ वासुदेवो भविष्यति न संशयः । यज्ञार्थैः सदृशो यस्य नास्ति लोके चतुर्दशे
71 // tadā bhūmau vāsudevo bhaviṣyati na saṃśayaḥ / yajñārthaiḥ sadṛśo yasya nāsti loke caturdaśe
72 ॥ अतः स प्रज्ञया पूर्णो भविष्यति न संशयः । अवतारास्त्रयो वायोर्मतं भागवताभिधम्
72 // ataḥ sa prajñayā pūrṇo bhaviṣyati na saṃśayaḥ / avatārāstrayo vāyormataṃ bhāgavatābhidham
73 ॥ स्थापनं दुष्टदमनं द्वयमेव प्रयोजनम् । नान्यत्प्रयोजनं वायोस्तथा वैरोचनात्मके
73 // sthāpanaṃ duṣṭadamanaṃ dvayameva prayojanam / nānyatprayojanaṃ vāyostathā vairocanātmake
74 ॥ अवतारत्रये वीन्द्र दुः खं गर्भादिसंभवम् । नास्ति नास्त्येव वायोस्तु तथा वैरोचनादिके
74 // avatāratraye vīndra duḥ khaṃ garbhādisaṃbhavam / nāsti nāstyeva vāyostu tathā vairocanādike
75 ॥ शुक्रशोणितसंबन्धो ह्यवतारचतुष्टये । नास्ति नास्त्येव पक्षीन्द्र यतो नास्त्यशुभं ततः
75 // śukraśoṇitasaṃbandho hyavatāracatuṣṭaye / nāsti nāstyeva pakṣīndra yato nāstyaśubhaṃ tataḥ
76 ॥ पूर्वं गर्भं समाशोष्य समये प्रभवस्य च । प्रादुर्भवति देवेशी ह्यवतारचतुष्टये
76 // pūrvaṃ garbhaṃ samāśoṣya samaye prabhavasya ca / prādurbhavati deveśī hyavatāracatuṣṭaye
77 ॥ त्रयोविंशतिरूपाणां वायोश्चैव खगेश्वर । रूपैरृजुस्वरूपैश्च ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
77 // trayoviṃśatirūpāṇāṃ vāyoścaiva khageśvara / rūpairṛjusvarūpaiśca brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
78 ॥ सत्यमेव न संदेहो नित्यानन्दसुखादिषु । एवमेव विजानीयान्नान्यथा तु कथञ्चन
78 // satyameva na saṃdeho nityānandasukhādiṣu / evameva vijānīyānnānyathā tu kathañcana
79 ॥ एतस्य श्रवणादेव मोक्षं यान्ति न संशयः । तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्रसत्तम
79 // etasya śravaṇādeva mokṣaṃ yānti na saṃśayaḥ / tadanantarajānvakṣye śṛṇu pakṣīndrasattama
80 ॥ कृतौ प्रद्युम्नतश्चैव समुत्पन्ने खगेश्वर । स्त्रियौ द्वे यमले चैव तयोर्मध्ये तु यद्यिका
80 // kṛtau pradyumnataścaiva samutpanne khageśvara / striyau dve yamale caiva tayormadhye tu yadyikā
81 ॥ वाणीतिसंज्ञकां वीन्द्र ब्रह्माणीसंज्ञकां विदुः । पुरुषाख्यविरिञ्चस्य भार्या सावित्रिका मता । चतुर्मुखस्य भार्या तु कीर्तिता सा सरस्वती
81 // vāṇītisaṃjñakāṃ vīndra brahmāṇīsaṃjñakāṃ viduḥ / puruṣākhyaviriñcasya bhāryā sāvitrikā matā / caturmukhasya bhāryā tu kīrtitā sā sarasvatī
82 ॥ एवं त्रिरूपं विज्ञेयं वाण्याश्च खगसत्तम । वक्ष्ये ऽवतारान् भारत्याः समाहितमनाः शृणु
82 // evaṃ trirūpaṃ vijñeyaṃ vāṇyāśca khagasattama / vakṣye 'vatārān bhāratyāḥ samāhitamanāḥ śṛṇu
83 ॥ सर्ववेदाभिमानित्वात्सर्ववेदात्मिका स्मृता । महाध्यातुश्च वायोस्तु भार्यासा परिकीर्तिता
83 // sarvavedābhimānitvātsarvavedātmikā smṛtā / mahādhyātuśca vāyostu bhāryāsā parikīrtitā
84 ॥ ज्ञानरूपस्य वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता । सदा सुखस्वरूपत्वाद्भारती तु सुखात्मिका
84 // jñānarūpasya vāyostu bhāryā sā parikīrtitā / sadā sukhasvarūpatvādbhāratī tu sukhātmikā
85 ॥ सुखस्वरूप वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता । गुरुस्तु वायुरेवोक्तस्तस्मिन् भक्तियुता सती
85 // sukhasvarūpa vāyostu bhāryā sā parikīrtitā / gurustu vāyurevoktastasmin bhaktiyutā satī
86 ॥ ततस्तु भारती नित्या गुरुभक्तिरिति स्मृता । महागुरोर्हि वायोश्च भार्या वै परिकीर्तिता
86 // tatastu bhāratī nityā gurubhaktiriti smṛtā / mahāgurorhi vāyośca bhāryā vai parikīrtitā
87 ॥ हरौ स्नेहयुतत्वाच्च हरिप्रीतिरिति स्मृता । धृतिरूपस्य वायोश्च भार्या सा परिकीर्तिता
87 // harau snehayutatvācca hariprītiriti smṛtā / dhṛtirūpasya vāyośca bhāryā sā parikīrtitā
88 ॥ सर्वमन्त्राभिमानित्वात्सर्वमन्त्रात्मिका स्मृता । महाप्रभोश्च वायोश्च भार्या वै सा प्रकीर्तिता
88 // sarvamantrābhimānitvātsarvamantrātmikā smṛtā / mahāprabhośca vāyośca bhāryā vai sā prakīrtitā
89 ॥ भुज्यन्ते सर्वभोगास्तु विष्णुप्रीत्यर्थमेवच । अतस्तु भारती ज्ञेया भुजिनाम्ना प्रकीर्तिता
89 // bhujyante sarvabhogāstu viṣṇuprītyarthamevaca / atastu bhāratī jñeyā bhujināmnā prakīrtitā
90 ॥ चित्ररूपस्य वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता । रोचनेन्द्रस्य भार्या च श्रद्धाख्या परिकीर्तिता
90 // citrarūpasya vāyostu bhāryā sā parikīrtitā / rocanendrasya bhāryā ca śraddhākhyā parikīrtitā
91 ॥ हनुमांश्च तदा जज्ञे त्रेतायां पक्षिसत्तम । तदा शिवाख्यविप्राच्च जज्ञे सा भारती स्मृता
91 // hanumāṃśca tadā jajñe tretāyāṃ pakṣisattama / tadā śivākhyaviprācca jajñe sā bhāratī smṛtā
92 ॥ न केवलं भारती साशच्याद्यैश्चैव संयुता । तस्मिन्संजनिताः सर्वाः प्रापुर्योगं स्वभर्तृभिः
92 // na kevalaṃ bhāratī sāśacyādyaiścaiva saṃyutā / tasminsaṃjanitāḥ sarvāḥ prāpuryogaṃ svabhartṛbhiḥ
93 ॥ अन्यगेति च विज्ञेया कन्या तन्मतिसंज्ञिका । त्रेतान्ते सैव पक्षीन्द्र शच्याद्यैश्चैव संयुता
93 // anyageti ca vijñeyā kanyā tanmatisaṃjñikā / tretānte saiva pakṣīndra śacyādyaiścaiva saṃyutā
94 ॥ दमयन्त्यनलाज्जाता इन्द्रसेनेति चोच्यते । नलं नन्दयते यस्मात्तस्माच्च नलनन्दिनी
94 // damayantyanalājjātā indraseneti cocyate / nalaṃ nandayate yasmāttasmācca nalanandinī
95 ॥ तत्र स्वभर्तृसंयोगं नैव चाप खगेश्वर । तत्रान्यगात्वं विज्ञेयं पुरुषस्थेन वायुना
95 // tatra svabhartṛsaṃyogaṃ naiva cāpa khageśvara / tatrānyagātvaṃ vijñeyaṃ puruṣasthena vāyunā
96 ॥ किञ्चित्कालं तथा स्थित्वा कन्यैव मृति माप सा । शच्यादिसंयुता सैव द्रुपदस्य महात्मनः
96 // kiñcitkālaṃ tathā sthitvā kanyaiva mṛti māpa sā / śacyādisaṃyutā saiva drupadasya mahātmanaḥ
97 ॥ वेदिमध्यात्समुद्भूता भीमसेनार्थमेव च । तत्रान्यगात्वं नास्त्येव योगश्च सह भर्तृभिः
97 // vedimadhyātsamudbhūtā bhīmasenārthameva ca / tatrānyagātvaṃ nāstyeva yogaśca saha bhartṛbhiḥ
98 ॥ केवला भारती ज्ञेया काशिराजस्य कन्यका । काली नाम्ना तु सा ज्ञेया भीमसेनप्रिया सदा
98 // kevalā bhāratī jñeyā kāśirājasya kanyakā / kālī nāmnā tu sā jñeyā bhīmasenapriyā sadā
99 ॥ वाच्यादिभिः संयुतैवद्रौपदी द्रुपदात्मजा । देहं त्यक्त्वाविशिष्टैव कारटीग्रामसंज्ञकै
99 // vācyādibhiḥ saṃyutaivadraupadī drupadātmajā / dehaṃ tyaktvāviśiṣṭaiva kāraṭīgrāmasaṃjñakai
100 ॥ संकरस्य गृहे वीन्द्र भविष्यति कलौ युगे । वायोस्तृतीयरूपार्थं सा कन्यैव मृतिं गता
100 // saṃkarasya gṛhe vīndra bhaviṣyati kalau yuge / vāyostṛtīyarūpārthaṃ sā kanyaiva mṛtiṃ gatā
101 ॥ इत्याद्या वायुभार्याश्च ब्रह्मभार्याश्च सतम । स्वभर्तृभ्यां च पक्षीन्द्र गुणैश्चैव शताधमाः
101 // ityādyā vāyubhāryāśca brahmabhāryāśca satama / svabhartṛbhyāṃ ca pakṣīndra guṇaiścaiva śatādhamāḥ