77 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे कृष्ण गरुडसंवादे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे गुणवैषम्यभेदब्रह्मदेहस्वरूपगुणसाम्यनिरूपणं नाम चतुर्थो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 5 एतादृशे महत्तत्त्वे लक्ष्म्या सह हरिः स्वयम् । प्रविवेश महाभाग क्षोभयामास वै हरिः
77 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe kṛṣṇa garuḍasaṃvāde tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe guṇavaiṣamyabhedabrahmadehasvarūpaguṇasāmyanirūpaṇaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 5 etādṛśe mahattattve lakṣmyā saha hariḥ svayam / praviveśa mahābhāga kṣobhayāmāsa vai hariḥ
1 ॥ अहन्तत्त्वमभूत्तस्माज्ज्ञानद्रव्यक्रियात्मकम् । अहङ्कारसमुत्पत्तावेकांशस्तमसि स्मृतः
1 // ahantattvamabhūttasmājjñānadravyakriyātmakam / ahaṅkārasamutpattāvekāṃśastamasi smṛtaḥ
2 ॥ तद्दशांशाधिकरजस्तद्दशांशाधिकं प्रभो । सत्त्वमित्युच्यते सद्भिर्ह्येतदात्मा त्वहं स्मृतम्
2 // taddaśāṃśādhikarajastaddaśāṃśādhikaṃ prabho / sattvamityucyate sadbhirhyetadātmā tvahaṃ smṛtam
3 ॥ अहन्तत्त्वाभिमानी तु आदौ शेषो बभूवह । सहस्राब्दाच्च पश्चात्तौ जातौ खगहरौ द्विज
3 // ahantattvābhimānī tu ādau śeṣo babhūvaha / sahasrābdācca paścāttau jātau khagaharau dvija
4 ॥ अहन्तत्त्वे खग ह्येषु प्रविष्टो हरिरव्ययः । क्षोभयामास भगवाल्लङ्क्ष्म्या सह हरिः स्वयम्
4 // ahantattve khaga hyeṣu praviṣṭo hariravyayaḥ / kṣobhayāmāsa bhagavāllaṅkṣmyā saha hariḥ svayam
5 ॥ वैकारिकस्तामसश्च तैजसश्चेत्यहं त्रिधा । त्रिधा बभूव रुद्रोपि यतस्तेषां नियामकः
5 // vaikārikastāmasaśca taijasaścetyahaṃ tridhā / tridhā babhūva rudropi yatasteṣāṃ niyāmakaḥ
6 ॥ वैकारिकस्थितो रुद्रो वैकारिक इति स्मृतः । तामसे तु स्थितो रुद्रस्तामसो ह्यभिधीयते
6 // vaikārikasthito rudro vaikārika iti smṛtaḥ / tāmase tu sthito rudrastāmaso hyabhidhīyate
7 ॥ तैजसे तु स्थितो रुद्रो लोके वै तैजसः स्मृतः । तैजसे तु ह्यहन्तत्त्वे लक्ष्म्या सह हरिः स्वयम्
7 // taijase tu sthito rudro loke vai taijasaḥ smṛtaḥ / taijase tu hyahantattve lakṣmyā saha hariḥ svayam
8 ॥ विशित्वा क्षोभयामास तदासौ दशधा त्वभूत् । श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च
8 // viśitvā kṣobhayāmāsa tadāsau daśadhā tvabhūt / śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇameva ca
9 ॥ वाक्पाणिपादं पायुश्च उपस्थेति दश स्मृताः । वैकारिके ह्यहन्तत्त्वे प्रविश्य क्षोभयद्धरिः
9 // vākpāṇipādaṃ pāyuśca upastheti daśa smṛtāḥ / vaikārike hyahantattve praviśya kṣobhayaddhariḥ
10 ॥ महत्तत्त्वादिमा अदाविन्द्रियाणां च देवताः । एकादशविधा आसन्क्रमेण तु खगेश्वर
10 // mahattattvādimā adāvindriyāṇāṃ ca devatāḥ / ekādaśavidhā āsankrameṇa tu khageśvara
11 ॥ मनोभिमानि नी ह्यादौ वारुणी त्वभवत्तदा । अनन्तरं च सौपर्णी गौरोजापि तथैव च
11 // manobhimāni nī hyādau vāruṇī tvabhavattadā / anantaraṃ ca sauparṇī gaurojāpi tathaiva ca
12 ॥ शेषादनन्तरास्तासां दशवर्षादनंरम् । उत्पत्तिरिति विज्ञेयं क्रमेण तु खगेश्वर
12 // śeṣādanantarāstāsāṃ daśavarṣādanaṃram / utpattiriti vijñeyaṃ krameṇa tu khageśvara
13 ॥ मनोभिमानिनावन्याविन्द्रकामौ प्रजज्ञतुः । तार्क्ष्य ह्यनन्तरौ ज्ञेयौ मुक्तौ संसार एव च
13 // manobhimānināvanyāvindrakāmau prajajñatuḥ / tārkṣya hyanantarau jñeyau muktau saṃsāra eva ca
14 ॥ ततस्त्वगात्मा ह्यभवत्सोहं कारिक ईरितः । ततः पाण्यात्मकाश्चैव जज्ञिरे पक्षिसत्तम
14 // tatastvagātmā hyabhavatsohaṃ kārika īritaḥ / tataḥ pāṇyātmakāścaiva jajñire pakṣisattama
15 ॥ शची रतिश्चानिरुद्धस्तथा स्वायंभुवो मनुः । बृहस्पतिस्तथा दक्ष एते पाण्यात्मकाः स्मृताः
15 // śacī ratiścāniruddhastathā svāyaṃbhuvo manuḥ / bṛhaspatistathā dakṣa ete pāṇyātmakāḥ smṛtāḥ
16 ॥ दक्षस्यानन्तरं जज्ञे प्रवाहो नाम चाण्डज । स एवोक्तश्चातिंवाहो यापयत्यात्मचोदितः
16 // dakṣasyānantaraṃ jajñe pravāho nāma cāṇḍaja / sa evoktaścātiṃvāho yāpayatyātmacoditaḥ
17 ॥ हस्तादनन्तरं ज्ञेयो न तु शच्यादिवत्स्मृतः । ततोभवन्महाभाग चक्षुरिद्रियमात्मनः
17 // hastādanantaraṃ jñeyo na tu śacyādivatsmṛtaḥ / tatobhavanmahābhāga cakṣuridriyamātmanaḥ
18 ॥ स्वायंभुवमनोर्भार्या शतरूपा यमस्तथा । चन्द्रसूर्यौ तु चत्त्वारश्चक्षुरिन्द्रियमानिनः
18 // svāyaṃbhuvamanorbhāryā śatarūpā yamastathā / candrasūryau tu cattvāraścakṣurindriyamāninaḥ
19 ॥ चन्द्रः श्रोत्राभिमानीति तथा ज्ञेयः खगेश्वर । जिह्वेन्द्रियात्मा वरुणः सूर्यस्यानन्तरोभवत्
19 // candraḥ śrotrābhimānīti tathā jñeyaḥ khageśvara / jihvendriyātmā varuṇaḥ sūryasyānantarobhavat
20 ॥ वागिन्द्रियाभिमानिन्यो ह्यभवन्वरुणादनु । दक्षपत्नी प्रसूतिश्च भृगुरग्निस्तर्थव च
20 // vāgindriyābhimāninyo hyabhavanvaruṇādanu / dakṣapatnī prasūtiśca bhṛguragnistarthava ca
21 ॥ तत्र वैते महात्मानो वागिन्द्रियनियामकाः । ये क्रव्यादादयश्चोक्तास्तेनन्तत्त्वनियामकाः
21 // tatra vaite mahātmāno vāgindriyaniyāmakāḥ / ye kravyādādayaścoktāstenantattvaniyāmakāḥ
22 ॥ साम्यत्वाच्च तथैवोक्तिर्न तु तत्त्वाभिमानितः । उपस्थमानिनो वीन्द्र बभूवुस्तदनन्तरम्
22 // sāmyatvācca tathaivoktirna tu tattvābhimānitaḥ / upasthamānino vīndra babhūvustadanantaram
23 ॥ विश्वामित्रो वसिष्टोत्रिर्मरीचिः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्योङ्गिरसश्चैव तथा वैवस्वतो मनुः
23 // viśvāmitro vasiṣṭotrirmarīciḥ pulahaḥ kratuḥ / pulastyoṅgirasaścaiva tathā vaivasvato manuḥ
24 ॥ मन्वादयोनन्तसंख्या उपस्थात्मान ईरिताः । पायोश्च मानिनो वीन्द्र जज्ञिरे तदनन्तरम्
24 // manvādayonantasaṃkhyā upasthātmāna īritāḥ / pāyośca mānino vīndra jajñire tadanantaram
25 ॥ सूर्येषु द्वादशस्वेको मित्रस्तारा गुरोः प्रिया । कोणाधिपो निरृतिश्च प्रवहप्रिया
25 // sūryeṣu dvādaśasveko mitrastārā guroḥ priyā / koṇādhipo nirṛtiśca pravahapriyā
26 ॥ चत्त्वार एते पक्षीन्द्र वायुतत्त्वाभिमानिनः । घ्राणाभिमानिनः सर्वे जज्ञिरे द्विजसत्तम
26 // cattvāra ete pakṣīndra vāyutattvābhimāninaḥ / ghrāṇābhimāninaḥ sarve jajñire dvijasattama
27 ॥ विष्ववसेनो वायुपुत्रौ ह्यश्विनौ गणपस्तथा । वित्तपः सप्त वसव उक्तो ह्याग्निस्तथाष्टमः
27 // viṣvavaseno vāyuputrau hyaśvinau gaṇapastathā / vittapaḥ sapta vasava ukto hyāgnistathāṣṭamaḥ
28 ॥ सत्यानां शृणु नामानि द्रोणः प्राणो ध्रुवस्तथा । अर्के दोषस्तथा वस्कः सप्तमस्तु विभावसुः
28 // satyānāṃ śṛṇu nāmāni droṇaḥ prāṇo dhruvastathā / arke doṣastathā vaskaḥ saptamastu vibhāvasuḥ
29 ॥ दशरुद्रास्तथा ज्ञेया मूलरुद्रो भवः स्मृतः । दश रुद्रस्य नामानि शृणुष्व द्विजसत्तम
29 // daśarudrāstathā jñeyā mūlarudro bhavaḥ smṛtaḥ / daśa rudrasya nāmāni śṛṇuṣva dvijasattama
30 ॥ रैवन्तेयस्तथा भीमो वामदेवो वृषाकपिः । अजैकपादहिर्वुध्न्यो बहुरूपो महानिति
30 // raivanteyastathā bhīmo vāmadevo vṛṣākapiḥ / ajaikapādahirvudhnyo bahurūpo mahāniti
31 ॥ दश रुद्रा इति प्रोक्ताः षडादित्याञ्छृणु द्विज । उरुक्रमस्तथा शक्रो विवस्वान्वरुणस्तथा
31 // daśa rudrā iti proktāḥ ṣaḍādityāñchṛṇu dvija / urukramastathā śakro vivasvānvaruṇastathā
32 ॥ पर्जन्योतिबाहुरेत उक्ताः पूर्वं द्विजोत्तम । पर्जन्यव्यतिरिक्तास्तु पञ्चैवोक्ता न संशयः
32 // parjanyotibāhureta uktāḥ pūrvaṃ dvijottama / parjanyavyatiriktāstu pañcaivoktā na saṃśayaḥ
33 ॥ गङ्गासमस्तु पर्जन्य इति चोक्तः खगेश्वर । सविता ह्यर्यमा धाता पूषा त्वष्टा तथा भगः
33 // gaṅgāsamastu parjanya iti coktaḥ khageśvara / savitā hyaryamā dhātā pūṣā tvaṣṭā tathā bhagaḥ
34 ॥ चत्वारिंशत्तथा सप्त महतः परिकीर्तिताः । द्वावुक्ताविति विज्ञेयो प्रवहोतिवहस्तथा
34 // catvāriṃśattathā sapta mahataḥ parikīrtitāḥ / dvāvuktāviti vijñeyo pravahotivahastathā
35 ॥ तथा दशविधा ज्ञेया विश्वेदेवाः खगेश्वर । शृणु नामानि तेषां तु पुरूरवार्द्रवसंज्ञकौ
35 // tathā daśavidhā jñeyā viśvedevāḥ khageśvara / śṛṇu nāmāni teṣāṃ tu purūravārdravasaṃjñakau
36 ॥ धूरिलोचनसंज्ञौ द्वौ क्रतुदक्षेतिसंज्ञकौ । द्वौ सत्यवसुसंज्ञौ च कामकालकसंज्ञकौ
36 // dhūrilocanasaṃjñau dvau kratudakṣetisaṃjñakau / dvau satyavasusaṃjñau ca kāmakālakasaṃjñakau
37 ॥ एवं दशविधा ज्ञेया विश्वेदेवाः प्रकीर्तिताः । तथा ऋभुगणश्चोक्तस्तथा च पितरस्त्रयः
37 // evaṃ daśavidhā jñeyā viśvedevāḥ prakīrtitāḥ / tathā ṛbhugaṇaścoktastathā ca pitarastrayaḥ
38 ॥ द्यावा पृथिव्यौ विज्ञेयौ एते च षडशीतयः । देवाः प्रजज्ञिरे सर्वे नासिकद्रियमानिनः
38 // dyāvā pṛthivyau vijñeyau ete ca ṣaḍaśītayaḥ / devāḥ prajajñire sarve nāsikadriyamāninaḥ
39 ॥ आकाशस्याभिमानी तु गणपः सुदाहृतः । उभयत्राभि मानीति ज्ञेयं तत्त्वार्थवेदिभिः
39 // ākāśasyābhimānī tu gaṇapaḥ sudāhṛtaḥ / ubhayatrābhi mānīti jñeyaṃ tattvārthavedibhiḥ
40 ॥ विष्वक्सेनं विना सर्वे जयाद्या विष्णुपार्षदाः । अभवन्समहीनाश्च विष्वक्सेनादनन्तरम्
40 // viṣvaksenaṃ vinā sarve jayādyā viṣṇupārṣadāḥ / abhavansamahīnāśca viṣvaksenādanantaram
41 ॥ एतेपि नासिकायाश्च अवान्तरनियामकाः । अतस्ते तत्त्वमानिभ्यो ह्यवरास्ते प्रकीर्तिताः
41 // etepi nāsikāyāśca avāntaraniyāmakāḥ / ataste tattvamānibhyo hyavarāste prakīrtitāḥ
42 ॥ स्पर्शतत्त्वाभिमानी तु अपानश्चेत्युदाहृतः । रूपाभिमानी संजज्ञे व्यानो नाम महान्प्रभो
42 // sparśatattvābhimānī tu apānaścetyudāhṛtaḥ / rūpābhimānī saṃjajñe vyāno nāma mahānprabho
43 ॥ रसात्मक उदानश्च समानो गन्धनामकः । अपां नाथाश्च चत्वारो मरुतः परिकीर्तिताः
43 // rasātmaka udānaśca samāno gandhanāmakaḥ / apāṃ nāthāśca catvāro marutaḥ parikīrtitāḥ
44 ॥ जयाद्यनन्तरान्वक्ष्ये समुत्पन्नान्खगेश्वर । प्रधानाग्रे प्रथमजः पावकः समुदाहृतः
44 // jayādyanantarānvakṣye samutpannānkhageśvara / pradhānāgre prathamajaḥ pāvakaḥ samudāhṛtaḥ
45 ॥ भृगोर्महर्षेः पुत्रश्च च्यवनः समुदाहृतः । बृहस्पतेश्च पुत्रस्तु उतथ्यः परिकीर्तितः
45 // bhṛgormaharṣeḥ putraśca cyavanaḥ samudāhṛtaḥ / bṛhaspateśca putrastu utathyaḥ parikīrtitaḥ
46 ॥ रैवतश्चाक्षुषश्चैव तथा स्वारोचिषः स्मृतः । उत्तमो ब्रह्मसावर्णी रुद्रसावर्णिरेव च
46 // raivataścākṣuṣaścaiva tathā svārociṣaḥ smṛtaḥ / uttamo brahmasāvarṇī rudrasāvarṇireva ca
47 ॥ देवसावर्णिसावर्णिरिन्द्रसावर्णिरेवच । तथैव दक्षसावर्णिर्धर्मभावर्णिरेव च
47 // devasāvarṇisāvarṇirindrasāvarṇirevaca / tathaiva dakṣasāvarṇirdharmabhāvarṇireva ca
48 ॥ एकादशविधा ह्येवं मनवः परिकीर्तिताः । पितॄणां सप्तकं चैवेत्याद्याः संजज्ञिरे खग
48 // ekādaśavidhā hyevaṃ manavaḥ parikīrtitāḥ / pitṝṇāṃ saptakaṃ caivetyādyāḥ saṃjajñire khaga
49 ॥ तदनन्तरमुत्पन्नास्तेभ्यो नीचाः शृणु द्विज । वरुणस्य पत्नी गङ्गा पर्जन्याख्यो विभावसुः
49 // tadanantaramutpannāstebhyo nīcāḥ śṛṇu dvija / varuṇasya patnī gaṅgā parjanyākhyo vibhāvasuḥ
50 ॥ यमभार्या श्यामला तु ह्यनिरुद्धप्रिया विराट् । ब्रह्माण्डमानिनी सैव ह्युषानाम्ना सुशब्दिता
50 // yamabhāryā śyāmalā tu hyaniruddhapriyā virāṭ / brahmāṇḍamāninī saiva hyuṣānāmnā suśabditā
51 ॥ रोहिणी चन्द्रभार्योक्ता सूर्यभार्या तु संज्ञका । एता गङ्गादिषटूसंख्या जज्ञिरे विनतासुत
51 // rohiṇī candrabhāryoktā sūryabhāryā tu saṃjñakā / etā gaṅgādiṣaṭūsaṃkhyā jajñire vinatāsuta
52 ॥ गङ्गाद्यनन्तरं जज्ञे स्वाहा वै मन्त्रदेवता । स्वाहानामाग्निभार्योक्ता गङ्गादिभ्योधमा श्रुता
52 // gaṅgādyanantaraṃ jajñe svāhā vai mantradevatā / svāhānāmāgnibhāryoktā gaṅgādibhyodhamā śrutā
53 ॥ स्वाहानन्तरजो ज्ञेयो ज्ञानात्मा बुधनामकः । बुधस्तु चन्द्रपुत्रो यः स्वाहाया अधमः स्मृतः
53 // svāhānantarajo jñeyo jñānātmā budhanāmakaḥ / budhastu candraputro yaḥ svāhāyā adhamaḥ smṛtaḥ
54 ॥ उषा नाम तथा जज्ञे बुधस्यानन्तरं खग । उषानामा भिमानी तु ह्यश्विभार्या प्रकीर्तिता
54 // uṣā nāma tathā jajñe budhasyānantaraṃ khaga / uṣānāmā bhimānī tu hyaśvibhāryā prakīrtitā
55 ॥ बुधाधमा सा विज्ञेया नात्र कार्या विचारणा । ततः शनैश्चरो जज्ञे पृथिव्यात्मेति विश्रुतः
55 // budhādhamā sā vijñeyā nātra kāryā vicāraṇā / tataḥ śanaiścaro jajñe pṛthivyātmeti viśrutaḥ
56 ॥ उषाधमस्तु विज्ञेयस्ततो जज्ञेथ पुष्करः । कर्माभिमानी विज्ञेयः शनैश्चर इतीरितः
56 // uṣādhamastu vijñeyastato jajñetha puṣkaraḥ / karmābhimānī vijñeyaḥ śanaiścara itīritaḥ
57 ॥ तत्त्वाभिमानिनो देवानेवं सृष्ट्वा हरिः स्वयम् । प्रविवेश स देवेशस्तत्त्वेषु रमया सहा
57 // tattvābhimānino devānevaṃ sṛṣṭvā hariḥ svayam / praviveśa sa deveśastattveṣu ramayā sahā