35 ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकपञ्चाशो ऽध्यायः उपरिविभागः ऋषय ऊचुः भवता कथितः सम्यक् सर्गः स्वायंभुवस्ततः । ब्रह्माण्डस्यास्य विस्तारो मन्वन्तरविनिश्चयः
35 // iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge ekapañcāśo 'dhyāyaḥ uparivibhāgaḥ ṛṣaya ūcuḥ bhavatā kathitaḥ samyak sargaḥ svāyaṃbhuvastataḥ / brahmāṇḍasyāsya vistāro manvantaraviniścayaḥ
1 ॥ तत्रेश्वरेश्वरो देवो वर्णिभिर्धर्मतत्परैः । ज्ञानयोगरतैर्नित्यमाराध्यः कथितस्त्वया
1 // tatreśvareśvaro devo varṇibhirdharmatatparaiḥ / jñānayogaratairnityamārādhyaḥ kathitastvayā
2 ॥ तद्वदाशेषसंसारदुः खनाशमनुत्तमम् । ज्ञानं ब्रह्मैकविषयं येन पश्येम तत्परम्
2 // tadvadāśeṣasaṃsāraduḥ khanāśamanuttamam / jñānaṃ brahmaikaviṣayaṃ yena paśyema tatparam
3 ॥ त्वं हि नारायणात्साक्षात् कृष्णद्वैपायनात् प्रभो । अवाप्ताखिलविज्ञानस्तत्त्वां पृच्छामहे पुनः
3 // tvaṃ hi nārāyaṇātsākṣāt kṛṣṇadvaipāyanāt prabho / avāptākhilavijñānastattvāṃ pṛcchāmahe punaḥ
4 ॥ श्रुत्वा मुनीनां तद् वाक्यं कृष्णद्वैपायनं प्रभुम् । सूतः पौराणिकः स्मृत्वा भाषितुं ह्युपचक्रमे
4 // śrutvā munīnāṃ tad vākyaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ prabhum / sūtaḥ paurāṇikaḥ smṛtvā bhāṣituṃ hyupacakrame
5 ॥ अथास्मिन्नन्तरे व्यासः कृष्णद्वैपायनः स्वयम् । आजगाम मुनिश्रेष्ठा यत्र सत्रं समासते
5 // athāsminnantare vyāsaḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ svayam / ājagāma muniśreṣṭhā yatra satraṃ samāsate
6 ॥ तं दृष्ट्वा वेदविद्वांसं कालमेघसमद्युतिम् । व्यासं कमलपत्राक्षं प्रणेमुर्द्विजपुङ्गवाः
6 // taṃ dṛṣṭvā vedavidvāṃsaṃ kālameghasamadyutim / vyāsaṃ kamalapatrākṣaṃ praṇemurdvijapuṅgavāḥ
7 ॥ पपात दण्डवद् भूमौ दृष्ट्वासौ रोमहर्षणः । प्रदक्षिणीकृत्य गुरुं प्राञ्जलिः पार्श्वगो ऽभवत्
7 // papāta daṇḍavad bhūmau dṛṣṭvāsau romaharṣaṇaḥ / pradakṣiṇīkṛtya guruṃ prāñjaliḥ pārśvago 'bhavat
8 ॥ पृष्टास्ते ऽनामयं विप्राः शौनकाद्या महामुनिम् । समाश्वास्यासनं तस्मै तद्योग्यं समकल्पयन्
8 // pṛṣṭāste 'nāmayaṃ viprāḥ śaunakādyā mahāmunim / samāśvāsyāsanaṃ tasmai tadyogyaṃ samakalpayan
9 ॥ अथैतानब्रवीद् वाक्यं पराशरसुतः प्रभुः । कच्चिन्न तपसो हानिः स्वाध्यायस्य श्रुतस्य च
9 // athaitānabravīd vākyaṃ parāśarasutaḥ prabhuḥ / kaccinna tapaso hāniḥ svādhyāyasya śrutasya ca
10 ॥ ततः स सूतः स्वगुरुं प्रणम्याह महामुनिम् । ज्ञानं तद् ब्रह्मविषयं मुनीनां वक्तुमर्हसि
10 // tataḥ sa sūtaḥ svaguruṃ praṇamyāha mahāmunim / jñānaṃ tad brahmaviṣayaṃ munīnāṃ vaktumarhasi
11 ॥ इमे हि मुनयः शान्तास्तापसा धर्मतत्पराः । शुश्रूषा जायते चैषां वक्तुमर्हसि तत्त्वतः
11 // ime hi munayaḥ śāntāstāpasā dharmatatparāḥ / śuśrūṣā jāyate caiṣāṃ vaktumarhasi tattvataḥ
12 ॥ ज्ञानं विमुक्तिदं दिव्यं यन्मे साक्षात् त्वयोदितम् । मुनीनां व्याहृतं पूर्वं विष्णुना कूर्मरूपिणा
12 // jñānaṃ vimuktidaṃ divyaṃ yanme sākṣāt tvayoditam / munīnāṃ vyāhṛtaṃ pūrvaṃ viṣṇunā kūrmarūpiṇā
13 ॥ श्रुत्वा सूतस्य वचनं मुनिः सत्यवतीसुतः । प्रणम्य शिरसा रुद्रं वचः प्राह सुखावहम्
13 // śrutvā sūtasya vacanaṃ muniḥ satyavatīsutaḥ / praṇamya śirasā rudraṃ vacaḥ prāha sukhāvaham
14 ॥ व्यास उवाच वक्ष्ये देवो महादेवः पृष्टो योगीश्वरैः पुरा । सनत्कुमारप्रमुखैः स्वयं यत्समभाषत
14 // vyāsa uvāca vakṣye devo mahādevaḥ pṛṣṭo yogīśvaraiḥ purā / sanatkumārapramukhaiḥ svayaṃ yatsamabhāṣata
15 ॥ सनत्कुमारः सनकस्तथैव च सनन्दनः । अङ्गिरा रुद्रसहितो भृगुः परमधर्मवित्
15 // sanatkumāraḥ sanakastathaiva ca sanandanaḥ / aṅgirā rudrasahito bhṛguḥ paramadharmavit
16 ॥ कणादः कपिलो योगी वामदेवो महामुनिः । शुक्रो वसिष्ठो भगवान् सर्वे संयतमानसाः
16 // kaṇādaḥ kapilo yogī vāmadevo mahāmuniḥ / śukro vasiṣṭho bhagavān sarve saṃyatamānasāḥ
17 ॥ परस्परं विचार्यैते संशयाविष्टचेतसः । तप्तवन्तस्तपो घोरं पुण्ये बदरिकाश्रमे
17 // parasparaṃ vicāryaite saṃśayāviṣṭacetasaḥ / taptavantastapo ghoraṃ puṇye badarikāśrame
18 ॥ अपश्यंस्ते महायोगमृषिं धर्मसुतं शुचिम् । नारायणमनाद्यन्तं नरेण सहितं तदा
18 // apaśyaṃste mahāyogamṛṣiṃ dharmasutaṃ śucim / nārāyaṇamanādyantaṃ nareṇa sahitaṃ tadā
19 ॥ संस्तूय विविधैः स्तोत्रैः सर्वे वेदसमुद्भवैः । प्रणेमुर्भक्तिसंयुक्ता योगिनो योगवित्तमम्
19 // saṃstūya vividhaiḥ stotraiḥ sarve vedasamudbhavaiḥ / praṇemurbhaktisaṃyuktā yogino yogavittamam
20 ॥ विज्ञाय वाञ्छितं तेषां भगवानपि सर्ववित् । प्राह गम्भीरया वाचा किमर्थं तप्यते तपः
20 // vijñāya vāñchitaṃ teṣāṃ bhagavānapi sarvavit / prāha gambhīrayā vācā kimarthaṃ tapyate tapaḥ
21 ॥ अब्रुवन् हृष्टमनसो विश्वात्मानं सनातनम् । साक्षान्नारायणं देवमागतं सिद्धिसूचकम्
21 // abruvan hṛṣṭamanaso viśvātmānaṃ sanātanam / sākṣānnārāyaṇaṃ devamāgataṃ siddhisūcakam
22 ॥ वयं संशयमापन्नाः सर्वे वै ब्रह्मवादिनः । भवन्तमेकं शरणं प्रपन्नाः पुरुषोत्तमम्
22 // vayaṃ saṃśayamāpannāḥ sarve vai brahmavādinaḥ / bhavantamekaṃ śaraṇaṃ prapannāḥ puruṣottamam
23 ॥ त्वं हि तद् वेत्थ परमं सर्वज्ञो भगवानृषिः । नारायणः स्वयं साक्षात् पुराणो ऽव्यक्तपूरुषः
23 // tvaṃ hi tad vettha paramaṃ sarvajño bhagavānṛṣiḥ / nārāyaṇaḥ svayaṃ sākṣāt purāṇo 'vyaktapūruṣaḥ
24 ॥ नह्यन्यो विद्यते वेत्ता त्वामृते परमेश्वर । शुश्रूषास्माकमखिलं संशयं छेत्तुमर्हसि
24 // nahyanyo vidyate vettā tvāmṛte parameśvara / śuśrūṣāsmākamakhilaṃ saṃśayaṃ chettumarhasi
25 ॥ किं कारणमिदं कृत्स्नं को ऽनुसंसरते सदा । कश्चिदात्मा च का मुक्तिः संसारः किंनिमित्तकः
25 // kiṃ kāraṇamidaṃ kṛtsnaṃ ko 'nusaṃsarate sadā / kaścidātmā ca kā muktiḥ saṃsāraḥ kiṃnimittakaḥ
26 ॥ कः संसारयतीशानः को वा सर्वं प्रपश्यति । किं तत् परतरं ब्रह्म सर्वं नो वक्तुमर्हसि
26 // kaḥ saṃsārayatīśānaḥ ko vā sarvaṃ prapaśyati / kiṃ tat parataraṃ brahma sarvaṃ no vaktumarhasi
27 ॥ एवमुक्ते तु मुनयः प्रापश्यन् पुरुषोत्तमम् । विहाय तापसं रूपं संस्थितं स्वेन तेजसा
27 // evamukte tu munayaḥ prāpaśyan puruṣottamam / vihāya tāpasaṃ rūpaṃ saṃsthitaṃ svena tejasā
28 ॥ विभ्राजमानं विमलं प्रभामण्डलमण्डितम् । श्रीवत्सवक्षसं देवं तप्तजाम्बूनदप्रभम्
28 // vibhrājamānaṃ vimalaṃ prabhāmaṇḍalamaṇḍitam / śrīvatsavakṣasaṃ devaṃ taptajāmbūnadaprabham
29 ॥ शङ्खचक्रगदापाणिं शार्ङ्गहस्तं श्रियावृतम् । न दृष्टस्तत्क्षणादेव नरस्तस्यैव तेजसा
29 // śaṅkhacakragadāpāṇiṃ śārṅgahastaṃ śriyāvṛtam / na dṛṣṭastatkṣaṇādeva narastasyaiva tejasā
30 ॥ तदन्तरे महादेवः शशाङ्काङ्कितशेखरः । प्रसादाभिमुखो रुद्रः प्रादुरासीन्महेश्वरः
30 // tadantare mahādevaḥ śaśāṅkāṅkitaśekharaḥ / prasādābhimukho rudraḥ prādurāsīnmaheśvaraḥ
31 ॥ निरीक्ष्य ते जगन्नाथं त्रिनेत्रं चन्द्रभूषणम् । तुष्टुवुर्हृष्टमनसो भक्त्या तं परमेश्वरम्
31 // nirīkṣya te jagannāthaṃ trinetraṃ candrabhūṣaṇam / tuṣṭuvurhṛṣṭamanaso bhaktyā taṃ parameśvaram
32 ॥ जयेश्वर महादेव जय भूतपते शिव । जयाशेषमुनीशान तपसाभिप्रपूजित
32 // jayeśvara mahādeva jaya bhūtapate śiva / jayāśeṣamunīśāna tapasābhiprapūjita
33 ॥ सहस्रमूर्ते विश्वात्मन् जगद्यन्त्रप्रवर्तक । जयानन्त जगज्जन्मत्राणसंहारकारण
33 // sahasramūrte viśvātman jagadyantrapravartaka / jayānanta jagajjanmatrāṇasaṃhārakāraṇa
34 ॥ सहस्रचरणेशान शंभो योगीन्द्रवन्दित । जयाम्बिकापते देव नमस्ते परमेश्वर
34 // sahasracaraṇeśāna śaṃbho yogīndravandita / jayāmbikāpate deva namaste parameśvara
35 ॥ संस्तुतो भगवानीशस्त्र्यम्बको भक्तवत्सलः । समालिङ्ग्य हृषीकेशं प्राह गम्भीरया गिरा
35 // saṃstuto bhagavānīśastryambako bhaktavatsalaḥ / samāliṅgya hṛṣīkeśaṃ prāha gambhīrayā girā
36 ॥ किमर्थं पुण्डरीकाक्ष मुनीन्द्रा ब्रह्मवादिनः । इमं समागता देशं किं वा कार्यं मयाच्युत
36 // kimarthaṃ puṇḍarīkākṣa munīndrā brahmavādinaḥ / imaṃ samāgatā deśaṃ kiṃ vā kāryaṃ mayācyuta
37 ॥ आकर्ण्य भगवद्वाक्यं देवदेवो जनार्दनः । प्राह देवो महादेवं प्रसादाभिमुखं स्थितम्
37 // ākarṇya bhagavadvākyaṃ devadevo janārdanaḥ / prāha devo mahādevaṃ prasādābhimukhaṃ sthitam
38 ॥ इमे हि मुनयो देव तापसाः क्षीणकल्मषाः । अभ्यागता मां शरणं सम्यग्दर्शनकाङ्क्षिणः
38 // ime hi munayo deva tāpasāḥ kṣīṇakalmaṣāḥ / abhyāgatā māṃ śaraṇaṃ samyagdarśanakāṅkṣiṇaḥ
39 ॥ यदि प्रसन्नो भगवान् मुनीनां भावितात्मनाम् । सन्निधौ मम तज्ज्ञानं दिव्यं वक्तुमिहार्हसि
39 // yadi prasanno bhagavān munīnāṃ bhāvitātmanām / sannidhau mama tajjñānaṃ divyaṃ vaktumihārhasi
40 ॥ त्वं हि वेत्थ स्वमात्मानं न ह्यन्यो विद्यते शिव । ततस्त्वमात्मनात्मानं मुनीन्द्रेभ्यः प्रदर्शय
40 // tvaṃ hi vettha svamātmānaṃ na hyanyo vidyate śiva / tatastvamātmanātmānaṃ munīndrebhyaḥ pradarśaya
41 ॥ एवमुक्त्वा हृषीकेशः प्रोवाच मुनिपुङ्गवान् । प्रदर्शयन् योगसिद्धिं निरीक्ष्य वृषभध्वजम्
41 // evamuktvā hṛṣīkeśaḥ provāca munipuṅgavān / pradarśayan yogasiddhiṃ nirīkṣya vṛṣabhadhvajam
42 ॥ संदर्शनान्महेशस्य शङ्करस्याथ शूलिनः । कृतार्थं स्वयमात्मानं ज्ञातुमर्हथ तत्त्वतः
42 // saṃdarśanānmaheśasya śaṅkarasyātha śūlinaḥ / kṛtārthaṃ svayamātmānaṃ jñātumarhatha tattvataḥ
43 ॥ प्रष्टुमर्हथ विश्वेशं प्रत्यक्षं पुरतः स्थितम् । ममैव सन्निधावेष यथावद् वक्तुमीश्वरः
43 // praṣṭumarhatha viśveśaṃ pratyakṣaṃ purataḥ sthitam / mamaiva sannidhāveṣa yathāvad vaktumīśvaraḥ
44 ॥ निशम्य विष्णुवचनं प्रणम्य वृषभध्वजम् । सनत्कुमारप्रमुखाः पृच्छन्ति स्म महेश्वरम्
44 // niśamya viṣṇuvacanaṃ praṇamya vṛṣabhadhvajam / sanatkumārapramukhāḥ pṛcchanti sma maheśvaram
45 ॥ अथास्मिन्नन्तरे दिव्यमासनं विमलं शिवम् । किमप्यचिन्त्यं गगनादीश्वरार्हं समुद्बभौ
45 // athāsminnantare divyamāsanaṃ vimalaṃ śivam / kimapyacintyaṃ gaganādīśvarārhaṃ samudbabhau
46 ॥ तत्राससाद योगात्मा विष्णुना सह विश्वकृत् । तेजसा पूरयन् विश्वं भाति देवो महेश्वरः
46 // tatrāsasāda yogātmā viṣṇunā saha viśvakṛt / tejasā pūrayan viśvaṃ bhāti devo maheśvaraḥ
47 ॥ तं ते देवादिदेवेशं शङ्करं ब्रह्मवादिनः । विभ्राजमानं विमले तस्मिन् ददृशुरासने
47 // taṃ te devādideveśaṃ śaṅkaraṃ brahmavādinaḥ / vibhrājamānaṃ vimale tasmin dadṛśurāsane
48 ॥ यं प्रपश्यन्तियोगस्थाः स्वात्मन्यात्मानमीश्वरमा । अनन्यतेजसं शान्तं शिवं ददृशिरे किल
48 // yaṃ prapaśyantiyogasthāḥ svātmanyātmānamīśvaramā / ananyatejasaṃ śāntaṃ śivaṃ dadṛśire kila
49 ॥ यतः प्रसूतिर्भूतानां यत्रैतत् प्रविलीयते । तमासनस्थं भूतानामीशं ददृशिरे किल
49 // yataḥ prasūtirbhūtānāṃ yatraitat pravilīyate / tamāsanasthaṃ bhūtānāmīśaṃ dadṛśire kila
50 ॥ यदन्तरा सर्वमेतद् यतो ऽभिन्नमिदं जगत् । स वासुदेवमासीनं तमीशं ददृशुः किल
50 // yadantarā sarvametad yato 'bhinnamidaṃ jagat / sa vāsudevamāsīnaṃ tamīśaṃ dadṛśuḥ kila
51 ॥ प्रोवाच पृष्टो भगवान् मुनीनां परमेश्वरः । निरीक्ष्य पुण्डरीकाक्षं स्वात्मयोगमनुत्तमम्
51 // provāca pṛṣṭo bhagavān munīnāṃ parameśvaraḥ / nirīkṣya puṇḍarīkākṣaṃ svātmayogamanuttamam
52 ॥ तच्छृणुध्वं यथान्यायमुच्यमानं मयानघाः । प्रशान्तमानसाः सर्वे ज्ञानमीश्वरभाषितम्
52 // tacchṛṇudhvaṃ yathānyāyamucyamānaṃ mayānaghāḥ / praśāntamānasāḥ sarve jñānamīśvarabhāṣitam