93 ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे षोडशो ऽध्यायः व्यास उवाच नाद्याच्छूद्रस्य विप्रो ऽन्नं मोहाद् वा यदि वान्यतः । स शूद्रयोनिं व्रजति यस्तु भुङ्क्ते ह्यनापदि
93 // iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca nādyācchūdrasya vipro 'nnaṃ mohād vā yadi vānyataḥ / sa śūdrayoniṃ vrajati yastu bhuṅkte hyanāpadi
1 ॥ षण्मासान् यो द्विजो भुङ्क्ते शूद्रस्यान्नं विगर्हितम् । जीवन्नेव भवेच्छूद्रो मृतः श्वा चाभिजायते
1 // ṣaṇmāsān yo dvijo bhuṅkte śūdrasyānnaṃ vigarhitam / jīvanneva bhavecchūdro mṛtaḥ śvā cābhijāyate
2 ॥ ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्रस्य च मुनीश्वराः । यस्यान्नेनोदरस्थेन मृतस्तद्योनिमाप्नुयात्
2 // brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrasya ca munīśvarāḥ / yasyānnenodarasthena mṛtastadyonimāpnuyāt
3 ॥ राजान्नं नर्तकान्नं च तक्ष्णो ऽन्नं चर्मकारिणः । गणान्नं गणिकान्नं च षण्ढान्नं चैव वर्जयेत्
3 // rājānnaṃ nartakānnaṃ ca takṣṇo 'nnaṃ carmakāriṇaḥ / gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca ṣaṇḍhānnaṃ caiva varjayet
4 ॥ चक्रोपजीविरजकतस्करध्वजिनां तथा । गान्धर्वलोहकारान्नं सूतकान्नं च वर्जयेत्
4 // cakropajīvirajakataskaradhvajināṃ tathā / gāndharvalohakārānnaṃ sūtakānnaṃ ca varjayet
5 ॥ कुलालचित्रकर्मान्नं वार्धुषेः पतितस्य च । पौनर्भवच्छत्रिकयोरभिशस्तस्य चैव हि
5 // kulālacitrakarmānnaṃ vārdhuṣeḥ patitasya ca / paunarbhavacchatrikayorabhiśastasya caiva hi
6 ॥ सुवर्णकारशैलूषव्याधबद्धातुरस्य च । चिकित्सकस्य चैवान्नं पुंश्चल्या दण्डिकस्य च
6 // suvarṇakāraśailūṣavyādhabaddhāturasya ca / cikitsakasya caivānnaṃ puṃścalyā daṇḍikasya ca
7 ॥ स्तेननास्तिकयोरन्नं देवतानिन्दकस्य च । सोमविक्रयिणश्चान्नं श्वपाकस्य विशेषतः
7 // stenanāstikayorannaṃ devatānindakasya ca / somavikrayiṇaścānnaṃ śvapākasya viśeṣataḥ
8 ॥ भार्याजितस्य चैवान्नं यस्य चोपपतिर्गृहे । उत्सृष्टस्य कदर्यस्य तथैवोच्छिष्टभोजिनः
8 // bhāryājitasya caivānnaṃ yasya copapatirgṛhe / utsṛṣṭasya kadaryasya tathaivocchiṣṭabhojinaḥ
9 ॥ अपाङ्क्त्यान्नं च सङ्घान्नं शस्त्राजीवस्य चैव हि । क्लीबसंन्यासिनोश्चान्नं मत्तोन्मत्तस्य चैव हि । भीतस्य रुदितस्यान्नमवक्रुष्टं परिक्षुतम्
9 // apāṅktyānnaṃ ca saṅghānnaṃ śastrājīvasya caiva hi / klībasaṃnyāsinoścānnaṃ mattonmattasya caiva hi / bhītasya ruditasyānnamavakruṣṭaṃ parikṣutam
10 ॥ ब्रह्मद्विषः पापरुचेः श्राद्धान्नं सूतकस्य च । वृथापाकस्य चैवान्नं शावान्नं श्वशुरस्य च
10 // brahmadviṣaḥ pāparuceḥ śrāddhānnaṃ sūtakasya ca / vṛthāpākasya caivānnaṃ śāvānnaṃ śvaśurasya ca
11 ॥ अप्रजानां तु नारीणां भृतकस्य तथैव च । कारुकान्नं विशेषेण शस्त्रविक्रयिणस्तथा
11 // aprajānāṃ tu nārīṇāṃ bhṛtakasya tathaiva ca / kārukānnaṃ viśeṣeṇa śastravikrayiṇastathā
12 ॥ शौण्डान्नं घाटिकान्नं च भिषजामन्नमेव च । विद्धप्रजननस्यान्नं परिवित्त्यन्नमेव च
12 // śauṇḍānnaṃ ghāṭikānnaṃ ca bhiṣajāmannameva ca / viddhaprajananasyānnaṃ parivittyannameva ca
13 ॥ पुनर्भुवो विशेषेण तथैव दिधिषूपतेः । अवज्ञातं चावधूतं सरोषं विस्मयान्वितम् । गुरोरपि न भोक्तव्यमन्नं संस्कारवर्जितम्
13 // punarbhuvo viśeṣeṇa tathaiva didhiṣūpateḥ / avajñātaṃ cāvadhūtaṃ saroṣaṃ vismayānvitam / gurorapi na bhoktavyamannaṃ saṃskāravarjitam
14 ॥ दुष्कृतं हि मनुष्यस्य सर्वमन्ने व्यवस्थितम् । यो यस्यान्नं समश्नाति स तस्याश्नानि किल्बिषम्
14 // duṣkṛtaṃ hi manuṣyasya sarvamanne vyavasthitam / yo yasyānnaṃ samaśnāti sa tasyāśnāni kilbiṣam
15 ॥ आर्धिकः कुलमित्रश्च स्वगोपालश्च नापितः । एते शूद्रेषु भोज्यान्ना यश्चात्मानं निवेदयेत्
15 // ārdhikaḥ kulamitraśca svagopālaśca nāpitaḥ / ete śūdreṣu bhojyānnā yaścātmānaṃ nivedayet
16 ॥ कुशीलवः कुम्भकारः क्षेत्रकर्मक एव च । एते शूद्रेषु भोज्यान्ना दत्त्वा स्वल्पं पणं बुधैः
16 // kuśīlavaḥ kumbhakāraḥ kṣetrakarmaka eva ca / ete śūdreṣu bhojyānnā dattvā svalpaṃ paṇaṃ budhaiḥ
17 ॥ पायसं स्नेहपक्वं यद् गोरसं चैव सक्तवः । पिण्याकं चैव तैलं च शूद्राद् ग्राह्यं द्विजातिभिः
17 // pāyasaṃ snehapakvaṃ yad gorasaṃ caiva saktavaḥ / piṇyākaṃ caiva tailaṃ ca śūdrād grāhyaṃ dvijātibhiḥ
18 ॥ वृन्ताकं नालिकाशाकं कुसुम्भाश्मन्तकं तथा । पलाण्डुं लशुनं शुक्तं निर्यासं चैव वर्जयेत्
18 // vṛntākaṃ nālikāśākaṃ kusumbhāśmantakaṃ tathā / palāṇḍuṃ laśunaṃ śuktaṃ niryāsaṃ caiva varjayet
19 ॥ छत्राकं विड्वराहं च शेलं पेयूषमेव च । विलयं सुमुखं चैव कवकानि च वर्जयेत्
19 // chatrākaṃ viḍvarāhaṃ ca śelaṃ peyūṣameva ca / vilayaṃ sumukhaṃ caiva kavakāni ca varjayet
20 ॥ गृञ्जनं किंशुकं चैव ककुभाण्डं तथैव च । उदुम्बरमलाबुं च जग्ध्वा पतति वै द्विजः
20 // gṛñjanaṃ kiṃśukaṃ caiva kakubhāṇḍaṃ tathaiva ca / udumbaramalābuṃ ca jagdhvā patati vai dvijaḥ
21 ॥ वृथा कृशरसंयावं पायसापूपमेव च । अनुपाकृतमांसं च देवान्नानि हवींषि च
21 // vṛthā kṛśarasaṃyāvaṃ pāyasāpūpameva ca / anupākṛtamāṃsaṃ ca devānnāni havīṃṣi ca
22 ॥ यवागूं मातुलिङ्गं च मत्स्यानप्यनुपाकृतान् । नीपं कपित्थं प्लक्षं च प्रयत्नेन विवर्जयेत्
22 // yavāgūṃ mātuliṅgaṃ ca matsyānapyanupākṛtān / nīpaṃ kapitthaṃ plakṣaṃ ca prayatnena vivarjayet
23 ॥ पिण्याकं चोद्धृतस्नेहं देवधान्य तथैव च । रात्रौ च तिलसंबद्धं प्रयत्नेन दधि त्यजेत्
23 // piṇyākaṃ coddhṛtasnehaṃ devadhānya tathaiva ca / rātrau ca tilasaṃbaddhaṃ prayatnena dadhi tyajet
24 ॥ नाश्नीयात् पयसा तक्रं न बीजान्युपजीवयेत् । क्रियादुष्टं भावदुष्टमसत्संसर्गि वर्जयेत्
24 // nāśnīyāt payasā takraṃ na bījānyupajīvayet / kriyāduṣṭaṃ bhāvaduṣṭamasatsaṃsargi varjayet
25 ॥ केशकीटावपन्नं च सहृल्लेखं च नित्यशः । श्वाघ्रातं च पुनः सिद्धं चण्डालावेक्षितं तथा
25 // keśakīṭāvapannaṃ ca sahṛllekhaṃ ca nityaśaḥ / śvāghrātaṃ ca punaḥ siddhaṃ caṇḍālāvekṣitaṃ tathā
26 ॥ उदक्यया च पतितैर्गवा चाघ्रातमेव च । अनर्चितं पुर्युं षितं पर्यायान्नं च नित्यशः
26 // udakyayā ca patitairgavā cāghrātameva ca / anarcitaṃ puryuṃ ṣitaṃ paryāyānnaṃ ca nityaśaḥ
27 ॥ काककुक्कुटसंस्पृष्टं कृमिभिश्चैव संयुतम् । मनुष्यैरप्यवघ्रातं कुष्ठिना स्पृष्टमेव च
27 // kākakukkuṭasaṃspṛṣṭaṃ kṛmibhiścaiva saṃyutam / manuṣyairapyavaghrātaṃ kuṣṭhinā spṛṣṭameva ca
28 ॥ न रजस्वलया दत्तं न पुंश्चाल्या सरोषया । मलबद्वाससा वापि परवासो ऽथ वर्जयेत्
28 // na rajasvalayā dattaṃ na puṃścālyā saroṣayā / malabadvāsasā vāpi paravāso 'tha varjayet
29 ॥ विवत्सायाश्च गोः क्षीरमौष्ट्रं वानिर्दशं तथा । आविकं सन्धिनीक्षीरमपेयं मनुरब्रवीत्
29 // vivatsāyāśca goḥ kṣīramauṣṭraṃ vānirdaśaṃ tathā / āvikaṃ sandhinīkṣīramapeyaṃ manurabravīt
30 ॥ बलाकं हंसदात्यूहं कलविङ्कं शुकं तथा । कुररं च चकोरं च जालपादं च कोकिलम्
30 // balākaṃ haṃsadātyūhaṃ kalaviṅkaṃ śukaṃ tathā / kuraraṃ ca cakoraṃ ca jālapādaṃ ca kokilam
31 ॥ वायसं खञ्जरीटं च श्येनं गृध्रं तथैव च । उलूकं चक्रवाकं च भासं पारावतानपि । कपोतं टिट्टिभं चैव ग्रामकुक्कुटमेव च
31 // vāyasaṃ khañjarīṭaṃ ca śyenaṃ gṛdhraṃ tathaiva ca / ulūkaṃ cakravākaṃ ca bhāsaṃ pārāvatānapi / kapotaṃ ṭiṭṭibhaṃ caiva grāmakukkuṭameva ca
32 ॥ सिंहव्याघ्रं च मार्जारं श्वानं शूकरमेव च । शृगालं मर्कटं चैव गर्दभं च न भक्षयेत्
32 // siṃhavyāghraṃ ca mārjāraṃ śvānaṃ śūkarameva ca / śṛgālaṃ markaṭaṃ caiva gardabhaṃ ca na bhakṣayet
33 ॥ न भक्षयेत् सर्वमृगान् पक्षिणो ऽन्यान् वनेचरान् । जलेचरान् स्थलचरान् प्राणिनश्चेति धारणा
33 // na bhakṣayet sarvamṛgān pakṣiṇo 'nyān vanecarān / jalecarān sthalacarān prāṇinaśceti dhāraṇā
34 ॥ गोधा कूर्मः शशः श्वाविच्छल्यकश्चेति सत्तमाः । भक्ष्याः पञ्चनखा नित्यं मनुराह प्रिजापतिः
34 // godhā kūrmaḥ śaśaḥ śvāvicchalyakaśceti sattamāḥ / bhakṣyāḥ pañcanakhā nityaṃ manurāha prijāpatiḥ
35 ॥ मत्स्यान् सशल्कान् भुञ्जीयान् मांसं रौरवमेवच । निवेद्य देवताभ्यस्तु ब्राह्मणेभ्यस्तु नान्यथा
35 // matsyān saśalkān bhuñjīyān māṃsaṃ rauravamevaca / nivedya devatābhyastu brāhmaṇebhyastu nānyathā
36 ॥ मयूरं तित्तिरं चैव कपोतं च कपिञ्जलम् । वाध्रीणसं बकं भक्ष्यं मीनहंसपराजिताः
36 // mayūraṃ tittiraṃ caiva kapotaṃ ca kapiñjalam / vādhrīṇasaṃ bakaṃ bhakṣyaṃ mīnahaṃsaparājitāḥ
37 ॥ शफरं सिंहतुण्डं च तथा पाठीनरोहितौ । मत्स्याश्चैते समुद्दिष्टा भक्षणाय द्विजोत्तमाः
37 // śapharaṃ siṃhatuṇḍaṃ ca tathā pāṭhīnarohitau / matsyāścaite samuddiṣṭā bhakṣaṇāya dvijottamāḥ
38 ॥ प्रोक्षितं भक्षयेदेषां मांसं च द्विजकाम्यया । यथाविधि नियुक्तं च प्राणानामपि चात्यये
38 // prokṣitaṃ bhakṣayedeṣāṃ māṃsaṃ ca dvijakāmyayā / yathāvidhi niyuktaṃ ca prāṇānāmapi cātyaye
39 ॥ भक्षयेन्नैव मांसानि शेषभोजी न लिप्यते । औषधार्थमशक्तौ वा नियोगाद् यज्ञकारणात्
39 // bhakṣayennaiva māṃsāni śeṣabhojī na lipyate / auṣadhārthamaśaktau vā niyogād yajñakāraṇāt
40 ॥ आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे दैवे वा मांसमुत्सृजेत् । यावन्ति पशुरोमाणि तावतो नरकान् व्रजेत्
40 // āmantritastu yaḥ śrāddhe daive vā māṃsamutsṛjet / yāvanti paśuromāṇi tāvato narakān vrajet
41 ॥ अदेयं चाप्यपेयं च तथैवास्पृश्यमेव च । द्विजातीनामनालोक्यं नित्यं मद्यमिति स्थितिः
41 // adeyaṃ cāpyapeyaṃ ca tathaivāspṛśyameva ca / dvijātīnāmanālokyaṃ nityaṃ madyamiti sthitiḥ
42 ॥ तस्मात् सर्वप्रकारेण मद्यं नित्यं विवर्जयेत् । पीत्वा पतति कर्मभ्यस्त्वसंभाष्यो भवेद् द्विजः
42 // tasmāt sarvaprakāreṇa madyaṃ nityaṃ vivarjayet / pītvā patati karmabhyastvasaṃbhāṣyo bhaved dvijaḥ
43 ॥ भक्षयित्वा ह्यभक्ष्याणि पीत्वापेयान्यपि द्विजः । नाधिकारी भवेत् तावद् यावद् तन्न जहात्यधः
43 // bhakṣayitvā hyabhakṣyāṇi pītvāpeyānyapi dvijaḥ / nādhikārī bhavet tāvad yāvad tanna jahātyadhaḥ
44 ॥ तस्मात् परिहरेन्नित्यमभक्ष्याणि प्रयत्नतः । अपेयानि च विप्रो वै तथा चेद् याति रौरवम्
44 // tasmāt pariharennityamabhakṣyāṇi prayatnataḥ / apeyāni ca vipro vai tathā ced yāti rauravam