32 ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकोनविंशो ऽध्यायः व्यास उवाच अथ श्राद्धममावास्यां प्राप्य कार्यं द्विजोत्तमैः । पिण्डान्वाहार्यकं भक्त्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्
32 // iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca atha śrāddhamamāvāsyāṃ prāpya kāryaṃ dvijottamaiḥ / piṇḍānvāhāryakaṃ bhaktyā bhuktimuktiphalapradam
1 ॥ पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं क्षीणे राजनि शस्यते । अपराह्ने द्विजातीनां प्रशस्तेनामिषेण च
1 // piṇḍānvāhāryakaṃ śrāddhaṃ kṣīṇe rājani śasyate / aparāhne dvijātīnāṃ praśastenāmiṣeṇa ca
2 ॥ प्रतिपत्प्रभृति ह्यन्यास्तिथयः कृष्णपक्षके । चतुर्दशीं वर्जयित्वा प्रशस्ता ह्युत्तरोत्तराः
2 // pratipatprabhṛti hyanyāstithayaḥ kṛṣṇapakṣake / caturdaśīṃ varjayitvā praśastā hyuttarottarāḥ
3 ॥ अमावास्याष्टकास्तिस्त्रः पौषमासादिषु त्रिषु । तिस्त्रश्चान्वष्टकाः पुण्या माघी पञ्चदशी तथा
3 // amāvāsyāṣṭakāstistraḥ pauṣamāsādiṣu triṣu / tistraścānvaṣṭakāḥ puṇyā māghī pañcadaśī tathā
4 ॥ त्रयोदशी मघायुक्ता वर्षासु तु विशेषतः । शस्यापाकश्राद्धकाला नित्याः प्रोक्ता दिने दिने
4 // trayodaśī maghāyuktā varṣāsu tu viśeṣataḥ / śasyāpākaśrāddhakālā nityāḥ proktā dine dine
5 ॥ नैमित्तिकं तु कर्तव्यं ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । बान्धवानां च मरणे नारकी स्यादतो ऽन्यथा
5 // naimittikaṃ tu kartavyaṃ grahaṇe candrasūryayoḥ / bāndhavānāṃ ca maraṇe nārakī syādato 'nyathā
6 ॥ काम्यानि चैव श्राद्धानि शस्यान्ते ग्रहणादिषु । अयने विषुवे चैव व्यतीपाते ऽप्यनन्तकम्
6 // kāmyāni caiva śrāddhāni śasyānte grahaṇādiṣu / ayane viṣuve caiva vyatīpāte 'pyanantakam
7 ॥ संक्रान्त्यमक्षयं श्राद्धं तथा जन्मदिनेष्वपि । नक्षत्रेषु च सर्वेषु कार्यं काम्यं विशेषतः
7 // saṃkrāntyamakṣayaṃ śrāddhaṃ tathā janmadineṣvapi / nakṣatreṣu ca sarveṣu kāryaṃ kāmyaṃ viśeṣataḥ
8 ॥ स्वर्गं च लभते कृत्वा कृत्तिकासु द्विजोत्तमः । अपत्यमथ रोहिण्यां सौम्ये तु ब्रह्मवर्चसम्
8 // svargaṃ ca labhate kṛtvā kṛttikāsu dvijottamaḥ / apatyamatha rohiṇyāṃ saumye tu brahmavarcasam
9 ॥ रौद्राणां कर्मणां सिद्धिमार्द्रायां शौर्यमेव च । पुनर्वसौ तथा भूमिं श्रियं पुष्ये तथैव च
9 // raudrāṇāṃ karmaṇāṃ siddhimārdrāyāṃ śauryameva ca / punarvasau tathā bhūmiṃ śriyaṃ puṣye tathaiva ca
10 ॥ सर्वान् कामांस्तथा सार्पे पित्र्ये सौभाग्यमेव च । अर्यम्णे तु धनं विन्द्यात् फाल्गुन्यां पापनाशनम्
10 // sarvān kāmāṃstathā sārpe pitrye saubhāgyameva ca / aryamṇe tu dhanaṃ vindyāt phālgunyāṃ pāpanāśanam
11 ॥ ज्ञातिश्रैष्ठ्यं तथा हस्ते चित्रायां च बहून् सुतान् । वाणिज्यसिद्धिं स्वातौ तु विशाखासु सुवर्णकम्
11 // jñātiśraiṣṭhyaṃ tathā haste citrāyāṃ ca bahūn sutān / vāṇijyasiddhiṃ svātau tu viśākhāsu suvarṇakam
12 ॥ मैत्रे बहूनि मित्राणि राज्यं शाक्रे तथैव च । मूले कृषिं लभेद् यानसिद्धिमाप्ये समुद्रतः
12 // maitre bahūni mitrāṇi rājyaṃ śākre tathaiva ca / mūle kṛṣiṃ labhed yānasiddhimāpye samudrataḥ
13 ॥ सर्वान् कामान् वैश्वदेवे श्रैष्ठ्यं तु श्रवणे पुनः । श्रविष्ठायां तथा कामान् वारुणे च परं बलम्
13 // sarvān kāmān vaiśvadeve śraiṣṭhyaṃ tu śravaṇe punaḥ / śraviṣṭhāyāṃ tathā kāmān vāruṇe ca paraṃ balam
14 ॥ अजैकपादे कुप्यं स्यादहिर्बुध्ने गृहं शुभम् । रेवत्यां बहवो गावो ह्यश्विन्यां तुरगांस्तथा । याम्ये ऽथ जीवनं तत् स्याद्यदि श्राद्धं प्रयच्छति
14 // ajaikapāde kupyaṃ syādahirbudhne gṛhaṃ śubham / revatyāṃ bahavo gāvo hyaśvinyāṃ turagāṃstathā / yāmye 'tha jīvanaṃ tat syādyadi śrāddhaṃ prayacchati
15 ॥ आदित्यवारे त्वारोग्यं चन्द्रे सौभाग्यमेव च । कौजे सर्वत्र विजयं सर्वान् कामान् बुधस्य तु
15 // ādityavāre tvārogyaṃ candre saubhāgyameva ca / kauje sarvatra vijayaṃ sarvān kāmān budhasya tu
16 ॥ विद्यामभीष्टा जीवे तु धनं वै भार्गवे पुनः । शमैश्वरे लभेदायुः प्रतिपत्सु सुतान् शुभान्
16 // vidyāmabhīṣṭā jīve tu dhanaṃ vai bhārgave punaḥ / śamaiśvare labhedāyuḥ pratipatsu sutān śubhān
17 ॥ कन्यकां वै द्वितीयायां तृतीयायां तु वन्दिनः । पशून्क्षुद्रांश्चतुर्थ्यां तु पञ्चम्यांशोभनान् सुतान्
17 // kanyakāṃ vai dvitīyāyāṃ tṛtīyāyāṃ tu vandinaḥ / paśūnkṣudrāṃścaturthyāṃ tu pañcamyāṃśobhanān sutān
18 ॥ षष्ट्यां द्यूतं कृषिं चापि सप्तम्यां लभते नरः । अष्टम्यामपि वाणिज्यं लभते श्राद्धदः सदा
18 // ṣaṣṭyāṃ dyūtaṃ kṛṣiṃ cāpi saptamyāṃ labhate naraḥ / aṣṭamyāmapi vāṇijyaṃ labhate śrāddhadaḥ sadā
19 ॥ स्यान्नवम्यामेकखुरं दशम्यां द्विखुरं बहु । एकादश्यां तथा रूप्यं ब्रह्मवर्चस्विनः सुतान्
19 // syānnavamyāmekakhuraṃ daśamyāṃ dvikhuraṃ bahu / ekādaśyāṃ tathā rūpyaṃ brahmavarcasvinaḥ sutān
20 ॥ द्वादश्यां जातरूपं च रजतं कुप्यमेव च । ज्ञातिश्रैष्ठ्यं त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां तु क्रुप्रजाः । पञ्चदश्यां सर्वकामानाप्नोति श्राद्धदः सदा
20 // dvādaśyāṃ jātarūpaṃ ca rajataṃ kupyameva ca / jñātiśraiṣṭhyaṃ trayodaśyāṃ caturdaśyāṃ tu kruprajāḥ / pañcadaśyāṃ sarvakāmānāpnoti śrāddhadaḥ sadā
21 ॥ तस्माच्छ्राद्धं न कर्तव्यं चतुर्दश्यां द्विजातिभिः । शस्त्रेण तु हतानां वै तत्र श्राद्धं प्रकल्पयेत्
21 // tasmācchrāddhaṃ na kartavyaṃ caturdaśyāṃ dvijātibhiḥ / śastreṇa tu hatānāṃ vai tatra śrāddhaṃ prakalpayet
22 ॥ द्रव्यब्राह्मणसंपत्तौ न कालनियमः कृतः । तस्माद् भोगापवर्गार्थं श्राद्धं कुर्युर्द्विजातयः
22 // dravyabrāhmaṇasaṃpattau na kālaniyamaḥ kṛtaḥ / tasmād bhogāpavargārthaṃ śrāddhaṃ kuryurdvijātayaḥ
23 ॥ कर्मारम्भेषु सर्वेषु कुर्यादाभ्युदयं पुनः । पुत्रजन्मादिषु श्राद्धं पार्वणं पर्वणि स्मृतम्
23 // karmārambheṣu sarveṣu kuryādābhyudayaṃ punaḥ / putrajanmādiṣu śrāddhaṃ pārvaṇaṃ parvaṇi smṛtam
24 ॥ अहन्यहनि नित्यं स्यात् काम्यं नैमित्तिकं पुनः । एकोद्दिष्टादि विज्ञेयं वृद्धिश्राद्धं तु पार्वणम्
24 // ahanyahani nityaṃ syāt kāmyaṃ naimittikaṃ punaḥ / ekoddiṣṭādi vijñeyaṃ vṛddhiśrāddhaṃ tu pārvaṇam
25 ॥ एतत् पञ्चविधं श्राद्धं मनुना परिकीर्तितम् । यात्रायां षष्ठमाख्यातं तत्प्रयत्नेन पालयेत्
25 // etat pañcavidhaṃ śrāddhaṃ manunā parikīrtitam / yātrāyāṃ ṣaṣṭhamākhyātaṃ tatprayatnena pālayet
26 ॥ शुद्धये सप्तमं श्राद्धं ब्रह्मणा परिभाषितम् । दैविकं चाष्टमं श्राद्धं यत्कृत्वा मुच्यते भयात्
26 // śuddhaye saptamaṃ śrāddhaṃ brahmaṇā paribhāṣitam / daivikaṃ cāṣṭamaṃ śrāddhaṃ yatkṛtvā mucyate bhayāt
27 ॥ संध्यारात्र्योर्न कर्तव्यं राहोरन्यत्र दर्शनात् । देशानां च विशेषेण भवेत् पुण्यमनन्तकम्
27 // saṃdhyārātryorna kartavyaṃ rāhoranyatra darśanāt / deśānāṃ ca viśeṣeṇa bhavet puṇyamanantakam
28 ॥ गङ्गायामक्षयं श्राद्धं प्रयागे ऽमरकण्टके । गायन्ति पितरो गाथां कीर्तयन्ति मनीषिणः
28 // gaṅgāyāmakṣayaṃ śrāddhaṃ prayāge 'marakaṇṭake / gāyanti pitaro gāthāṃ kīrtayanti manīṣiṇaḥ
29 ॥ एष्टव्या बहवः पुत्राः शीलवन्तो गुणान्विताः । तेषां तु समवेतानां यद्येको ऽपि गायां व्रजेत्
29 // eṣṭavyā bahavaḥ putrāḥ śīlavanto guṇānvitāḥ / teṣāṃ tu samavetānāṃ yadyeko 'pi gāyāṃ vrajet
30 ॥ गयां प्राप्यानुषङ्गेण यदि श्राद्धं समाचरेत् । तारिताः पितरस्तेन स याति परमां गतिम्
30 // gayāṃ prāpyānuṣaṅgeṇa yadi śrāddhaṃ samācaret / tāritāḥ pitarastena sa yāti paramāṃ gatim
31 ॥ वराहपर्वते चैव गङ्गायां वै विशेषतः । वाराणस्यां विशेषेण यत्र देवः स्वयं हरः
31 // varāhaparvate caiva gaṅgāyāṃ vai viśeṣataḥ / vārāṇasyāṃ viśeṣeṇa yatra devaḥ svayaṃ haraḥ
32 ॥ गङ्गाद्वारे प्रभासे च बिल्वके नीलपर्वते । कुरुक्षेत्रे च कुब्जाम्रे भृगुतुङ्गे महालये
32 // gaṅgādvāre prabhāse ca bilvake nīlaparvate / kurukṣetre ca kubjāmre bhṛgutuṅge mahālaye
33 ॥ केदारे फल्गुतीर्थे च नैमिषारण्य एव च । सरस्वत्यां विशेषेण पुष्करेषु विशेषतः
33 // kedāre phalgutīrthe ca naimiṣāraṇya eva ca / sarasvatyāṃ viśeṣeṇa puṣkareṣu viśeṣataḥ
34 ॥ नर्मदायां कुशावर्ते श्रीशैले भद्रकर्णके । वेत्रवत्यां विपाशायां गोदावर्यां विशेषतः
34 // narmadāyāṃ kuśāvarte śrīśaile bhadrakarṇake / vetravatyāṃ vipāśāyāṃ godāvaryāṃ viśeṣataḥ
35 ॥ एवमादिषु चान्येषु तीर्थेषु पुलिनेषु च । नदीनां चैव तीरेषु तुष्यन्ति पितरः सदा
35 // evamādiṣu cānyeṣu tīrtheṣu pulineṣu ca / nadīnāṃ caiva tīreṣu tuṣyanti pitaraḥ sadā
36 ॥ व्रीहिभिश्च यवैर्माषैरद्भिर्मूलफलेन वा । श्यामाकैश्च यवैः शाकैर्नोवारैश्च प्रियङ्गुभिः । गौधूमैश्च तिलैर्मुद्गैर्मासं प्रीणयते पितॄन्
36 // vrīhibhiśca yavairmāṣairadbhirmūlaphalena vā / śyāmākaiśca yavaiḥ śākairnovāraiśca priyaṅgubhiḥ / gaudhūmaiśca tilairmudgairmāsaṃ prīṇayate pitṝn
37 ॥ आम्रान् पाने रतानिक्षून् मृद्वीकांश्च सदाडिमान् । विदार्याश्च भरण्डाश्च श्राद्धकाले प्रादपयेत्
37 // āmrān pāne ratānikṣūn mṛdvīkāṃśca sadāḍimān / vidāryāśca bharaṇḍāśca śrāddhakāle prādapayet
38 ॥ लाजान् मधुयुतान् दद्यात् सक्तून् शर्करया सह । दद्याच्छ्राद्धे प्रयत्नेन शृङ्गाटककशेरुकान्
38 // lājān madhuyutān dadyāt saktūn śarkarayā saha / dadyācchrāddhe prayatnena śṛṅgāṭakakaśerukān
39 ॥ द्वौ मासौ मत्स्यमांसेन त्रीन् मासान् हारिणेनतु । औरभ्रेणाथ चतुरः शाकुनेनेह पञ्च तु
39 // dvau māsau matsyamāṃsena trīn māsān hāriṇenatu / aurabhreṇātha caturaḥ śākuneneha pañca tu
40 ॥ षण्मासांश्छागमांसेन पार्षतेनाथ सप्त वै । अष्टावेणस्य मांसेन रौरवेण नवैव तु
40 // ṣaṇmāsāṃśchāgamāṃsena pārṣatenātha sapta vai / aṣṭāveṇasya māṃsena rauraveṇa navaiva tu
41 ॥ दशमासांस्तु तृप्यन्ति वराहमहिषामिषैः । शशकूर्मर्योर्मांसेन मासानेकादशैव तु
41 // daśamāsāṃstu tṛpyanti varāhamahiṣāmiṣaiḥ / śaśakūrmaryormāṃsena māsānekādaśaiva tu
42 ॥ संवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन तु । वार्ध्रोणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी
42 // saṃvatsaraṃ tu gavyena payasā pāyasena tu / vārdhroṇasasya māṃsena tṛptirdvādaśavārṣikī
43 ॥ कालशाकं महाशल्कं खङ्गलोहामिषं मधु । आनन्त्यायैव कल्पन्ते मुन्यन्नानि च सर्वशः
43 // kālaśākaṃ mahāśalkaṃ khaṅgalohāmiṣaṃ madhu / ānantyāyaiva kalpante munyannāni ca sarvaśaḥ
44 ॥ क्रीत्वा लब्ध्वा स्वयं वाथ मृतानाहृत्य वा द्विजः । दद्याच्छ्राद्धे प्रयत्नेन तदस्याक्षयमुच्यते
44 // krītvā labdhvā svayaṃ vātha mṛtānāhṛtya vā dvijaḥ / dadyācchrāddhe prayatnena tadasyākṣayamucyate
45 ॥ पिप्पलीं क्रमुकं चैव तथा चैव मसूरकम् । कूष्माण्डालाबुवार्ताकान् भूस्तृणं सुरसं तथा
45 // pippalīṃ kramukaṃ caiva tathā caiva masūrakam / kūṣmāṇḍālābuvārtākān bhūstṛṇaṃ surasaṃ tathā
46 ॥ कुसुम्भपिण्डमूलं वै तन्दुलीयकमेव च । राजमाषांस्तथा क्षीरं माहिषं च विवर्जयेत्
46 // kusumbhapiṇḍamūlaṃ vai tandulīyakameva ca / rājamāṣāṃstathā kṣīraṃ māhiṣaṃ ca vivarjayet
47 ॥ कोद्रवान् कोविदारांश्चपालक्यान् मरिचांस्तथा । वर्जयेत् सर्वयत्नेन श्राद्धकाले द्विजोत्तमः
47 // kodravān kovidārāṃścapālakyān maricāṃstathā / varjayet sarvayatnena śrāddhakāle dvijottamaḥ