48 ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे विशो ऽध्यायः व्यास उवाच स्नात्वा यथोक्तं संतर्प्य पितॄंश्चन्द्रक्षये द्विजः । पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यात् सौम्यमनाः शुचिः
48 // iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge viśo 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca snātvā yathoktaṃ saṃtarpya pitṝṃścandrakṣaye dvijaḥ / piṇḍānvāhāryakaṃ śrāddhaṃ kuryāt saumyamanāḥ śuciḥ
1 ॥ पूर्वमेव परीक्षेत ब्राह्मणं वेदपारगम् । तीर्थं तद् हव्यकव्यानां प्रदाने चातिथिः स्मृतः
1 // pūrvameva parīkṣeta brāhmaṇaṃ vedapāragam / tīrthaṃ tad havyakavyānāṃ pradāne cātithiḥ smṛtaḥ
2 ॥ ये सोमपा विरजसो धर्मज्ञाः शान्तचेतसः । व्रतिनो नियमस्थाश्च ऋतुकालाभिगामिनः
2 // ye somapā virajaso dharmajñāḥ śāntacetasaḥ / vratino niyamasthāśca ṛtukālābhigāminaḥ
3 ॥ पञ्चाग्निरप्यधीयानो यजुर्वेदविदेव च । बह्वृचश्च त्रिसौपर्णस्त्रिमधुर्वाथ यो भवेत्
3 // pañcāgnirapyadhīyāno yajurvedavideva ca / bahvṛcaśca trisauparṇastrimadhurvātha yo bhavet
4 ॥ त्रिणाचिकेतच्छन्दोगो ज्येष्ठसामग एव च । अथर्वशिरसो ऽध्येता रुद्राध्यायी विशेषतः
4 // triṇāciketacchandogo jyeṣṭhasāmaga eva ca / atharvaśiraso 'dhyetā rudrādhyāyī viśeṣataḥ
5 ॥ अग्निहोत्रपरो विद्वान् न्यायविच्च षडङ्गवित् । मन्त्रब्राह्मणविच्चैव यश्च स्याद् धर्मपाठकः
5 // agnihotraparo vidvān nyāyavicca ṣaḍaṅgavit / mantrabrāhmaṇaviccaiva yaśca syād dharmapāṭhakaḥ
6 ॥ ऋषिव्रती ऋषीकश्च तथा द्वादशवार्षिकः । ब्रह्मदेयानुसंतानो गर्भशुद्धः सहस्रदः
6 // ṛṣivratī ṛṣīkaśca tathā dvādaśavārṣikaḥ / brahmadeyānusaṃtāno garbhaśuddhaḥ sahasradaḥ
7 ॥ चान्द्रायणव्रतचरः सत्यवादी पुराणवित् । गुरुदेवाग्निपूजासु प्रसक्तो ज्ञानतत्परः
7 // cāndrāyaṇavratacaraḥ satyavādī purāṇavit / gurudevāgnipūjāsu prasakto jñānatatparaḥ
8 ॥ विमुक्तः सर्वतो धीरो ब्रह्मभूतो द्विजोत्तमः । महादेवार्चनरतो वैष्णवः पङ्क्तिपावनः
8 // vimuktaḥ sarvato dhīro brahmabhūto dvijottamaḥ / mahādevārcanarato vaiṣṇavaḥ paṅktipāvanaḥ
9 ॥ अहिंसानिरतो नित्यमप्रतिग्रहणस्तथा । सत्रिणो दाननिरता विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः
9 // ahiṃsānirato nityamapratigrahaṇastathā / satriṇo dānaniratā vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ
10 ॥ युवानः श्रोत्रियाः स्वस्था महायज्ञपरायणाः । सावित्रीजापनिरता ब्राह्मणाः पङ्क्तिपावनाः
10 // yuvānaḥ śrotriyāḥ svasthā mahāyajñaparāyaṇāḥ / sāvitrījāpaniratā brāhmaṇāḥ paṅktipāvanāḥ
11 ॥ कुलीनाः श्रुतवन्तश्च शीलवन्तस्तपस्विनः । अग्निचित्स्नातका विप्रा विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः
11 // kulīnāḥ śrutavantaśca śīlavantastapasvinaḥ / agnicitsnātakā viprā vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ
12 ॥ मातापित्रोर्हिते युक्तः प्रातः स्नायी तथा द्विजः । अध्यात्मविन्मुनिर्दान्तो विज्ञेयः पङ्क्तिपावनः
12 // mātāpitrorhite yuktaḥ prātaḥ snāyī tathā dvijaḥ / adhyātmavinmunirdānto vijñeyaḥ paṅktipāvanaḥ
13 ॥ ज्ञाननिष्ठो महायोगी वेदान्तार्थविचिन्तकः । श्रद्धालुः श्राद्धनिरतो ब्राह्मणः पङ्क्तिपावनः
13 // jñānaniṣṭho mahāyogī vedāntārthavicintakaḥ / śraddhāluḥ śrāddhanirato brāhmaṇaḥ paṅktipāvanaḥ
14 ॥ वेदविद्यारतः स्नातो ब्रह्मचर्यपरः सदा । अथर्वणो मुमुक्षुश्च ब्राह्मणः पङ्क्तिपावनः
14 // vedavidyārataḥ snāto brahmacaryaparaḥ sadā / atharvaṇo mumukṣuśca brāhmaṇaḥ paṅktipāvanaḥ
15 ॥ असमानप्रवरको ह्यसगोत्रस्तथैव च । असंबन्धी च विज्ञेयो ब्राह्मणः पङ्क्तिपावनः
15 // asamānapravarako hyasagotrastathaiva ca / asaṃbandhī ca vijñeyo brāhmaṇaḥ paṅktipāvanaḥ
16 ॥ भोजयेद् योगिनं पूर्वं तत्त्वज्ञानरतं यतिम् । अलाभे नैष्ठिकं दान्तमुपकुर्वाणकं तथा
16 // bhojayed yoginaṃ pūrvaṃ tattvajñānarataṃ yatim / alābhe naiṣṭhikaṃ dāntamupakurvāṇakaṃ tathā
17 ॥ तदलाभे गृहस्थं तु मुमुक्षुं सङ्गवर्जितम् । सर्वालाभे साधकं वा गृहस्थमपि भोजयेत्
17 // tadalābhe gṛhasthaṃ tu mumukṣuṃ saṅgavarjitam / sarvālābhe sādhakaṃ vā gṛhasthamapi bhojayet
18 ॥ प्रकृतेर्गुणतत्त्वज्ञो यस्याश्नाति यतिर्हविः । फलं वेदविदां तस्य सहस्रादतिरिच्यते
18 // prakṛterguṇatattvajño yasyāśnāti yatirhaviḥ / phalaṃ vedavidāṃ tasya sahasrādatiricyate
19 ॥ तस्माद् यत्नेन योगीन्द्रमीश्वरज्ञानतत्परम् । भोजयेद् हव्यकव्येषु अलाभादितरान् द्विजान्
19 // tasmād yatnena yogīndramīśvarajñānatatparam / bhojayed havyakavyeṣu alābhāditarān dvijān
20 ॥ एष वै प्रथमः कल्पः प्रिदाने हव्यकव्ययोः । अनुकल्पस्त्वयं ज्ञेयः सदा सद्भिरनुष्ठितः
20 // eṣa vai prathamaḥ kalpaḥ pridāne havyakavyayoḥ / anukalpastvayaṃ jñeyaḥ sadā sadbhiranuṣṭhitaḥ
21 ॥ मातामहं मातुलं च स्वस्त्रीयं श्वशुरं गुरुम् । दौहित्रं विट्पतिं बन्धुमृत्विग्याज्यौ च भोजयेत्
21 // mātāmahaṃ mātulaṃ ca svastrīyaṃ śvaśuraṃ gurum / dauhitraṃ viṭpatiṃ bandhumṛtvigyājyau ca bhojayet
22 ॥ न श्राद्धे भोजयेन्मित्रं धनैः कार्यो ऽस्य संग्रहः । पैशाची दक्षिणा सा हि नैवामुत्र फलप्रदा
22 // na śrāddhe bhojayenmitraṃ dhanaiḥ kāryo 'sya saṃgrahaḥ / paiśācī dakṣiṇā sā hi naivāmutra phalapradā
23 ॥ काम श्राद्धे ऽर्चयेन्मित्रं नाभिरूपमपि त्वरिम् । द्विषता हि हविर्भुक्तं भवति प्रेत्य निष्फलम्
23 // kāma śrāddhe 'rcayenmitraṃ nābhirūpamapi tvarim / dviṣatā hi havirbhuktaṃ bhavati pretya niṣphalam
24 ॥ ब्राह्मणो ह्यनधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति । तस्मै हव्यं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते
24 // brāhmaṇo hyanadhīyānastṛṇāgniriva śāmyati / tasmai havyaṃ na dātavyaṃ na hi bhasmani hūyate
25 ॥ यथेरिणे बीजमुप्त्वा न वप्ता लभते फलम् । तथानृचे हविर्दत्त्वा न दाता लभते फलम्
25 // yatheriṇe bījamuptvā na vaptā labhate phalam / tathānṛce havirdattvā na dātā labhate phalam
26 ॥ यावतो ग्रसते पिण्डान् हव्यकव्येष्वमन्त्रवित् । तावतो ग्रसते प्रेत्य दीप्तान् स्थूलांस्त्वयोगुडान्
26 // yāvato grasate piṇḍān havyakavyeṣvamantravit / tāvato grasate pretya dīptān sthūlāṃstvayoguḍān
27 ॥ अपि विद्याकुलैर्युक्ता हीनवृत्ता नराधमाः । यत्रैते भुञ्जते हव्यं तद् भवेदासुर द्विजाः
27 // api vidyākulairyuktā hīnavṛttā narādhamāḥ / yatraite bhuñjate havyaṃ tad bhavedāsura dvijāḥ
28 ॥ यस्य वेदश्च वेदी च विच्छिद्येते त्रिपूरुषम् । स वै दुर्ब्राह्मणो नार्हः श्राद्धादिषु कदाचन
28 // yasya vedaśca vedī ca vicchidyete tripūruṣam / sa vai durbrāhmaṇo nārhaḥ śrāddhādiṣu kadācana
29 ॥ शूद्रप्रेष्यो भृतो राज्ञो वृषलो ग्रामयाजकः । बधबन्धोपजीवी च षडेते ब्रह्मबन्धवः
29 // śūdrapreṣyo bhṛto rājño vṛṣalo grāmayājakaḥ / badhabandhopajīvī ca ṣaḍete brahmabandhavaḥ
30 ॥ दत्तानुयोगान् वृत्यर्थं पतितान् मनुरब्रवीत् । वेदविक्रायिणो ह्येते श्राद्धादिषु विगर्हिताः
30 // dattānuyogān vṛtyarthaṃ patitān manurabravīt / vedavikrāyiṇo hyete śrāddhādiṣu vigarhitāḥ
31 ॥ श्रुतिविक्रयिणो ये तु परपूर्वासमुद्भवाः । असमानान् याजयन्ति पतितास्ते प्रकीर्तिताः
31 // śrutivikrayiṇo ye tu parapūrvāsamudbhavāḥ / asamānān yājayanti patitāste prakīrtitāḥ
32 ॥ असंस्कृताध्यापका ये भृत्या वाध्यापयन्ति ये । अधीयते तथा वेदान् पतितास्ते प्रकीर्तिताः
32 // asaṃskṛtādhyāpakā ye bhṛtyā vādhyāpayanti ye / adhīyate tathā vedān patitāste prakīrtitāḥ
33 ॥ वृद्धश्रावकनिर्ग्रन्थाः पञ्चरात्रविदो जनाः । कापालिकाः पाशुपताः पाषण्डा ये च तद्विधाः
33 // vṛddhaśrāvakanirgranthāḥ pañcarātravido janāḥ / kāpālikāḥ pāśupatāḥ pāṣaṇḍā ye ca tadvidhāḥ
34 ॥ यस्याश्नन्ति हवींष्येते दुरात्मानस्तु तामसाः । न तस्य तद् भवेच्छ्राद्धं प्रेत्य चेह फलप्रदम्
34 // yasyāśnanti havīṃṣyete durātmānastu tāmasāḥ / na tasya tad bhavecchrāddhaṃ pretya ceha phalapradam
35 ॥ अनाश्रमो यो द्विजः स्यादाश्रमी वा निरर्थकः । मिथ्याश्रमी च ते विप्रा विज्ञेयाः पङ्क्तिदूषकाः
35 // anāśramo yo dvijaḥ syādāśramī vā nirarthakaḥ / mithyāśramī ca te viprā vijñeyāḥ paṅktidūṣakāḥ
36 ॥ दुश्चर्मा कुनखी कुष्ठी श्वित्री च श्यावदन्तकः । विद्धप्रजननश्चैव स्तेनः क्लीबो ऽथ नास्तिकः
36 // duścarmā kunakhī kuṣṭhī śvitrī ca śyāvadantakaḥ / viddhaprajananaścaiva stenaḥ klībo 'tha nāstikaḥ
37 ॥ मद्यपो वृषलीसक्तो वीरहा दिधिषूपतिः । आगारदाही कुण्डाशी सोमविक्रयिणो द्विजाः
37 // madyapo vṛṣalīsakto vīrahā didhiṣūpatiḥ / āgāradāhī kuṇḍāśī somavikrayiṇo dvijāḥ
38 ॥ परिवेत्ता तथा हिंस्त्रः परिवित्तिर्निराकृतिः । पौनर्भवः कुसीदी च तथा नक्षत्रदर्शकः
38 // parivettā tathā hiṃstraḥ parivittirnirākṛtiḥ / paunarbhavaḥ kusīdī ca tathā nakṣatradarśakaḥ
39 ॥ गीतवादित्रनिरतो व्याधितः काण एव च । हीनाङ्गश्चातिरिक्ताङ्गो ह्यवकीर्णिस्तथैव च
39 // gītavāditranirato vyādhitaḥ kāṇa eva ca / hīnāṅgaścātiriktāṅgo hyavakīrṇistathaiva ca
40 ॥ कन्यादूषी कुण्डगोलौ अभिशस्तो ऽथ देवलः । मित्रध्रुक् पिशुनश्चैव नित्यं भार्यानुवर्तकः
40 // kanyādūṣī kuṇḍagolau abhiśasto 'tha devalaḥ / mitradhruk piśunaścaiva nityaṃ bhāryānuvartakaḥ
41 ॥ मातापित्रोर्गुरोस्त्यागी दारत्यागी तथैव च । गोत्रभिद् भ्रष्टशौचश्च काण्डस्पृष्टस्तथैव च
41 // mātāpitrorgurostyāgī dāratyāgī tathaiva ca / gotrabhid bhraṣṭaśaucaśca kāṇḍaspṛṣṭastathaiva ca
42 ॥ अनपत्यः कूटसाक्षी याचको रङ्गजीवकः । समुद्रयायी कृतहा तथा समयभेदकः
42 // anapatyaḥ kūṭasākṣī yācako raṅgajīvakaḥ / samudrayāyī kṛtahā tathā samayabhedakaḥ
43 ॥ देवनिन्दापरश्चैव वेदनिन्दारतस्तथा । द्विजनिन्दारतश्चैते वर्ज्याः श्राद्धादिकर्मसु
43 // devanindāparaścaiva vedanindāratastathā / dvijanindārataścaite varjyāḥ śrāddhādikarmasu
44 ॥ कृतघ्नः पिशुनः क्रूरो नास्तिको वेदनिन्दकः । मित्रध्रुक् कुहकश्चैव विशेषात् पङ्क्तिदूषकाः
44 // kṛtaghnaḥ piśunaḥ krūro nāstiko vedanindakaḥ / mitradhruk kuhakaścaiva viśeṣāt paṅktidūṣakāḥ
45 ॥ सर्वे पुनरभोज्यान्नास्त्वदानार्हाश्च कर्मसु । ब्रह्मभावनिरस्ताश्च वर्जनीयाः प्रयत्नतः
45 // sarve punarabhojyānnāstvadānārhāśca karmasu / brahmabhāvanirastāśca varjanīyāḥ prayatnataḥ
46 ॥ शूद्रान्नरसपुष्टाङ्गः संध्योपासनवर्जितः । महायज्ञविहीनश्च ब्राह्मणः पङ्क्तिदूषकः
46 // śūdrānnarasapuṣṭāṅgaḥ saṃdhyopāsanavarjitaḥ / mahāyajñavihīnaśca brāhmaṇaḥ paṅktidūṣakaḥ
47 ॥ अधीतनाशनश्चैव स्नानहोमविवर्जितः । तामसो राजसश्चैव ब्राह्मणः पङ्क्तिदूषकः
47 // adhītanāśanaścaiva snānahomavivarjitaḥ / tāmaso rājasaścaiva brāhmaṇaḥ paṅktidūṣakaḥ
48 ॥ बहुनात्र किमुक्तेन विहितान् ये न कुर्वते । निन्दितानाचरन्त्येते वर्जनीयाः प्रयत्नतः
48 // bahunātra kimuktena vihitān ye na kurvate / ninditānācarantyete varjanīyāḥ prayatnataḥ