79 ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे षड्विंशो ऽध्यायः व्यास उवाच एवं गृहाश्रमे स्थित्वा द्वितीयं भागमायुषः । वानप्रस्थाश्रमं गच्छेत् सदारः साग्निरेव च
79 // iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca evaṃ gṛhāśrame sthitvā dvitīyaṃ bhāgamāyuṣaḥ / vānaprasthāśramaṃ gacchet sadāraḥ sāgnireva ca
2 ॥ निक्षिप्य भार्यां पुत्रेषु गच्छेद् वनमथापि वा । दृष्ट्वापत्यस्य चापत्यं जर्जरीकृतविग्रहः
2 // nikṣipya bhāryāṃ putreṣu gacched vanamathāpi vā / dṛṣṭvāpatyasya cāpatyaṃ jarjarīkṛtavigrahaḥ
2 ॥ शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्ने प्रशस्ते चोत्तरायणे । गत्वारण्यं नियमवांस्तपः कुर्यात् समाहितः
2 // śuklapakṣasya pūrvāhne praśaste cottarāyaṇe / gatvāraṇyaṃ niyamavāṃstapaḥ kuryāt samāhitaḥ
3 ॥ फलमूलानि पूतानि नित्यमाहारमाहरेत् । यताहारो भवेत् तेन पूजयेत् पितृदेवताः
3 // phalamūlāni pūtāni nityamāhāramāharet / yatāhāro bhavet tena pūjayet pitṛdevatāḥ
4 ॥ पूजयित्वातिथिं नित्यं स्नात्वा चाभ्यर्चयेत् सुरान् । गृहादाहृत्य चाश्नीयादष्टौ ग्रासान् समाहितः
4 // pūjayitvātithiṃ nityaṃ snātvā cābhyarcayet surān / gṛhādāhṛtya cāśnīyādaṣṭau grāsān samāhitaḥ
5 ॥ जटाश्च बिभृयान्नित्यं नखरोमाणि नोत्सृजेत् । स्वाध्यायं सर्वदा कुर्यान्नियच्छेद् वाचमन्यतः
5 // jaṭāśca bibhṛyānnityaṃ nakharomāṇi notsṛjet / svādhyāyaṃ sarvadā kuryānniyacched vācamanyataḥ
6 ॥ अग्निहोत्रं च जुहुयात् पञ्चयज्ञान् समाचरेत् । मुन्यन्नैंर्विविधैर्मेध्यैः शाकमूलफलेन वा
6 // agnihotraṃ ca juhuyāt pañcayajñān samācaret / munyannaiṃrvividhairmedhyaiḥ śākamūlaphalena vā
7 ॥ चीरवासा भवेन्नित्यं स्नायात् त्रिषवणं शुचिः । सर्वभूतानुकम्पी स्यात् प्रतिग्रहविवर्जितः
7 // cīravāsā bhavennityaṃ snāyāt triṣavaṇaṃ śuciḥ / sarvabhūtānukampī syāt pratigrahavivarjitaḥ
8 ॥ दर्शेन पौर्णमासेन यजेत् नियतं द्विजः । ऋक्षेष्वाग्रयणे चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत् । उत्तरायणं च क्रमशो दक्षस्यायनमेव च
8 // darśena paurṇamāsena yajet niyataṃ dvijaḥ / ṛkṣeṣvāgrayaṇe caiva cāturmāsyāni cāharet / uttarāyaṇaṃ ca kramaśo dakṣasyāyanameva ca
9 ॥ वासन्तैः शारदैर्मेध्यैर्मुन्यन्नैः स्वयमाहृतैः । पुरोडाशांश्चरूंश्चैव विधिवन्निर्वपेत् पृथक्
9 // vāsantaiḥ śāradairmedhyairmunyannaiḥ svayamāhṛtaiḥ / puroḍāśāṃścarūṃścaiva vidhivannirvapet pṛthak
10 ॥ देवताभ्यश्च तद् हुत्वा वन्यं मेध्यतरं हविः । शेषं समुपभुञ्जीत लवणं च स्वयं कृतम्
10 // devatābhyaśca tad hutvā vanyaṃ medhyataraṃ haviḥ / śeṣaṃ samupabhuñjīta lavaṇaṃ ca svayaṃ kṛtam
11 ॥ वर्जयेन्मधुमांसानि भौमानि कवकानि च । भूस्तृणं शिग्रुकं चैव श्लेष्मातकफलानि च
11 // varjayenmadhumāṃsāni bhaumāni kavakāni ca / bhūstṛṇaṃ śigrukaṃ caiva śleṣmātakaphalāni ca
12 ॥ न फालकृष्टमश्नीयादुत्सृष्टमपि केनचित् । न ग्रामजातान्यार्तो ऽपि पुष्पाणि च फलानि च
12 // na phālakṛṣṭamaśnīyādutsṛṣṭamapi kenacit / na grāmajātānyārto 'pi puṣpāṇi ca phalāni ca
13 ॥ श्रावणेनैव विधिना वह्निं परिचरेत् सदा । न द्रुह्येत् सर्वभूतानि निर्द्वन्द्वो निर्भयो भवेत्
13 // śrāvaṇenaiva vidhinā vahniṃ paricaret sadā / na druhyet sarvabhūtāni nirdvandvo nirbhayo bhavet
14 ॥ न नक्तं किञ्चिदश्नीयाद् रात्रौ ध्यानपरो भवेत् । जितेन्द्रियो जितक्रोधस्तत्त्वज्ञानविचिन्तकः । ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं न पत्नीमपि संश्रयेत्
14 // na naktaṃ kiñcidaśnīyād rātrau dhyānaparo bhavet / jitendriyo jitakrodhastattvajñānavicintakaḥ / brahmacārī bhavennityaṃ na patnīmapi saṃśrayet
15 ॥ यस्तु पत्न्या वनं गत्वा मैथुनं कामतश्चरेत् । तद् व्रतं तस्य लुप्येत प्रायश्चित्तीयते द्विजः
15 // yastu patnyā vanaṃ gatvā maithunaṃ kāmataścaret / tad vrataṃ tasya lupyeta prāyaścittīyate dvijaḥ
16 ॥ तत्र यो जायते गर्भो न संस्पृश्यो द्विजातिभिः । न हि वेदे ऽधिकारो ऽस्य तद्वंशेप्येवमेव हि
16 // tatra yo jāyate garbho na saṃspṛśyo dvijātibhiḥ / na hi vede 'dhikāro 'sya tadvaṃśepyevameva hi
17 ॥ अधः शयीत सततं सावित्रीजाप्यतत्परः । शरण्यः सर्वभूतानां संविभागपरः सदा
17 // adhaḥ śayīta satataṃ sāvitrījāpyatatparaḥ / śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ saṃvibhāgaparaḥ sadā
18 ॥ परिवादं मृषावादं निद्रालस्यं विवर्जयेत् । एकाग्निरनिकेतः स्यात् प्रोक्षितां भूमिमाश्रयेत्
18 // parivādaṃ mṛṣāvādaṃ nidrālasyaṃ vivarjayet / ekāgniraniketaḥ syāt prokṣitāṃ bhūmimāśrayet
19 ॥ मृगैः सह चरेद् वासं तैः सहैव च संवसेत् । शिलायां शर्करायां वा शयीत सुसमाहितः
19 // mṛgaiḥ saha cared vāsaṃ taiḥ sahaiva ca saṃvaset / śilāyāṃ śarkarāyāṃ vā śayīta susamāhitaḥ
20 ॥ सद्यः प्रक्षालको वा स्यान्माससंचयिको ऽपि वा । षण्मासनिचयो वा स्यात् समानिचय एव वा
20 // sadyaḥ prakṣālako vā syānmāsasaṃcayiko 'pi vā / ṣaṇmāsanicayo vā syāt samānicaya eva vā
21 ॥ त्यजेदाश्वयुजे मासि संपन्नं पूर्वसंचितम् । जीर्णानि चैव वासांसि शाकमूलफलानि च
21 // tyajedāśvayuje māsi saṃpannaṃ pūrvasaṃcitam / jīrṇāni caiva vāsāṃsi śākamūlaphalāni ca
22 ॥ दन्तोलूखलिको वास्यात् कापोतीं वृत्तिमाश्रयेत् । अश्मकुट्टो भवेद् वापि कालपक्वभुगेव वा
22 // dantolūkhaliko vāsyāt kāpotīṃ vṛttimāśrayet / aśmakuṭṭo bhaved vāpi kālapakvabhugeva vā
23 ॥ नक्तं चान्न समश्नीयाद् दिवा चाहृत्य शक्तितः । चतुर्थकालिको वा स्यात् स्याद्वाप्यष्टमकालिकः
23 // naktaṃ cānna samaśnīyād divā cāhṛtya śaktitaḥ / caturthakāliko vā syāt syādvāpyaṣṭamakālikaḥ
24 ॥ चान्द्रायणविधानैर्वा शुक्ले कृष्णे च वर्तयेत् । पक्षे पक्षे समश्नीयाद् यवागूं क्वथितां सकृत्
24 // cāndrāyaṇavidhānairvā śukle kṛṣṇe ca vartayet / pakṣe pakṣe samaśnīyād yavāgūṃ kvathitāṃ sakṛt
25 ॥ पुष्पमूलफलैर्वापि केवलैर्वर्तयेत् सदा । स्वाभाविकैः स्वयं शीर्णैर्वैखानसमते स्थितः
25 // puṣpamūlaphalairvāpi kevalairvartayet sadā / svābhāvikaiḥ svayaṃ śīrṇairvaikhānasamate sthitaḥ
26 ॥ भूमौ वा परिवर्तेत तिष्ठेद् वा प्रपदैर्दिनम् । स्थानासनाभ्यां विहरेन्न क्वचिद् धैर्यमुत्सृजेत्
26 // bhūmau vā parivarteta tiṣṭhed vā prapadairdinam / sthānāsanābhyāṃ viharenna kvacid dhairyamutsṛjet
27 ॥ ग्रीष्मे पञ्चतपाश्च स्याद् वर्षास्वभ्रावकाशकः । आर्द्रवासास्तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयंस्तपः
27 // grīṣme pañcatapāśca syād varṣāsvabhrāvakāśakaḥ / ārdravāsāstu hemante kramaśo vardhayaṃstapaḥ
28 ॥ उपस्पृश्य त्रिषवणं पितृदेवांश्च तर्पयेत् । एकपादेन तिष्ठेत मरीचीन् वा पिबेत् तदा
28 // upaspṛśya triṣavaṇaṃ pitṛdevāṃśca tarpayet / ekapādena tiṣṭheta marīcīn vā pibet tadā
29 ॥ पञ्चाग्निर्धूमपो वा स्यादुष्मपः सोमपो ऽपि वा । पयः पिबेच्छुक्लपक्षे कृष्णापक्षे तु गोमयम् । शीर्णपर्णाशनो वा स्यात् कृच्छ्रैर् वा वर्तयेत् सदा
29 // pañcāgnirdhūmapo vā syāduṣmapaḥ somapo 'pi vā / payaḥ pibecchuklapakṣe kṛṣṇāpakṣe tu gomayam / śīrṇaparṇāśano vā syāt kṛcchrair vā vartayet sadā
30 ॥ योगाभ्यासरतश्च स्याद् रुद्राध्यायी भवेत् सदा । अथर्वशिरसो ऽध्येता वेदान्ताभ्यासतत्परः
30 // yogābhyāsarataśca syād rudrādhyāyī bhavet sadā / atharvaśiraso 'dhyetā vedāntābhyāsatatparaḥ
31 ॥ यमान् सेवेत सततं नियमांश्चाप्यतन्द्रितः । कृष्णाजिनी सोत्तरीयः शुक्लयज्ञोपवीतवान्
31 // yamān seveta satataṃ niyamāṃścāpyatandritaḥ / kṛṣṇājinī sottarīyaḥ śuklayajñopavītavān
32 ॥ अथ चाग्नीन् समारोप्य स्वात्मनि ध्यानतत्परः । अनग्निरनिकेतः स्यान्मुनिर्मोक्षपरो भवेत्
32 // atha cāgnīn samāropya svātmani dhyānatatparaḥ / anagniraniketaḥ syānmunirmokṣaparo bhavet
33 ॥ तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमाहरेत् । गृहमेधिषु चान्येषु द्विजेषु वनवासिषु
33 // tāpaseṣveva vipreṣu yātrikaṃ bhaikṣamāharet / gṛhamedhiṣu cānyeṣu dvijeṣu vanavāsiṣu
34 ॥ ग्रामादाहृत्य वाश्नीयादष्टौ ग्रासान् वने वसन् । प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा
34 // grāmādāhṛtya vāśnīyādaṣṭau grāsān vane vasan / pratigṛhya puṭenaiva pāṇinā śakalena vā
35 ॥ विविधाश्चोपनिषद आत्मसंसिद्धये जपेत् । विद्याविशेषान् सावित्रीं रुद्राध्यायं तथैव च
35 // vividhāścopaniṣada ātmasaṃsiddhaye japet / vidyāviśeṣān sāvitrīṃ rudrādhyāyaṃ tathaiva ca
36 ॥ महाप्रास्थानिकं चासौ कुर्यादनशनं तु वा । अग्निप्रवेशमन्यद् वा ब्रर्ह्मार्पणविधौ स्थितः
36 // mahāprāsthānikaṃ cāsau kuryādanaśanaṃ tu vā / agnipraveśamanyad vā brarhmārpaṇavidhau sthitaḥ
37 ॥ यस्तु सम्यगिममाश्रमं शिवं संश्रयेदशिवपुञ्जनाशनम् । तापसः स परमैश्वरं पदं याति यत्र जगतो ऽस्य संस्थितिः
37 // yastu samyagimamāśramaṃ śivaṃ saṃśrayedaśivapuñjanāśanam / tāpasaḥ sa paramaiśvaraṃ padaṃ yāti yatra jagato 'sya saṃsthitiḥ