30 ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे ऽष्टाविंशो ऽध्यायः व्यास उवाच एवं स्वाश्रमनिष्ठानां यतीनां नियतात्मनाम् । भैक्षेण वर्तनं प्रोक्तं फलमूलैरथापि वा
30 // iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge 'ṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca evaṃ svāśramaniṣṭhānāṃ yatīnāṃ niyatātmanām / bhaikṣeṇa vartanaṃ proktaṃ phalamūlairathāpi vā
1 ॥ एककालं चरेद् भैक्षं न प्रसज्येत विस्तरे । भैक्षे प्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि सज्जति
1 // ekakālaṃ cared bhaikṣaṃ na prasajyeta vistare / bhaikṣe prasakto hi yatirviṣayeṣvapi sajjati
2 ॥ सप्तागारं चरेद् भैक्षमलाभात् तु पुनश्चरेत् । प्रक्षाल्य पात्रे भुञ्जीयादद्भिः प्रक्षालयेत् तु तत्
2 // saptāgāraṃ cared bhaikṣamalābhāt tu punaścaret / prakṣālya pātre bhuñjīyādadbhiḥ prakṣālayet tu tat
3 ॥ अथवान्यदुपादाय पात्रे भुञ्जीत नित्यशः । भुक्त्वा तत् संत्यजेत् पात्रं यात्रामात्रमलोलुपः
3 // athavānyadupādāya pātre bhuñjīta nityaśaḥ / bhuktvā tat saṃtyajet pātraṃ yātrāmātramalolupaḥ
4 ॥ विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने । वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत्
4 // vidhūme sannamusale vyaṅgāre bhuktavajjane / vṛtte śarāvasaṃpāte bhikṣāṃ nityaṃ yatiścaret
5 ॥ गोदोहमात्रं तिष्ठेत कालं भिक्षुरधोमुखः । भिक्षेत्युक्त्वा सकृत् तूष्णीमश्नीयाद् वाग्यतः शुचिः
5 // godohamātraṃ tiṣṭheta kālaṃ bhikṣuradhomukhaḥ / bhikṣetyuktvā sakṛt tūṣṇīmaśnīyād vāgyataḥ śuciḥ
6 ॥ प्रक्षाल्य पाणिपादौ च समाचम्य यथाविधि । आदित्ये दर्शयित्वान्नं भुञ्जीत प्राङ्मुखोत्तरः
6 // prakṣālya pāṇipādau ca samācamya yathāvidhi / āditye darśayitvānnaṃ bhuñjīta prāṅmukhottaraḥ
7 ॥ हुत्वा प्राणाहुतीः पञ्च ग्रासानष्टौ समाहितः । आचम्य देवं ब्रह्माणं ध्यायीत परमेश्वरम्
7 // hutvā prāṇāhutīḥ pañca grāsānaṣṭau samāhitaḥ / ācamya devaṃ brahmāṇaṃ dhyāyīta parameśvaram
8 ॥ अलाबुं दारुपात्रं च मृण्मयं वैणवं ततः । चत्वारि यतिपात्राणि मनुराह प्रजापतिः
8 // alābuṃ dārupātraṃ ca mṛṇmayaṃ vaiṇavaṃ tataḥ / catvāri yatipātrāṇi manurāha prajāpatiḥ
9 ॥ प्राग्रात्रे पररात्रे च मध्यरात्रे तथैव च । संध्यास्वह्नि विशेषेण चिन्तयेन्नित्यमीश्वरम्
9 // prāgrātre pararātre ca madhyarātre tathaiva ca / saṃdhyāsvahni viśeṣeṇa cintayennityamīśvaram
10 ॥ कृत्वा हृत्पद्मनिलये विश्वाख्यं विश्वसंभवम् । आत्मानं सर्वभूतानां परस्तात् तमसः स्थितम्
10 // kṛtvā hṛtpadmanilaye viśvākhyaṃ viśvasaṃbhavam / ātmānaṃ sarvabhūtānāṃ parastāt tamasaḥ sthitam
11 ॥ सर्वस्याधारभूतानामानन्दं ज्योतिरव्ययम् । प्रधानपुरुषातीतमाकाशं दहनं शिवम्
11 // sarvasyādhārabhūtānāmānandaṃ jyotiravyayam / pradhānapuruṣātītamākāśaṃ dahanaṃ śivam
12 ॥ तदन्तः सर्वभावानामीश्वरं ब्रह्मरूपिणम् । ध्यायेदनादिमद्वैतमानन्दादिगुणालयम्
12 // tadantaḥ sarvabhāvānāmīśvaraṃ brahmarūpiṇam / dhyāyedanādimadvaitamānandādiguṇālayam
13 ॥ महान्तं परमं ब्रह्म पुरुषं सत्यमव्ययम् । सितेतरारुणाकारं महेशं विश्वरूपिणम्
13 // mahāntaṃ paramaṃ brahma puruṣaṃ satyamavyayam / sitetarāruṇākāraṃ maheśaṃ viśvarūpiṇam
14 ॥ ओङ्कारान्ते ऽथ चात्मानं संस्थाप्य परमात्मनि । आकाशे देवमीशानं ध्यायीताकाशमध्यगम्
14 // oṅkārānte 'tha cātmānaṃ saṃsthāpya paramātmani / ākāśe devamīśānaṃ dhyāyītākāśamadhyagam
15 ॥ कारणं सर्वभावानामानन्दैकसमाश्रयम् । पुराणं पुरुषं शंभुं ध्यायन् मुच्येत बन्धनात्
15 // kāraṇaṃ sarvabhāvānāmānandaikasamāśrayam / purāṇaṃ puruṣaṃ śaṃbhuṃ dhyāyan mucyeta bandhanāt
16 ॥ यद्वा गुहायां प्रकृतौ जगत्संमोहनालये । विचिन्त्य परमं व्योम सर्वभूतैककारणम्
16 // yadvā guhāyāṃ prakṛtau jagatsaṃmohanālaye / vicintya paramaṃ vyoma sarvabhūtaikakāraṇam
17 ॥ जीवनं सर्वभूतानां यत्र लोकः प्रलीयते । आनन्दं ब्रह्मणः सूक्ष्मं यत् पश्यन्ति मुमुक्षवः
17 // jīvanaṃ sarvabhūtānāṃ yatra lokaḥ pralīyate / ānandaṃ brahmaṇaḥ sūkṣmaṃ yat paśyanti mumukṣavaḥ
18 ॥ तन्मध्ये निहितं ब्रह्म केवलं ज्ञानलक्षणम् । अनन्तं सत्यमीशानं विचिन्त्यासीत संयतः
18 // tanmadhye nihitaṃ brahma kevalaṃ jñānalakṣaṇam / anantaṃ satyamīśānaṃ vicintyāsīta saṃyataḥ
19 ॥ गुह्याद् गुह्यतमं ज्ञानं यतीनामेतदीरितम् । यो ऽनुतिष्ठेन्महेशेन सो ऽश्नुते योगमैश्वरम्
19 // guhyād guhyatamaṃ jñānaṃ yatīnāmetadīritam / yo 'nutiṣṭhenmaheśena so 'śnute yogamaiśvaram
20 ॥ तस्माद् ध्यानरतो नित्यमात्मविद्यापरायणः । ज्ञानं समभ्यसेद् ब्राह्मं येन मुच्येत बन्धनात्
20 // tasmād dhyānarato nityamātmavidyāparāyaṇaḥ / jñānaṃ samabhyased brāhmaṃ yena mucyeta bandhanāt
21 ॥ मत्वा पृथक् स्वमात्मानं सर्वस्मादेव केवलम् । आनन्दमजरं ज्ञानं ध्यायीत च पुनः परम्
21 // matvā pṛthak svamātmānaṃ sarvasmādeva kevalam / ānandamajaraṃ jñānaṃ dhyāyīta ca punaḥ param
22 ॥ यस्मात् भवन्ति भूतानि यद् गत्वा नेह जायते । स तस्मादीश्वरो देवः परस्माद् यो ऽधितिष्ठति
22 // yasmāt bhavanti bhūtāni yad gatvā neha jāyate / sa tasmādīśvaro devaḥ parasmād yo 'dhitiṣṭhati
23 ॥ यदन्तरे तद् गगनं शाश्वतं शिवमव्ययम् । यदंशस्तत्परो यस्तु स देवः स्यान्महेश्वरः
23 // yadantare tad gaganaṃ śāśvataṃ śivamavyayam / yadaṃśastatparo yastu sa devaḥ syānmaheśvaraḥ
24 ॥ व्रतानि यानि भिक्षूणां तथैवोपव्रतानि च । एकैकातिक्रमे तेषां प्रायश्चित्तं विधीयते
24 // vratāni yāni bhikṣūṇāṃ tathaivopavratāni ca / ekaikātikrame teṣāṃ prāyaścittaṃ vidhīyate
25 ॥ उपेत्य च स्त्रियं कामात् प्रायश्चित्तं समाहितः । प्राणायामसमायुक्तं कुर्यात् सांतपनं शुचिः
25 // upetya ca striyaṃ kāmāt prāyaścittaṃ samāhitaḥ / prāṇāyāmasamāyuktaṃ kuryāt sāṃtapanaṃ śuciḥ
26 ॥ ततश्चरेत नियमात् कृच्छ्रं संयतमानसः । पुनराश्रममागम्य चरेद् भिश्रुरतन्द्रितः
26 // tataścareta niyamāt kṛcchraṃ saṃyatamānasaḥ / punarāśramamāgamya cared bhiśruratandritaḥ
27 ॥ न धर्मयुक्तमनृतं हिनस्तीति मनीषिणः । तथापि च न कर्तव्यं प्रसङ्गो ह्येष दारुणः
27 // na dharmayuktamanṛtaṃ hinastīti manīṣiṇaḥ / tathāpi ca na kartavyaṃ prasaṅgo hyeṣa dāruṇaḥ
28 ॥ एकरात्रोपवासश्च प्राणायामशतं तथा । उक्त्वानृतं प्रकर्तव्यं यतिना धर्मलिप्सुना
28 // ekarātropavāsaśca prāṇāyāmaśataṃ tathā / uktvānṛtaṃ prakartavyaṃ yatinā dharmalipsunā
29 ॥ परमापद्गतेनापि न कार्यं स्तेयमन्यतः । स्तेयादभ्यधिकः कश्चिन्नास्त्यधर्म इति स्मृतिः । हिंसा चैषापरा दिष्टा या चात्मज्ञाननाशिका
29 // paramāpadgatenāpi na kāryaṃ steyamanyataḥ / steyādabhyadhikaḥ kaścinnāstyadharma iti smṛtiḥ / hiṃsā caiṣāparā diṣṭā yā cātmajñānanāśikā
30 ॥ यदेतद् द्रविणं नाम प्राण ह्येते बहिश्वराः । स तस्य हरति प्राणान् यो यस्य हरते धनम्
30 // yadetad draviṇaṃ nāma prāṇa hyete bahiśvarāḥ / sa tasya harati prāṇān yo yasya harate dhanam
31 ॥ एवं कृत्वा स दुष्टात्मा भिन्नवृत्तो व्रताच्च्युतः । भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेच्चान्द्रायणव्रतम्
31 // evaṃ kṛtvā sa duṣṭātmā bhinnavṛtto vratāccyutaḥ / bhūyo nirvedamāpannaścareccāndrāyaṇavratam
32 ॥ विधिना शास्त्रदृष्टेन संवत्सरमिति श्रुतिः । भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेद् भिक्षुरतन्द्रितः
32 // vidhinā śāstradṛṣṭena saṃvatsaramiti śrutiḥ / bhūyo nirvedamāpannaścared bhikṣuratandritaḥ
33 ॥ अकस्मादेव हिंसां तु यदि भिक्षुः समाचरेत् । कुर्यात्कृछ्रातिकृच्छ्रं तु चान्द्रायणमथापि वा
33 // akasmādeva hiṃsāṃ tu yadi bhikṣuḥ samācaret / kuryātkṛchrātikṛcchraṃ tu cāndrāyaṇamathāpi vā
34 ॥ स्कन्देदिन्द्रियदौर्बल्यात् स्त्रियं दृष्ट्वा यतिर्यदि । तेन धारयितव्या वै प्राणायामास्तु षोडश । दिवास्कन्दे त्रिरात्रं स्यात् प्राणायामशतं तथा
34 // skandedindriyadaurbalyāt striyaṃ dṛṣṭvā yatiryadi / tena dhārayitavyā vai prāṇāyāmāstu ṣoḍaśa / divāskande trirātraṃ syāt prāṇāyāmaśataṃ tathā
35 ॥ एकान्ने मधुमांसे च नवश्राद्धे तथैव च । प्रत्यक्षलवणे चोक्तं प्राजापत्यं विशोधनम्
35 // ekānne madhumāṃse ca navaśrāddhe tathaiva ca / pratyakṣalavaṇe coktaṃ prājāpatyaṃ viśodhanam
36 ॥ ध्याननिष्ठस्य सततं नश्यते सर्वपातकम् । तस्मान्महेश्वरं ज्ञात्वा तस्य ध्यानपरो भवेत्
36 // dhyānaniṣṭhasya satataṃ naśyate sarvapātakam / tasmānmaheśvaraṃ jñātvā tasya dhyānaparo bhavet
37 ॥ यद् ब्रह्म परमं ज्योतिः प्रतिष्ठाक्षरमद्वयम् । यो ऽन्तरात्र परं ब्रह्म स विज्ञेयो महेश्वरः
37 // yad brahma paramaṃ jyotiḥ pratiṣṭhākṣaramadvayam / yo 'ntarātra paraṃ brahma sa vijñeyo maheśvaraḥ
38 ॥ एष देवो महादेवः केवलः परमः शिवः । तदेवाक्षरमद्वैतं तदादित्यान्तरं परम्
38 // eṣa devo mahādevaḥ kevalaḥ paramaḥ śivaḥ / tadevākṣaramadvaitaṃ tadādityāntaraṃ param
39 ॥ यस्मान्महीयते देवः स्वधाम्नि ज्ञानसंज्ञिते । आत्मयोगाह्वये तत्त्वे महादेवस्ततः स्मृतः
39 // yasmānmahīyate devaḥ svadhāmni jñānasaṃjñite / ātmayogāhvaye tattve mahādevastataḥ smṛtaḥ
40 ॥ नान्यद् देवान्महादेवाद् व्यतिरिक्तं प्रपश्यति । तमेवात्मानमन्वेति यः स याति परं पदम्
40 // nānyad devānmahādevād vyatiriktaṃ prapaśyati / tamevātmānamanveti yaḥ sa yāti paraṃ padam
41 ॥ मन्यते ये स्वमात्मानं विभिन्नं परमेश्वरात् । न ते पश्यन्ति तं देवं वृथा तेषां परिश्रमः
41 // manyate ye svamātmānaṃ vibhinnaṃ parameśvarāt / na te paśyanti taṃ devaṃ vṛthā teṣāṃ pariśramaḥ
42 ॥ एकमेव परं ब्रह्म विज्ञेयं तत्त्वमव्ययम् । स देवस्तु महादेवो नैतद् विज्ञाय बध्यते
42 // ekameva paraṃ brahma vijñeyaṃ tattvamavyayam / sa devastu mahādevo naitad vijñāya badhyate
43 ॥ तस्माद् यतेत नियतं यतिः संयतमानसः । ज्ञानयोगरतः शान्तो महादेवपरायणः
43 // tasmād yateta niyataṃ yatiḥ saṃyatamānasaḥ / jñānayogarataḥ śānto mahādevaparāyaṇaḥ
44 ॥ एष वः कथितो विप्रो यतीनामाश्रमः शुभः । पितामहेन विभुना मुनीनां पूर्वमीरितम्
44 // eṣa vaḥ kathito vipro yatīnāmāśramaḥ śubhaḥ / pitāmahena vibhunā munīnāṃ pūrvamīritam
45 ॥ नापुत्रशिष्ययोगिभ्यो दद्यादिदमनुत्तमम् । ज्ञानं स्वयंभुवा प्रोक्तं यतिधर्माश्रयं शिवम्
45 // nāputraśiṣyayogibhyo dadyādidamanuttamam / jñānaṃ svayaṃbhuvā proktaṃ yatidharmāśrayaṃ śivam
46 ॥ इति यतिनियमानामेतदुक्तं विधानं पशुपतिपरितोषे यद् भवेदेकहेतुः । न भवति पुनरेषामुद्भवो वा विनाशः प्रणिहितमनसो ये नित्यमेवाचरन्ति
46 // iti yatiniyamānāmetaduktaṃ vidhānaṃ paśupatiparitoṣe yad bhavedekahetuḥ / na bhavati punareṣāmudbhavo vā vināśaḥ praṇihitamanaso ye nityamevācaranti