55 ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) द्वितीयो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अव्यक्तादभवत् कालः प्रधानं पुरुषः परः । तेभ्यः सर्वमिदं जातं तस्माद् ब्रह्ममयं जगत्
55 // iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) dvitīyo 'dhyāyaḥ īśvara uvāca avyaktādabhavat kālaḥ pradhānaṃ puruṣaḥ paraḥ / tebhyaḥ sarvamidaṃ jātaṃ tasmād brahmamayaṃ jagat
1 ॥ सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति
1 // sarvataḥ pāṇipādaṃ tat sarvato 'kṣiśiromukham / sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati
2 ॥ सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । सर्वाधारं सदानन्दमव्यक्तं द्वैतवर्जितम्
2 // sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam / sarvādhāraṃ sadānandamavyaktaṃ dvaitavarjitam
3 ॥ सर्वोपमानरहितं प्रमाणातीतगोचरम् । निर्विकल्पं निराभासं सर्वावासं परामृतम्
3 // sarvopamānarahitaṃ pramāṇātītagocaram / nirvikalpaṃ nirābhāsaṃ sarvāvāsaṃ parāmṛtam
4 ॥ अभिन्नं भिन्नसंस्थानं शाश्वतं ध्रु वमव्ययम् । निर्गुणं परमं व्योम तज्ज्ञानं सूरयो विदुः
4 // abhinnaṃ bhinnasaṃsthānaṃ śāśvataṃ dhru vamavyayam / nirguṇaṃ paramaṃ vyoma tajjñānaṃ sūrayo viduḥ
5 ॥ स आत्मा सर्वभूतानां स बाह्याभ्यन्तरः परः । सो ऽहं सर्वत्रगः शान्तो ज्ञानात्मा परमेश्वरः
5 // sa ātmā sarvabhūtānāṃ sa bāhyābhyantaraḥ paraḥ / so 'haṃ sarvatragaḥ śānto jñānātmā parameśvaraḥ
6 ॥ मया ततमिदं विश्वं जगदव्यक्तमूर्तिना । मत्स्थानि सर्वभूतानि यस्तं वेद स वेदवित्
6 // mayā tatamidaṃ viśvaṃ jagadavyaktamūrtinā / matsthāni sarvabhūtāni yastaṃ veda sa vedavit
7 ॥ प्रधानं पुरुषं चैव तत्त्वद्वयमुदाहृतम् । तयोरनादिरुद्दिष्टः कालः संयोजकः परः
7 // pradhānaṃ puruṣaṃ caiva tattvadvayamudāhṛtam / tayoranādiruddiṣṭaḥ kālaḥ saṃyojakaḥ paraḥ
8 ॥ त्रयमेतदनाद्यन्तमव्यक्ते समवस्थितम् । तदात्मकं तदन्यत् स्यात् तद्रूपं मामकं विदुः
8 // trayametadanādyantamavyakte samavasthitam / tadātmakaṃ tadanyat syāt tadrūpaṃ māmakaṃ viduḥ
9 ॥ महदाद्यं विशेषान्तं संप्रसूते ऽखिलं जगत् । या सा प्रकृतिरुद्दिष्टा मोहिनी सर्वदेहिनाम्
9 // mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ saṃprasūte 'khilaṃ jagat / yā sā prakṛtiruddiṣṭā mohinī sarvadehinām
10 ॥ पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्तेयः प्राकृतान् गुणान् । अहङ्कारविमुक्तत्वात् प्रोच्यते पञ्चविंशकः
10 // puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkteyaḥ prākṛtān guṇān / ahaṅkāravimuktatvāt procyate pañcaviṃśakaḥ
11 ॥ आद्यो विकारः प्रकृतेर्महानात्मेति कथ्यते । विज्ञानशक्तिर्विज्ञाता ह्यहङ्कारस्तदुत्थितः
11 // ādyo vikāraḥ prakṛtermahānātmeti kathyate / vijñānaśaktirvijñātā hyahaṅkārastadutthitaḥ
12 ॥ एक एव महानात्मा सो ऽहङ्कारो ऽभिधीयते । स जीवः सो ऽन्तरात्मेति गीयते तत्त्वचिन्तकैः
12 // eka eva mahānātmā so 'haṅkāro 'bhidhīyate / sa jīvaḥ so 'ntarātmeti gīyate tattvacintakaiḥ
13 ॥ तेन वेदयते सर्वं सुखं दुःखं च जन्मसु । स विज्ञानात्मकस्तस्य मनः स्यादुपकारकम्
13 // tena vedayate sarvaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ ca janmasu / sa vijñānātmakastasya manaḥ syādupakārakam
14 ॥ तेनाविवेकतस्तस्मात् संसारः पुरुषस्य तु । स चाविवेकः प्रकृतौ सङ्गात् कालेन सो ऽभवत्
14 // tenāvivekatastasmāt saṃsāraḥ puruṣasya tu / sa cāvivekaḥ prakṛtau saṅgāt kālena so 'bhavat
15 ॥ कालः सृजति भूतानि कालः संहरति प्रजाः । सर्वे कालस्य वशगा न कालः कस्यचिद् वशे
15 // kālaḥ sṛjati bhūtāni kālaḥ saṃharati prajāḥ / sarve kālasya vaśagā na kālaḥ kasyacid vaśe
16 ॥ सो ऽन्तरा सर्वमेवेदं नियच्छति सनातनः । प्रोच्यते भगवान् प्राणः सर्वज्ञः पुरुषोत्तमः
16 // so 'ntarā sarvamevedaṃ niyacchati sanātanaḥ / procyate bhagavān prāṇaḥ sarvajñaḥ puruṣottamaḥ
17 ॥ सर्वेन्द्रियेभ्यः परमं मन आहुर्मनीषिणः । मनसश्चाप्यहङ्कारमहङ्कारान्महान् परः
17 // sarvendriyebhyaḥ paramaṃ mana āhurmanīṣiṇaḥ / manasaścāpyahaṅkāramahaṅkārānmahān paraḥ
18 ॥ महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः । पुरुषाद् भगवान् प्राणस्तस्य सर्वमिदं जगत्
18 // mahataḥ paramavyaktamavyaktāt puruṣaḥ paraḥ / puruṣād bhagavān prāṇastasya sarvamidaṃ jagat
19 ॥ प्राणात् परतरं व्योम व्योमातीतो ऽग्निरीश्वरः । सो ऽहं सर्वत्रगः शान्तो ज्ञानात्मा परमेश्वरः । नास्ति मत्तः परं भूतं मां विज्ञाय विमुच्यते
19 // prāṇāt parataraṃ vyoma vyomātīto 'gnirīśvaraḥ / so 'haṃ sarvatragaḥ śānto jñānātmā parameśvaraḥ / nāsti mattaḥ paraṃ bhūtaṃ māṃ vijñāya vimucyate
20 ॥ नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् । ऋते मामेकमव्यक्तं व्योमरूपं महेश्वरम्
20 // nityaṃ hi nāsti jagati bhūtaṃ sthāvarajaṅgamam / ṛte māmekamavyaktaṃ vyomarūpaṃ maheśvaram
21 ॥ सो ऽहं सृजामि सकलं संहरामि सदा जगत् । मायी मायामयो देवः कालेन सह सङ्गतः
21 // so 'haṃ sṛjāmi sakalaṃ saṃharāmi sadā jagat / māyī māyāmayo devaḥ kālena saha saṅgataḥ
22 ॥ मत्सन्निधावेष कालः करोति सकलं जगत् । नियोजयत्यनन्तात्मा ह्येतद् वेदानुशासनम्
22 // matsannidhāveṣa kālaḥ karoti sakalaṃ jagat / niyojayatyanantātmā hyetad vedānuśāsanam