38 ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच इदनमन्यते परं स्थानं गुह्याद् गुह्यतमं महत् । महादेवस्य देवस्य महालयमिति श्रुतम्
38 // iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge pañcatriṃśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca idanamanyate paraṃ sthānaṃ guhyād guhyatamaṃ mahat / mahādevasya devasya mahālayamiti śrutam
1 ॥ तत्र देवादिदेवेन रुद्रेण त्रिपुरारिणा । शिलातले पदं न्यस्तं नास्तिकानां निदर्शनम्
1 // tatra devādidevena rudreṇa tripurāriṇā / śilātale padaṃ nyastaṃ nāstikānāṃ nidarśanam
2 ॥ तत्र पुशुपताः शान्ता भस्मोद्धूलितविग्रहाः । उपासते महादेवं वेदाध्ययनतत्पराः
2 // tatra puśupatāḥ śāntā bhasmoddhūlitavigrahāḥ / upāsate mahādevaṃ vedādhyayanatatparāḥ
3 ॥ स्नात्वा तत्र पदं शार्वं दृष्ट्वा भक्तिपुरः सरम् । नमस्कृत्वाथ शिरसा रुद्रसामीप्यमाप्नुयात्
3 // snātvā tatra padaṃ śārvaṃ dṛṣṭvā bhaktipuraḥ saram / namaskṛtvātha śirasā rudrasāmīpyamāpnuyāt
4 ॥ अन्यच्च देवदेवस्य स्थानं शंभोर्महात्मनः । केदारमिति विख्यातं सिद्धानामालयं शुभम्
4 // anyacca devadevasya sthānaṃ śaṃbhormahātmanaḥ / kedāramiti vikhyātaṃ siddhānāmālayaṃ śubham
5 ॥ तत्र स्नात्वा महादेवमभ्यर्च्य वृषकेतनम् । पीत्वा चैवोदकं शुद्धं गाणपत्यमवाप्नुयात्
5 // tatra snātvā mahādevamabhyarcya vṛṣaketanam / pītvā caivodakaṃ śuddhaṃ gāṇapatyamavāpnuyāt
6 ॥ श्राद्धदानादिकं कृत्वा ह्यक्ष्यं लभते फलम् । द्विजातिप्रवरैर्जुष्टं योगिभिर्यतमानसैः
6 // śrāddhadānādikaṃ kṛtvā hyakṣyaṃ labhate phalam / dvijātipravarairjuṣṭaṃ yogibhiryatamānasaiḥ
7 ॥ तीर्थं प्लक्षावतरणं सर्वपापविनाशनम् । तत्राभ्यर्च्य श्रीनिवासं विष्णुलोके महीयते
7 // tīrthaṃ plakṣāvataraṇaṃ sarvapāpavināśanam / tatrābhyarcya śrīnivāsaṃ viṣṇuloke mahīyate
8 ॥ अन्यं मगधराजस्य तीर्थं स्वर्गगतिप्रदम् । अक्षयं विन्दति स्वर्गं तत्र गत्वा द्विजोत्तमः
8 // anyaṃ magadharājasya tīrthaṃ svargagatipradam / akṣayaṃ vindati svargaṃ tatra gatvā dvijottamaḥ
9 ॥ तीर्थं कनखलं पुण्यं महापातकनाशनम् । यत्र देवेन रुद्रेण यज्ञो दक्षस्य नाशितः
9 // tīrthaṃ kanakhalaṃ puṇyaṃ mahāpātakanāśanam / yatra devena rudreṇa yajño dakṣasya nāśitaḥ
10 ॥ तत्र गङ्गामुपस्पृश्य शुचिर्भावसमन्वितः । मुच्यते सर्वपापैस्तु ब्रह्मलोकं लभेन्मृतः
10 // tatra gaṅgāmupaspṛśya śucirbhāvasamanvitaḥ / mucyate sarvapāpaistu brahmalokaṃ labhenmṛtaḥ
11 ॥ महातीर्थमिति ख्यातं पुण्यं नारायणप्रियम् । तत्राभ्यर्च्य हृषीकेशं श्वेतद्वीपं निगच्छति
11 // mahātīrthamiti khyātaṃ puṇyaṃ nārāyaṇapriyam / tatrābhyarcya hṛṣīkeśaṃ śvetadvīpaṃ nigacchati
12 ॥ अन्यच्च तीर्थप्रवरं नाम्ना श्रीपर्वतं शुभम् । तत्र प्राणान् परित्यज्य रुद्रस्य दयितो भवेत्
12 // anyacca tīrthapravaraṃ nāmnā śrīparvataṃ śubham / tatra prāṇān parityajya rudrasya dayito bhavet
13 ॥ तत्र सन्निहितो रुद्रो देव्या सह महेश्वरः । स्नानपिण्डादिकं तत्र कृतमक्षय्यमुत्तमम्
13 // tatra sannihito rudro devyā saha maheśvaraḥ / snānapiṇḍādikaṃ tatra kṛtamakṣayyamuttamam
14 ॥ गोदावरी नदी पुण्या सर्वपापविनाशनी । तत्र स्नात्वा पितॄन् देवांस्तर्पयित्वा यथाविधि । सर्वपापविसुद्धात्मा गोसहस्रफलं लभेत्
14 // godāvarī nadī puṇyā sarvapāpavināśanī / tatra snātvā pitṝn devāṃstarpayitvā yathāvidhi / sarvapāpavisuddhātmā gosahasraphalaṃ labhet
15 ॥ पवित्रसलिला पुण्या कावेरी विपुला नदी । तस्यां स्नात्वोदकं कृत्वा मुच्यते सर्वपातकैः । त्रिरात्रोपोषितेनाथ एकरात्रोषितेन वा
15 // pavitrasalilā puṇyā kāverī vipulā nadī / tasyāṃ snātvodakaṃ kṛtvā mucyate sarvapātakaiḥ / trirātropoṣitenātha ekarātroṣitena vā
16 ॥ द्विजातीनां तु कथितं तीर्थानामिह सेवनम् । यस्य वाङ्मनसो शुद्धे हस्तपादौ च संस्थितौ । अलोलुपो ब्रह्मचारो तीर्थानां फलमाप्नुयात्
16 // dvijātīnāṃ tu kathitaṃ tīrthānāmiha sevanam / yasya vāṅmanaso śuddhe hastapādau ca saṃsthitau / alolupo brahmacāro tīrthānāṃ phalamāpnuyāt
17 ॥ स्वामितीर्थं महातीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र सन्निहितो नित्यं स्कन्दो ऽमरनमस्कृतः
17 // svāmitīrthaṃ mahātīrthaṃ triṣu lokeṣu viśrutam / tatra sannihito nityaṃ skando 'maranamaskṛtaḥ
18 ॥ स्नात्वा कुमारधारायां कृत्वा देवादितर्पणम् । आराध्य षण्मुखं देवं स्कन्देन सह मोदते
18 // snātvā kumāradhārāyāṃ kṛtvā devāditarpaṇam / ārādhya ṣaṇmukhaṃ devaṃ skandena saha modate
19 ॥ नदी त्रैलोक्यविख्याता ताम्रपर्णोति नामतः । तत्र स्नात्वा पितॄन् भक्त्या तर्पयित्वा यथाविधि । पापकर्तॄनपि पितॄस्तारयेन्नात्र संशयः
19 // nadī trailokyavikhyātā tāmraparṇoti nāmataḥ / tatra snātvā pitṝn bhaktyā tarpayitvā yathāvidhi / pāpakartṝnapi pitṝstārayennātra saṃśayaḥ
20 ॥ चन्द्रतीर्थमिति ख्यातं कावेर्याः प्रभवे ऽक्षयम् । तीर्थं तत्र भवेद् वस्तुं मृतानां स्वर्गतिर्ध्रुवा
20 // candratīrthamiti khyātaṃ kāveryāḥ prabhave 'kṣayam / tīrthaṃ tatra bhaved vastuṃ mṛtānāṃ svargatirdhruvā
21 ॥ विन्ध्यपादे प्रपश्यन्ति देवदेवं सदाशिवम् । भक्त्या ये ते न पश्यन्ति यमस्य सदनं द्विजाः
21 // vindhyapāde prapaśyanti devadevaṃ sadāśivam / bhaktyā ye te na paśyanti yamasya sadanaṃ dvijāḥ
22 ॥ देविकायां वृषो नाम तीर्थं सिद्धनिषेवितम् । तत्र स्नात्वोदकं दत्वा योगसिद्धिं च विन्दति
22 // devikāyāṃ vṛṣo nāma tīrthaṃ siddhaniṣevitam / tatra snātvodakaṃ datvā yogasiddhiṃ ca vindati
23 ॥ दशाश्वमेधिकं तीर्थं सर्वपापविनाशनम् । दशानामश्वमेधानां तत्राप्नोति फलं नरः
23 // daśāśvamedhikaṃ tīrthaṃ sarvapāpavināśanam / daśānāmaśvamedhānāṃ tatrāpnoti phalaṃ naraḥ
24 ॥ पुण्डरीकं महातीर्थं ब्राह्मणैरुपसेवितम् । तत्राभिगम्य युक्तात्मा पौण्डरीकफलं लभेत्
24 // puṇḍarīkaṃ mahātīrthaṃ brāhmaṇairupasevitam / tatrābhigamya yuktātmā pauṇḍarīkaphalaṃ labhet
25 ॥ तीर्थेभ्यः परमं तीर्थं ब्रह्मतीर्थमिति श्रुतम् । ब्रह्माणमर्चयित्वा तु ब्रह्मलोके महीयते
25 // tīrthebhyaḥ paramaṃ tīrthaṃ brahmatīrthamiti śrutam / brahmāṇamarcayitvā tu brahmaloke mahīyate
26 ॥ सरस्वत्या विनशनं प्लक्षप्रस्त्रवणं शुभम् । व्यासतीर्थं परं तीर्थं मैनाकं च नगोत्तमम् । यमुनाप्रभवं चैव सर्वपापविशोधनम्
26 // sarasvatyā vinaśanaṃ plakṣaprastravaṇaṃ śubham / vyāsatīrthaṃ paraṃ tīrthaṃ mainākaṃ ca nagottamam / yamunāprabhavaṃ caiva sarvapāpaviśodhanam
27 ॥ पितॄणां दुहिता देवी गन्धकालीति विश्रुता । तस्यां स्नात्वा दिवं याति मृतो जातिस्मरो भवेत्
27 // pitṝṇāṃ duhitā devī gandhakālīti viśrutā / tasyāṃ snātvā divaṃ yāti mṛto jātismaro bhavet
28 ॥ कुबेरतुङ्गं पापघ्नं सिद्धचारणसेवितम् । प्राणांस्तत्र परित्यज्य कुबेरानुचरो भवेत्
28 // kuberatuṅgaṃ pāpaghnaṃ siddhacāraṇasevitam / prāṇāṃstatra parityajya kuberānucaro bhavet
29 ॥ उमातुङ्गमिति ख्यातं यत्र सा रुद्रवल्लभा । तत्राभ्यर्च्य महादेवीं कोसहस्रफलं लभेत्
29 // umātuṅgamiti khyātaṃ yatra sā rudravallabhā / tatrābhyarcya mahādevīṃ kosahasraphalaṃ labhet
30 ॥ भृगुतुङ्गे तपस्तप्तं श्राद्धं दानं तथा कृतम् । कुलान्युभयतः सप्त पुनातीति श्रुतिर्मम
30 // bhṛgutuṅge tapastaptaṃ śrāddhaṃ dānaṃ tathā kṛtam / kulānyubhayataḥ sapta punātīti śrutirmama
31 ॥ काश्यपस्य महातीर्थं कालसर्पिरिति श्रुतम् । तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यं पापक्षयेच्छया
31 // kāśyapasya mahātīrthaṃ kālasarpiriti śrutam / tatra śrāddhāni deyāni nityaṃ pāpakṣayecchayā
32 ॥ दशार्णायां तथा दानं श्राद्धं होमस्तथा जपः । अक्षयं चाव्ययं चैव कृतं भवति सर्वदा
32 // daśārṇāyāṃ tathā dānaṃ śrāddhaṃ homastathā japaḥ / akṣayaṃ cāvyayaṃ caiva kṛtaṃ bhavati sarvadā
33 ॥ तीर्थं द्विजातिभिर्जुष्टं नाम्ना वै कुरुजाङ्गलम् । दत्त्वा तु दानं विधिवद् ब्रह्मलोके महीयते
33 // tīrthaṃ dvijātibhirjuṣṭaṃ nāmnā vai kurujāṅgalam / dattvā tu dānaṃ vidhivad brahmaloke mahīyate
34 ॥ वैतरण्यां महातीर्थे स्वर्णवेद्यां तथैव च । धर्मपृष्ठे च सरसि ब्रह्मणः परमे शुभे
34 // vaitaraṇyāṃ mahātīrthe svarṇavedyāṃ tathaiva ca / dharmapṛṣṭhe ca sarasi brahmaṇaḥ parame śubhe
35 ॥ भरतस्याश्रमे पुण्ये पुण्ये श्राद्धवटे शुभे । महाह्रदे च कौशिक्यां दत्तं भवति चाक्षयम्
35 // bharatasyāśrame puṇye puṇye śrāddhavaṭe śubhe / mahāhrade ca kauśikyāṃ dattaṃ bhavati cākṣayam
36 ॥ मुञ्जपृष्ठे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता । हिताय सर्वभूतानां नास्तिकानां निदर्शनम्
36 // muñjapṛṣṭhe padaṃ nyastaṃ mahādevena dhīmatā / hitāya sarvabhūtānāṃ nāstikānāṃ nidarśanam
37 ॥ अल्पेनापि तु कालेन नरो धर्मपरायणः । पाप्मानमुत्सृजत्याशु जीर्णां त्वचमिवोरगः
37 // alpenāpi tu kālena naro dharmaparāyaṇaḥ / pāpmānamutsṛjatyāśu jīrṇāṃ tvacamivoragaḥ
38 ॥ नाम्ना कनकनन्देति तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । उदीच्यां मुञ्जपृष्ठस्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम्
38 // nāmnā kanakanandeti tīrthaṃ trailokyaviśrutam / udīcyāṃ muñjapṛṣṭhasya brahmarṣigaṇasevitam
39 ॥ तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति सशरीरा द्विजातयः । दत्तं चापि सदा श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम् । ऋणैस्त्रिभिर्नरः स्नात्वा मुच्यते क्षीणकल्मषः
39 // tatra snātvā divaṃ yānti saśarīrā dvijātayaḥ / dattaṃ cāpi sadā śrāddhamakṣayaṃ samudāhṛtam / ṛṇaistribhirnaraḥ snātvā mucyate kṣīṇakalmaṣaḥ
40 ॥ मानसे सरसि स्नात्वा शक्रस्यार्धासनं लभेत् । उत्तरं मानसं गत्वा सिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम्
40 // mānase sarasi snātvā śakrasyārdhāsanaṃ labhet / uttaraṃ mānasaṃ gatvā siddhiṃ prāpnotyanuttamām
41 ॥ तस्मान्निर्वर्तयेच्छ्राद्धं यथाशक्ति यथाबलम् । कामान् सलभते दिव्यान् मोक्षोपायं च विन्दति
41 // tasmānnirvartayecchrāddhaṃ yathāśakti yathābalam / kāmān salabhate divyān mokṣopāyaṃ ca vindati
42 ॥ पर्वतो हिमवान्नाम नानाधातुविभूषितः । योजनानां सहस्राणि सो ऽशीतिस्त्वायतो गिरिः । सिद्धचारणसंकीर्णो देवर्षिगणसेवितः
42 // parvato himavānnāma nānādhātuvibhūṣitaḥ / yojanānāṃ sahasrāṇi so 'śītistvāyato giriḥ / siddhacāraṇasaṃkīrṇo devarṣigaṇasevitaḥ
43 ॥ तत्र पुष्करिणी रम्या सुषुम्ना नाम नामतः । तत्र गत्वा द्विजो विद्वान् ब्रह्महत्यां विमुञ्चति
43 // tatra puṣkariṇī ramyā suṣumnā nāma nāmataḥ / tatra gatvā dvijo vidvān brahmahatyāṃ vimuñcati
44 ॥ श्राद्धं भवति चाक्षय्यं तत्र दत्तं महोदयम् । तारयेच्च पितॄन् सम्यग् दश पूर्वान् दशापरान्
44 // śrāddhaṃ bhavati cākṣayyaṃ tatra dattaṃ mahodayam / tārayecca pitṝn samyag daśa pūrvān daśāparān
45 ॥ सर्वत्र हिमवान् पुण्यो गङ्गा पुण्या समन्ततः । नद्यः समुद्रगाः पुण्याः समुद्रश्च विशेषतः
45 // sarvatra himavān puṇyo gaṅgā puṇyā samantataḥ / nadyaḥ samudragāḥ puṇyāḥ samudraśca viśeṣataḥ
46 ॥ बदर्याश्रममासाद्य मुच्यते कलिकल्मषात् । तत्र नारायणो देवो नरेणास्ते सनातनः
46 // badaryāśramamāsādya mucyate kalikalmaṣāt / tatra nārāyaṇo devo nareṇāste sanātanaḥ
47 ॥ अक्षयं तत्र दानं स्यात् जप्यं वापि तथाविधम् । महादेवप्रियं तीर्थं पावनं तद् विशेषतः । तारयेच्च पितॄन् सर्वान् दत्त्वा श्राद्धं समाहितः
47 // akṣayaṃ tatra dānaṃ syāt japyaṃ vāpi tathāvidham / mahādevapriyaṃ tīrthaṃ pāvanaṃ tad viśeṣataḥ / tārayecca pitṝn sarvān dattvā śrāddhaṃ samāhitaḥ
48 ॥ देवदारुवनं पुण्यं सिद्धगन्धर्वसेवितम् । महादेवेन देवेन तत्र दत्तं महद् वरं
48 // devadāruvanaṃ puṇyaṃ siddhagandharvasevitam / mahādevena devena tatra dattaṃ mahad varaṃ
49 ॥ मोहयित्वा मुनीन् सर्वान् पुनस्तैः संप्रपूजितः । प्रसन्नो भगवानीशो मुनीन्द्रान् प्राह भावितान्
49 // mohayitvā munīn sarvān punastaiḥ saṃprapūjitaḥ / prasanno bhagavānīśo munīndrān prāha bhāvitān
50 ॥ इहाश्रमवरे रम्ये निवसिष्यथ सर्वदा । मद्भावनासमायुक्तास्ततः सिद्धिमवाप्स्यथ
50 // ihāśramavare ramye nivasiṣyatha sarvadā / madbhāvanāsamāyuktāstataḥ siddhimavāpsyatha
51 ॥ ये ऽत्र मामर्चयन्तीह लोके धर्मपरा जनाः । तेषां ददामि परमं गाणपत्यं हि शाश्वतम्
51 // ye 'tra māmarcayantīha loke dharmaparā janāḥ / teṣāṃ dadāmi paramaṃ gāṇapatyaṃ hi śāśvatam
52 ॥ अत्र नित्यं वसिष्यामि सह नारायणेन च । प्राणानिह नरस्त्यक्त्वा न भूयो जन्म विन्दति
52 // atra nityaṃ vasiṣyāmi saha nārāyaṇena ca / prāṇāniha narastyaktvā na bhūyo janma vindati
53 ॥ संस्मरन्ति च ये तीर्थं देशान्तरगता जनाः । तेषां च सर्वपापानि नाशयामि द्विजोत्तमाः
53 // saṃsmaranti ca ye tīrthaṃ deśāntaragatā janāḥ / teṣāṃ ca sarvapāpāni nāśayāmi dvijottamāḥ
54 ॥ श्राद्धं दानं तपो होमः पिण्डनिर्वपणं तथा । ध्यानं जपश्च नियमः सर्वमत्राक्षयं कृतम्
54 // śrāddhaṃ dānaṃ tapo homaḥ piṇḍanirvapaṇaṃ tathā / dhyānaṃ japaśca niyamaḥ sarvamatrākṣayaṃ kṛtam
55 ॥ तस्मात् सर्वप्रयत्नेन द्रष्टव्यं हि द्विजातिभिः । देवदारुवनं पुण्यं महादेवनिषेवितम्
55 // tasmāt sarvaprayatnena draṣṭavyaṃ hi dvijātibhiḥ / devadāruvanaṃ puṇyaṃ mahādevaniṣevitam
56 ॥ यत्रेस्वरो महादेवो विष्णुर्वा पुरुषोत्तमः । तत्र सन्निहिता गङ्गातीर्थान्यायतनानि च
56 // yatresvaro mahādevo viṣṇurvā puruṣottamaḥ / tatra sannihitā gaṅgātīrthānyāyatanāni ca