Chapter 24

श्रुत्वैवमखिलं ब्रह्मा रुद्रेण परिभाषितम् पुनः प्रणम्य देवेशं रुद्रमाह प्रजापतिः

śrutvaivamakhilaṃ brahmā rudreṇa paribhāṣitam punaḥ praṇamya deveśaṃ rudramāha prajāpatiḥ

भगवन्देवदेवेश विश्वरूपं महेश्वर उमाधव महादेव नमो लोकाभिवन्दित

bhagavandevadeveśa viśvarūpaṃ maheśvara umādhava mahādeva namo lokābhivandita

विश्वरूप महाभाग कस्मिन्काले महेश्वर या इमास्ते महादेव तनवो लोकवन्दिताः

viśvarūpa mahābhāga kasminkāle maheśvara yā imāste mahādeva tanavo lokavanditāḥ

कस्यां वा युगसंभूत्यां द्रक्ष्यन्तीह द्विजातयः केन वा तपसा देव ध्यानयोगेन केन वा

kasyāṃ vā yugasaṃbhūtyāṃ drakṣyantīha dvijātayaḥ kena vā tapasā deva dhyānayogena kena vā

नमस्ते वै महादेव शक्यो द्रष्टुं द्विजातिभिः तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शर्वः सम्प्रेक्ष्य तं पुरः

namaste vai mahādeva śakyo draṣṭuṃ dvijātibhiḥ tasya tadvacanaṃ śrutvā śarvaḥ samprekṣya taṃ puraḥ

स्मयन्प्राह महादेव ऋग्यजुःसामसंभवः तपसा नैव वृत्तेन दानधर्मफलेन च

smayanprāha mahādeva ṛgyajuḥsāmasaṃbhavaḥ tapasā naiva vṛttena dānadharmaphalena ca

न तीर्थफलयोगेन क्रतुभिर् वाप्तदक्षिणैः न वेदाध्ययनैर्वापि न वित्तेन न वेदनैः

na tīrthaphalayogena kratubhir vāptadakṣiṇaiḥ na vedādhyayanairvāpi na vittena na vedanaiḥ

न शक्यं मानवैर्द्रष्टुम् ऋते ध्यानादहं त्विह सप्तमे चैव वाराहे ततस्तस्मिन्पितामह

na śakyaṃ mānavairdraṣṭum ṛte dhyānādahaṃ tviha saptame caiva vārāhe tatastasminpitāmaha

कल्पेश्वरो ऽथ भगवान् सर्वलोकप्रकाशनः मनुर्वैवस्वतश्चैव तव पौत्रो भविष्यति

kalpeśvaro 'tha bhagavān sarvalokaprakāśanaḥ manurvaivasvataścaiva tava pautro bhaviṣyati

तदा चतुर्युगावस्थे तस्मिन्कल्पे युगान्तिके अनुग्रहार्थं लोकानां ब्राह्मणानां हिताय च

tadā caturyugāvasthe tasminkalpe yugāntike anugrahārthaṃ lokānāṃ brāhmaṇānāṃ hitāya ca

उत्पत्स्यामि तदा ब्रह्मन् पुनर् अस्मिन् युगान्तिके युगप्रवृत्त्या च तदा तस्मिंश् च प्रथमे युगे

utpatsyāmi tadā brahman punar asmin yugāntike yugapravṛttyā ca tadā tasmiṃś ca prathame yuge

द्वापरे प्रथमे ब्रह्मन् यदा व्यासः स्वयं प्रभुः तदाहं ब्राह्मणार्थाय कलौ तस्मिन् युगान्तिके

dvāpare prathame brahman yadā vyāsaḥ svayaṃ prabhuḥ tadāhaṃ brāhmaṇārthāya kalau tasmin yugāntike

भविष्यामि शिखायुक्तः श्वेतो नाम महामुनिः हिमवच्छिखरे रम्ये छागले पर्वतोत्तमे

bhaviṣyāmi śikhāyuktaḥ śveto nāma mahāmuniḥ himavacchikhare ramye chāgale parvatottame

तत्र शिष्याः शिखायुक्ता भविष्यन्ति तदा मम श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेतास्यः श्वेतलोहितः

tatra śiṣyāḥ śikhāyuktā bhaviṣyanti tadā mama śvetaḥ śvetaśikhaścaiva śvetāsyaḥ śvetalohitaḥ

चत्वारस्तु महात्मानो ब्राह्मणा वेदपारगाः ततस्ते ब्रह्मभूयिष्ठा दृष्ट्वा ब्रह्मगतिं पराम्

catvārastu mahātmāno brāhmaṇā vedapāragāḥ tataste brahmabhūyiṣṭhā dṛṣṭvā brahmagatiṃ parām

मत्समीपं गमिष्यन्ति ध्यानयोगपरायणाः ततः पुनर्यदा ब्रह्मन् द्वितीये द्वापरे प्रभुः

matsamīpaṃ gamiṣyanti dhyānayogaparāyaṇāḥ tataḥ punaryadā brahman dvitīye dvāpare prabhuḥ

प्रजापतिर्यदा व्यासः सद्यो नाम भविष्यति तदा लोकहितार्थाय सुतारो नाम नामतः

prajāpatiryadā vyāsaḥ sadyo nāma bhaviṣyati tadā lokahitārthāya sutāro nāma nāmataḥ

भविष्यामि कलौ तस्मिन् शिष्यानुग्रहकाम्यया तत्रापि मम ते शिष्या नामतः परिकीर्तिताः

bhaviṣyāmi kalau tasmin śiṣyānugrahakāmyayā tatrāpi mama te śiṣyā nāmataḥ parikīrtitāḥ

दुन्दुभिः शतरूपश् च ऋचीकः केतुमांस्तदा प्राप्य योगं तथा ध्यानं स्थाप्य ब्रह्म च भूतले

dundubhiḥ śatarūpaś ca ṛcīkaḥ ketumāṃstadā prāpya yogaṃ tathā dhyānaṃ sthāpya brahma ca bhūtale

रुद्रलोकं गमिष्यन्ति सहचारित्वमेव च तृतीये द्वापरे चैव यदा व्यासस्तु भार्गवः

rudralokaṃ gamiṣyanti sahacāritvameva ca tṛtīye dvāpare caiva yadā vyāsastu bhārgavaḥ

तदाप्यहं भविष्यामि दमनस्तु युगान्तिके तत्रापि च भविष्यन्ति चत्वारो मम पुत्रकाः

tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi damanastu yugāntike tatrāpi ca bhaviṣyanti catvāro mama putrakāḥ

विकोशश् च विकेशश् च विपाशः शापनाशनः ते ऽपि तेनैव मार्गेण योगोक्तेन महौजसः

vikośaś ca vikeśaś ca vipāśaḥ śāpanāśanaḥ te 'pi tenaiva mārgeṇa yogoktena mahaujasaḥ

रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् चतुर्थे द्वापरे चैव यदा व्यासो ऽङ्गिराः स्मृतः

rudralokaṃ gamiṣyanti punarāvṛttidurlabham caturthe dvāpare caiva yadā vyāso 'ṅgirāḥ smṛtaḥ

तदाप्यहं भविष्यामि सुहोत्रो नाम नामतः तत्रापि मम ते पुत्राश् चत्वारो ऽपि तपोधनाः

tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi suhotro nāma nāmataḥ tatrāpi mama te putrāś catvāro 'pi tapodhanāḥ

द्विजश्रेष्ठा भविष्यन्ति योगात्मानो दृढव्रताः सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुर्दरो दुरतिक्रमः

dvijaśreṣṭhā bhaviṣyanti yogātmāno dṛḍhavratāḥ sumukho durmukhaścaiva durdaro duratikramaḥ

प्राप्य योगगतिं सूक्ष्मां विमला दग्धकिल्बिषाः ते ऽपि तेनैव मार्गेण योगयुक्ता महौजसः

prāpya yogagatiṃ sūkṣmāṃ vimalā dagdhakilbiṣāḥ te 'pi tenaiva mārgeṇa yogayuktā mahaujasaḥ

रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् पञ्चमे द्वापरे चैव व्यासस्तु सविता यदा

rudralokaṃ gamiṣyanti punarāvṛttidurlabham pañcame dvāpare caiva vyāsastu savitā yadā

तदा चापि भविष्यामि कङ्को नाम महातपाः अनुग्रहार्थं लोकानां योगात्मैककलागतिः

tadā cāpi bhaviṣyāmi kaṅko nāma mahātapāḥ anugrahārthaṃ lokānāṃ yogātmaikakalāgatiḥ

चत्वारस्तु महाभागा विमलाः शुद्धयोनयः शिष्या मम भविष्यन्ति योगात्मानो दृढव्रताः

catvārastu mahābhāgā vimalāḥ śuddhayonayaḥ śiṣyā mama bhaviṣyanti yogātmāno dṛḍhavratāḥ

सनकः सनन्दनश् चैव प्रभुर्यश् च सनातनः विभुः सनत्कुमारश् च निर्ममा निरहंकृताः

sanakaḥ sanandanaś caiva prabhuryaś ca sanātanaḥ vibhuḥ sanatkumāraś ca nirmamā nirahaṃkṛtāḥ

मत्समीपमुपेष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् परीवर्ते पुनः षष्ठे मृत्युर्व्यासो यदा विभुः

matsamīpamupeṣyanti punarāvṛttidurlabham parīvarte punaḥ ṣaṣṭhe mṛtyurvyāso yadā vibhuḥ

तदाप्यहं भविष्यामि लोगाक्षीर् नाम नामतः तत्रापि मम ते शिष्या योगात्मानो दृढव्रताः

tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi logākṣīr nāma nāmataḥ tatrāpi mama te śiṣyā yogātmāno dṛḍhavratāḥ

भविष्यन्ति महाभागाश् चत्वारो लोकसंमताः सुधामा विरजाश्चैव शङ्खपाद्रज एव च

bhaviṣyanti mahābhāgāś catvāro lokasaṃmatāḥ sudhāmā virajāścaiva śaṅkhapādraja eva ca

योगात्मानो महात्मानः सर्वे वै दग्धकिल्बिषाः ते ऽपि तेनैव मार्गेण ध्यानयोगसमन्विताः

yogātmāno mahātmānaḥ sarve vai dagdhakilbiṣāḥ te 'pi tenaiva mārgeṇa dhyānayogasamanvitāḥ

मत्समीपं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् सप्तमे परिवर्ते तु यदा व्यासः शतक्रतुः

matsamīpaṃ gamiṣyanti punarāvṛttidurlabham saptame parivarte tu yadā vyāsaḥ śatakratuḥ

विभुनामा महातेजाः प्रथितः पूर्वजन्मनि तदाप्यहं भविष्यामि कलौ तस्मिन् युगान्तिके

vibhunāmā mahātejāḥ prathitaḥ pūrvajanmani tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi kalau tasmin yugāntike

जैगीषव्यो विभुः ख्यातः सर्वेषां योगिनां वरः तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति युगे तथा

jaigīṣavyo vibhuḥ khyātaḥ sarveṣāṃ yogināṃ varaḥ tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti yuge tathā

सारस्वतश् च मेघश् च मेघवाहः सुवाहनः ते ऽपि तेनैव मार्गेण ध्यानयोगपरायणाः

sārasvataś ca meghaś ca meghavāhaḥ suvāhanaḥ te 'pi tenaiva mārgeṇa dhyānayogaparāyaṇāḥ

गमिष्यन्ति महात्मानो रुद्रलोकं निरामयम् वसिष्ठश्चाष्टमे व्यासः परीवर्ते भविष्यति

gamiṣyanti mahātmāno rudralokaṃ nirāmayam vasiṣṭhaścāṣṭame vyāsaḥ parīvarte bhaviṣyati

यदा तदा भविष्यामि नाम्नाहं दधिवाहनः तत्रापि मम ते पुत्रा योगात्मानो दृढव्रताः

yadā tadā bhaviṣyāmi nāmnāhaṃ dadhivāhanaḥ tatrāpi mama te putrā yogātmāno dṛḍhavratāḥ

भविष्यन्ति महायोगा येषां नास्ति समो भुवि कपिलश्चासुरिश्चैव तथा पञ्चशिखो मुनिः

bhaviṣyanti mahāyogā yeṣāṃ nāsti samo bhuvi kapilaścāsuriścaiva tathā pañcaśikho muniḥ

बाष्कलश् च महायोगी धर्मात्मानो महौजसः प्राप्य माहेश्वरं योगं ज्ञानिनो दग्धकिल्बिषाः

bāṣkalaś ca mahāyogī dharmātmāno mahaujasaḥ prāpya māheśvaraṃ yogaṃ jñānino dagdhakilbiṣāḥ

मत्समीपं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् परिवर्ते तु नवमे व्यासः सारस्वतो यदा

matsamīpaṃ gamiṣyanti punarāvṛttidurlabham parivarte tu navame vyāsaḥ sārasvato yadā

तदाप्यहं भविष्यामि ऋषभो नाम नामतः तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति महौजसः

tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi ṛṣabho nāma nāmataḥ tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti mahaujasaḥ

पराशरश् च गर्गश् च भार्गवाङ्गिरसौ तदा भविष्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा वेदपारगाः

parāśaraś ca gargaś ca bhārgavāṅgirasau tadā bhaviṣyanti mahātmāno brāhmaṇā vedapāragāḥ

ध्यानमार्गं समासाद्य गमिष्यन्ति तथैव ते सर्वे तपोबलोत्कृष्टाः शापानुग्रहकोविदाः

dhyānamārgaṃ samāsādya gamiṣyanti tathaiva te sarve tapobalotkṛṣṭāḥ śāpānugrahakovidāḥ

ते ऽपि तेनैव मार्गेण योगोक्तेन तपस्विनः रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम्

te 'pi tenaiva mārgeṇa yogoktena tapasvinaḥ rudralokaṃ gamiṣyanti punarāvṛttidurlabham

दशमे द्वापरे व्यासः त्रिपाद्वै नाम नामतः यदा भविष्यते विप्रस् तदाहं भविता मुनिः

daśame dvāpare vyāsaḥ tripādvai nāma nāmataḥ yadā bhaviṣyate vipras tadāhaṃ bhavitā muniḥ

हिमवच्छिखरे रम्ये भृगुतुङ्गे नगोत्तमे नाम्ना भृगोस्तु शिखरं प्रथितं देवपूजितम्

himavacchikhare ramye bhṛgutuṅge nagottame nāmnā bhṛgostu śikharaṃ prathitaṃ devapūjitam

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति दृढव्रताः बलबन्धुर्निरामित्रः केतुशृङ्गस्तपोधनः

tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti dṛḍhavratāḥ balabandhurnirāmitraḥ ketuśṛṅgastapodhanaḥ

योगात्मानो महात्मानस् तपोयोगसमन्विताः रुद्रलोकं गमिष्यन्ति तपसा दग्धकिल्बिषाः

yogātmāno mahātmānas tapoyogasamanvitāḥ rudralokaṃ gamiṣyanti tapasā dagdhakilbiṣāḥ

एकादशे द्वापरे तु व्यासस्तु त्रिव्रतो यदा तदाप्यहं भविष्यामि गङ्गाद्वारे कलौ तथा

ekādaśe dvāpare tu vyāsastu trivrato yadā tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi gaṅgādvāre kalau tathā

उग्रो नाम महातेजाः सर्वलोकेषु विश्रुतः तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति महौजसः

ugro nāma mahātejāḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti mahaujasaḥ

लम्बोदरश् च लम्बाक्षो लम्बकेशः प्रलम्बकः प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्रलोकं गता हि ते

lambodaraś ca lambākṣo lambakeśaḥ pralambakaḥ prāpya māheśvaraṃ yogaṃ rudralokaṃ gatā hi te

द्वादशे परिवर्ते तु शततेजा यदा मुनिः भविष्यति महातेजा व्यासस्तु कविसत्तमः

dvādaśe parivarte tu śatatejā yadā muniḥ bhaviṣyati mahātejā vyāsastu kavisattamaḥ

तदाप्यहं भविष्यामि कलाविह युगान्तिके हैतुकं वनमासाद्य अत्रिर्नाम्ना परिश्रुतः

tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi kalāviha yugāntike haitukaṃ vanamāsādya atrirnāmnā pariśrutaḥ

तत्रापि मम ते पुत्रा भस्मस्नानानुलेपनाः भविष्यन्ति महायोगा रुद्रलोकपरायणाः

tatrāpi mama te putrā bhasmasnānānulepanāḥ bhaviṣyanti mahāyogā rudralokaparāyaṇāḥ

सर्वज्ञः समबुद्धिश् च साध्यः सर्वस्तथैव च प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्रलोकं गता हि ते

sarvajñaḥ samabuddhiś ca sādhyaḥ sarvastathaiva ca prāpya māheśvaraṃ yogaṃ rudralokaṃ gatā hi te

त्रयोदशे पुनः प्राप्ते परिवर्ते क्रमेण तु धर्मो नारायणो नाम व्यासस्तु भविता यदा

trayodaśe punaḥ prāpte parivarte krameṇa tu dharmo nārāyaṇo nāma vyāsastu bhavitā yadā

तदाप्यहं भविष्यामि वालिर्नाम महामुनिः वालखिल्याश्रमे पुण्ये पर्वते गन्धमादने

tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi vālirnāma mahāmuniḥ vālakhilyāśrame puṇye parvate gandhamādane

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपोधनाः सुधामा काश्यपश्चैव वासिष्ठो विरजास्तथा

tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti tapodhanāḥ sudhāmā kāśyapaścaiva vāsiṣṭho virajāstathā

महायोगबलोपेता विमला ऊर्ध्वरेतसः प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्रलोकं गता हि ते

mahāyogabalopetā vimalā ūrdhvaretasaḥ prāpya māheśvaraṃ yogaṃ rudralokaṃ gatā hi te

यदा व्यासस्तरक्षुस्तु पर्याये तु चतुर्दशे तत्रापि पुनरेवाहं भविष्यामि युगान्तिके

yadā vyāsastarakṣustu paryāye tu caturdaśe tatrāpi punarevāhaṃ bhaviṣyāmi yugāntike

वंशे त्वङ्गिरसां श्रेष्ठे गौतमो नाम नामतः भविष्यति महापुण्यं गौतमं नाम तद्वनम्

vaṃśe tvaṅgirasāṃ śreṣṭhe gautamo nāma nāmataḥ bhaviṣyati mahāpuṇyaṃ gautamaṃ nāma tadvanam

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति कलौ तदा अत्रिर्देवसदश्चैव श्रवणो ऽथ श्रविष्ठकः

tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti kalau tadā atrirdevasadaścaiva śravaṇo 'tha śraviṣṭhakaḥ

योगात्मानो महात्मानः सर्वे योगसमन्विताः प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्रलोकाय ते गताः

yogātmāno mahātmānaḥ sarve yogasamanvitāḥ prāpya māheśvaraṃ yogaṃ rudralokāya te gatāḥ

ततः पञ्चदशे प्राप्ते परिवर्ते क्रमागते त्रैय्यारुणिर्यदा व्यासो द्वापरे समपद्यत

tataḥ pañcadaśe prāpte parivarte kramāgate traiyyāruṇiryadā vyāso dvāpare samapadyata

तदाप्यहं भविष्यामि नाम्ना वेदशिरा द्विजः तत्र वेदशिरो नाम अस्त्रं तत्पारमेश्वरम्

tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi nāmnā vedaśirā dvijaḥ tatra vedaśiro nāma astraṃ tatpārameśvaram

भविष्यति महावीर्यं वेदशीर्षश् च पर्वतः हिमवत्पृष्ठमासाद्य सरस्वत्यां नगोत्तमे

bhaviṣyati mahāvīryaṃ vedaśīrṣaś ca parvataḥ himavatpṛṣṭhamāsādya sarasvatyāṃ nagottame

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपोधनाः कुणिश् च कुणिबाहुश् च कुशरीरः कुनेत्रकः

tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti tapodhanāḥ kuṇiś ca kuṇibāhuś ca kuśarīraḥ kunetrakaḥ

योगात्मानो महात्मानः सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्रलोकाय ते गताः

yogātmāno mahātmānaḥ sarve te hyūrdhvaretasaḥ prāpya māheśvaraṃ yogaṃ rudralokāya te gatāḥ

व्यासो युगे षोडशे तु यदा देवो भविष्यति तत्र योगप्रदानाय भक्तानां च यतात्मनाम्

vyāso yuge ṣoḍaśe tu yadā devo bhaviṣyati tatra yogapradānāya bhaktānāṃ ca yatātmanām

तदाप्यहं भविष्यामि गोकर्णो नाम नामतः भविष्यति सुपुण्यं च गोकर्णं नाम तद्वनम्

tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi gokarṇo nāma nāmataḥ bhaviṣyati supuṇyaṃ ca gokarṇaṃ nāma tadvanam

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति च योगिनः काश्यपो ह्युशनाश्चैव च्यवनो ऽथ बृहस्पतिः

tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti ca yoginaḥ kāśyapo hyuśanāścaiva cyavano 'tha bṛhaspatiḥ

ते ऽपि तेनैव मार्गेण ध्यानयोगसमन्विताः प्राप्य माहेश्वरं योगं गन्तारो रुद्रमेव हि

te 'pi tenaiva mārgeṇa dhyānayogasamanvitāḥ prāpya māheśvaraṃ yogaṃ gantāro rudrameva hi

ततः सप्तदशे चैव परिवर्ते क्रमागते यदा भविष्यति व्यासो नाम्ना देवकृतञ्जयः

tataḥ saptadaśe caiva parivarte kramāgate yadā bhaviṣyati vyāso nāmnā devakṛtañjayaḥ

तदाप्यहं भविष्यामि गुहावासीति नामतः हिमवच्छिखरे रम्ये महोत्तुङ्गे महालये

tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi guhāvāsīti nāmataḥ himavacchikhare ramye mahottuṅge mahālaye

सिद्धक्षेत्रं महापुण्यं भविष्यति महालयम् तत्रापि मम ते पुत्रा योगज्ञा ब्रह्मवादिनः

siddhakṣetraṃ mahāpuṇyaṃ bhaviṣyati mahālayam tatrāpi mama te putrā yogajñā brahmavādinaḥ

भविष्यन्ति महात्मानो निर्ममा निरहंकृताः उतथ्यो वामदेवश् च महायोगो महाबलः

bhaviṣyanti mahātmāno nirmamā nirahaṃkṛtāḥ utathyo vāmadevaś ca mahāyogo mahābalaḥ

तेषां शतसहस्रं तु शिष्याणां ध्यानयोगिनाम् भविष्यन्ति तदा काले सर्वे ते ध्यानयुञ्जकाः

teṣāṃ śatasahasraṃ tu śiṣyāṇāṃ dhyānayoginām bhaviṣyanti tadā kāle sarve te dhyānayuñjakāḥ

योगाभ्यासरताश्चैव हृदि कृत्वा महेश्वरम् महालये पदं न्यस्तं दृष्ट्वा यान्ति शिवं पदम्

yogābhyāsaratāścaiva hṛdi kṛtvā maheśvaram mahālaye padaṃ nyastaṃ dṛṣṭvā yānti śivaṃ padam

ये चान्ये ऽपि महात्मानः कलौ तस्मिन् युगान्तिके ध्याने मनः समाधाय विमलाः शुद्धबुद्धयः

ye cānye 'pi mahātmānaḥ kalau tasmin yugāntike dhyāne manaḥ samādhāya vimalāḥ śuddhabuddhayaḥ

मम प्रसादाद्यास्यन्ति रुद्रलोकं गतज्वराः गत्वा महालयं पुण्यं दृष्ट्वा माहेश्वरं पदम्

mama prasādādyāsyanti rudralokaṃ gatajvarāḥ gatvā mahālayaṃ puṇyaṃ dṛṣṭvā māheśvaraṃ padam

तीर्णस्तारयते जन्तुर् दश पूर्वान्दशोत्तरान् आत्मानमेकविंशं तु तारयित्वा महालये

tīrṇastārayate jantur daśa pūrvāndaśottarān ātmānamekaviṃśaṃ tu tārayitvā mahālaye

मम प्रसादाद्यास्यन्ति रुद्रलोकं गतज्वराः ततो ऽष्टादशमे चैव परिवर्ते यदा विभो

mama prasādādyāsyanti rudralokaṃ gatajvarāḥ tato 'ṣṭādaśame caiva parivarte yadā vibho

तदा ऋतञ्जयो नाम व्यासस्तु भविता मुनिः तदाप्यहं भविष्यामि शिखण्डी नाम नामतः

tadā ṛtañjayo nāma vyāsastu bhavitā muniḥ tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi śikhaṇḍī nāma nāmataḥ

सिद्धक्षेत्रे महापुण्ये देवदानवपूजिते हिमवच्छिखरे रम्ये शिखण्डी नाम पर्वतः

siddhakṣetre mahāpuṇye devadānavapūjite himavacchikhare ramye śikhaṇḍī nāma parvataḥ

शिखण्डिनो वनं चापि यत्र सिद्धनिषेवितम् तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपोधनाः

śikhaṇḍino vanaṃ cāpi yatra siddhaniṣevitam tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti tapodhanāḥ

वाचश्रवा ऋचीकश् च श्यावाश्वश् च यतीश्वरः योगात्मानो महात्मानः सर्वे ते वेदपारगाः

vācaśravā ṛcīkaś ca śyāvāśvaś ca yatīśvaraḥ yogātmāno mahātmānaḥ sarve te vedapāragāḥ

प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्रलोकाय संवृताः अथ एकोनविंशे तु परिवर्ते क्रमागते

prāpya māheśvaraṃ yogaṃ rudralokāya saṃvṛtāḥ atha ekonaviṃśe tu parivarte kramāgate

व्यासस्तु भविता नाम्ना भरद्वाजो महामुनिः तदाप्यहं भविष्यामि जटामाली च नामतः

vyāsastu bhavitā nāmnā bharadvājo mahāmuniḥ tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi jaṭāmālī ca nāmataḥ

हिमवच्छिखरे रम्ये जटायुर्यत्र पर्वतः तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति महौजसः

himavacchikhare ramye jaṭāyuryatra parvataḥ tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti mahaujasaḥ

हिरण्यनाभः कौशल्यो लोकाक्षी कुथुमिस् तथा ईश्वरा योगधर्माणः सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः

hiraṇyanābhaḥ kauśalyo lokākṣī kuthumis tathā īśvarā yogadharmāṇaḥ sarve te hyūrdhvaretasaḥ

प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्रलोकाय संस्थिताः ततो विंशतिमश्चैव परिवर्तो यदा तदा

prāpya māheśvaraṃ yogaṃ rudralokāya saṃsthitāḥ tato viṃśatimaścaiva parivarto yadā tadā

गौतमस्तु तदा व्यासो भविष्यति महामुनिः तदाप्यहं भविष्यामि अट्टहासस्तु नामतः

gautamastu tadā vyāso bhaviṣyati mahāmuniḥ tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi aṭṭahāsastu nāmataḥ

अट्टहासप्रियाश्चैव भविष्यन्ति तदा नराः तत्रैव हिमवत्पृष्ठे अट्टहासो महागिरिः

aṭṭahāsapriyāścaiva bhaviṣyanti tadā narāḥ tatraiva himavatpṛṣṭhe aṭṭahāso mahāgiriḥ

देवदानवयक्षेन्द्रसिद्धचारणसेवितः तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति महौजसः

devadānavayakṣendrasiddhacāraṇasevitaḥ tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti mahaujasaḥ

योगात्मानो महात्मानो ध्यायिनो नियतव्रताः सुमन्तुर्बर्बरी विद्वान् कबन्धः कुशिकंधरः

yogātmāno mahātmāno dhyāyino niyatavratāḥ sumanturbarbarī vidvān kabandhaḥ kuśikaṃdharaḥ

प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्रलोकाय ते गताः एकविंशे पुनः प्राप्ते परिवर्ते क्रमागते

prāpya māheśvaraṃ yogaṃ rudralokāya te gatāḥ ekaviṃśe punaḥ prāpte parivarte kramāgate

वाचश्रवाः स्मृतो व्यासो यदा स ऋषिसत्तमः तदाप्यहं भविष्यामि दारुको नाम नामतः

vācaśravāḥ smṛto vyāso yadā sa ṛṣisattamaḥ tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi dāruko nāma nāmataḥ

तस्माद्भविष्यते पुण्यं देवदारुवनं शुभम् तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति महौजसः

tasmādbhaviṣyate puṇyaṃ devadāruvanaṃ śubham tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti mahaujasaḥ

प्लक्षो दार्भायणिश्चैव केतुमान् गौतमस् तथा योगात्मानो महात्मानो नियता ऊर्ध्वरेतसः

plakṣo dārbhāyaṇiścaiva ketumān gautamas tathā yogātmāno mahātmāno niyatā ūrdhvaretasaḥ

नैष्ठिकं व्रतमास्थाय रुद्रलोकाय ते गताः द्वाविंशे परिवर्ते तु व्यासः शुष्मायणो यदा

naiṣṭhikaṃ vratamāsthāya rudralokāya te gatāḥ dvāviṃśe parivarte tu vyāsaḥ śuṣmāyaṇo yadā

तदाप्यहं भविष्यामि वाराणस्यां महामुनिः नाम्ना वै लाङ्गली भीमो यत्र देवाः सवासवाः

tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi vārāṇasyāṃ mahāmuniḥ nāmnā vai lāṅgalī bhīmo yatra devāḥ savāsavāḥ

द्रक्ष्यन्ति मां कलौ तस्मिन् भवं चैव हलायुधम् तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति सुधार्मिकाः

drakṣyanti māṃ kalau tasmin bhavaṃ caiva halāyudham tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti sudhārmikāḥ

भल्लवी मधुपिङ्गश् च श्वेतकेतुः कुशस् तथा प्राप्य माहेश्वरं योगं ते ऽपि ध्यानपरायणाः

bhallavī madhupiṅgaś ca śvetaketuḥ kuśas tathā prāpya māheśvaraṃ yogaṃ te 'pi dhyānaparāyaṇāḥ

विमला ब्रह्मभूयिष्ठा रुद्रलोकाय संस्थिताः परिवर्ते त्रयोविंशे तृणबिन्दुर्यदा मुनिः

vimalā brahmabhūyiṣṭhā rudralokāya saṃsthitāḥ parivarte trayoviṃśe tṛṇabinduryadā muniḥ

व्यासो हि भविता ब्रह्मंस् तदाहं भविता पुनः श्वेतो नाम महाकायो मुनिपुत्रस्तु धार्मिकः

vyāso hi bhavitā brahmaṃs tadāhaṃ bhavitā punaḥ śveto nāma mahākāyo muniputrastu dhārmikaḥ

तत्र कालं जरिष्यामि तदा गिरिवरोत्तमे तेन कालञ्जरो नाम भविष्यति स पर्वतः

tatra kālaṃ jariṣyāmi tadā girivarottame tena kālañjaro nāma bhaviṣyati sa parvataḥ

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः उशिको बृहदश्वश् च देवलः कविरेव च

tatrāpi mama te śiṣyā bhaviṣyanti tapasvinaḥ uśiko bṛhadaśvaś ca devalaḥ kavireva ca

प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्रलोकाय ते गतः परिवर्ते चतुर्विंशे व्यास ऋक्षो यदा विभो

prāpya māheśvaraṃ yogaṃ rudralokāya te gataḥ parivarte caturviṃśe vyāsa ṛkṣo yadā vibho

तदाप्यहं भविष्यामि कलौ तस्मिन् युगान्तिके शूली नाम महायोगी नैमिषे देववन्दिते

tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi kalau tasmin yugāntike śūlī nāma mahāyogī naimiṣe devavandite

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपोधनाः शालिहोत्रो ऽग्निवेशश् च युवनाश्वः शरद्वसुः

tatrāpi mama te śiṣyā bhaviṣyanti tapodhanāḥ śālihotro 'gniveśaś ca yuvanāśvaḥ śaradvasuḥ

ते ऽपि तेनैव मार्गेण रुद्रलोकाय संस्थिताः पञ्चविंशे पुनः प्राप्ते परिवर्ते क्रमागते

te 'pi tenaiva mārgeṇa rudralokāya saṃsthitāḥ pañcaviṃśe punaḥ prāpte parivarte kramāgate

वासिष्ठस्तु यदा व्यासः शक्तिर्नाम्ना भविष्यति तदाप्यहं भविष्यामि दण्डी मुण्डीश्वरः प्रभुः

vāsiṣṭhastu yadā vyāsaḥ śaktirnāmnā bhaviṣyati tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi daṇḍī muṇḍīśvaraḥ prabhuḥ

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपोधनाः छगलः कुण्डकर्णश् च कुभाण्डश् च प्रवाहकः

tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti tapodhanāḥ chagalaḥ kuṇḍakarṇaś ca kubhāṇḍaś ca pravāhakaḥ

प्राप्य माहेश्वरं योगम् अमृतत्वाय ते गताः षड्विंशे परिवर्ते तु यदा व्यासः पराशरः

prāpya māheśvaraṃ yogam amṛtatvāya te gatāḥ ṣaḍviṃśe parivarte tu yadā vyāsaḥ parāśaraḥ

तदाप्यहं भविष्यामि सहिष्णुर्नाम नामतः पुरं भद्रवटं प्राप्य कलौ तस्मिन् युगान्तिके

tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi sahiṣṇurnāma nāmataḥ puraṃ bhadravaṭaṃ prāpya kalau tasmin yugāntike

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति सुधार्मिकाः उलूको विद्युतश्चैव शंबूको ह्याश्वलायनः

tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti sudhārmikāḥ ulūko vidyutaścaiva śaṃbūko hyāśvalāyanaḥ

प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्रलोकाय ते गताः सप्तविंशे पुनः प्राप्ते परिवर्ते क्रमागते

prāpya māheśvaraṃ yogaṃ rudralokāya te gatāḥ saptaviṃśe punaḥ prāpte parivarte kramāgate

जातूकर्ण्यो यदा व्यासो भविष्यति तपोधनः तदाप्यहं भविष्यामि सोमशर्मा द्विजोत्तमः

jātūkarṇyo yadā vyāso bhaviṣyati tapodhanaḥ tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi somaśarmā dvijottamaḥ

प्रभासतीर्थमासाद्य योगात्मा योगविश्रुतः तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपोधनाः

prabhāsatīrthamāsādya yogātmā yogaviśrutaḥ tatrāpi mama te śiṣyā bhaviṣyanti tapodhanāḥ

अक्षपादः कुमारश् च उलूको वत्स एव च योगात्मानो महात्मानो विमलाः शुद्धबुद्धयः

akṣapādaḥ kumāraś ca ulūko vatsa eva ca yogātmāno mahātmāno vimalāḥ śuddhabuddhayaḥ

प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्रलोकं ततो गताः अष्टाविंशे पुनः प्राप्ते परिवर्ते क्रमागते

prāpya māheśvaraṃ yogaṃ rudralokaṃ tato gatāḥ aṣṭāviṃśe punaḥ prāpte parivarte kramāgate

पराशरसुतः श्रीमान् विष्णुर्लोकपितामहः यदा भविष्यति व्यासो नाम्ना द्वैपायनः प्रभुः

parāśarasutaḥ śrīmān viṣṇurlokapitāmahaḥ yadā bhaviṣyati vyāso nāmnā dvaipāyanaḥ prabhuḥ

तदा षष्ठेन चांशेन कृष्णः पुरुषसत्तमः वसुदेवाद्यदुश्रेष्ठो वासुदेवो भविष्यति

tadā ṣaṣṭhena cāṃśena kṛṣṇaḥ puruṣasattamaḥ vasudevādyaduśreṣṭho vāsudevo bhaviṣyati

तदाप्यहं भविष्यामि योगात्मा योगमायया लोकविस्मयनार्थाय ब्रह्मचारिशरीरकः

tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi yogātmā yogamāyayā lokavismayanārthāya brahmacāriśarīrakaḥ

श्मशाने मृतम् उत्सृष्टं दृष्ट्वा कायम् अनाथकम् ब्राह्मणानां हितार्थाय प्रविष्टो योगमायया

śmaśāne mṛtam utsṛṣṭaṃ dṛṣṭvā kāyam anāthakam brāhmaṇānāṃ hitārthāya praviṣṭo yogamāyayā

दिव्यां मेरुगुहां पुण्यां त्वया सार्धं च विष्णुना भविष्यामि तदा ब्रह्मंल् लकुली नाम नामतः

divyāṃ meruguhāṃ puṇyāṃ tvayā sārdhaṃ ca viṣṇunā bhaviṣyāmi tadā brahmaṃl lakulī nāma nāmataḥ

कायावतार इत्येवं सिद्धक्षेत्रं च वै तदा भविष्यति सुविख्यातं यावद् भूमिर् धरिष्यति

kāyāvatāra ityevaṃ siddhakṣetraṃ ca vai tadā bhaviṣyati suvikhyātaṃ yāvad bhūmir dhariṣyati

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपस्विनः कुशिकश् चैव गर्गश् च मित्रः कौरुष्य एव च

tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti tapasvinaḥ kuśikaś caiva gargaś ca mitraḥ kauruṣya eva ca

योगात्मानो महात्मानो ब्राह्मणा वेदपारगाः प्राप्य माहेश्वरं योगं विमला ह्यूर्ध्वरेतसः

yogātmāno mahātmāno brāhmaṇā vedapāragāḥ prāpya māheśvaraṃ yogaṃ vimalā hyūrdhvaretasaḥ

रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् एते पाशुपताः सिद्धा भस्मोद्धूलितविग्रहाः

rudralokaṃ gamiṣyanti punarāvṛttidurlabham ete pāśupatāḥ siddhā bhasmoddhūlitavigrahāḥ

लिङ्गार्चनरता नित्यं बाह्याभ्यन्तरतः स्थिताः भक्त्या मयि च योगेन ध्याननिष्ठा जितेन्द्रियाः

liṅgārcanaratā nityaṃ bāhyābhyantarataḥ sthitāḥ bhaktyā mayi ca yogena dhyānaniṣṭhā jitendriyāḥ

संसारबन्धच्छेदार्थं ज्ञानमार्गप्रकाशकम् स्वरूपज्ञानसिद्ध्यर्थं योगं पाशुपतं महत्

saṃsārabandhacchedārthaṃ jñānamārgaprakāśakam svarūpajñānasiddhyarthaṃ yogaṃ pāśupataṃ mahat

योगमार्गा अनेकाश् च ज्ञानमार्गास् त्व् अनेकशः न निवृत्तिमुपायान्ति विना पञ्चाक्षरीं क्वचित्

yogamārgā anekāś ca jñānamārgās tv anekaśaḥ na nivṛttimupāyānti vinā pañcākṣarīṃ kvacit

यदाचरेत्तपश्चायं सर्वद्वन्द्वविवर्जितम् तदा स मुक्तो मन्तव्यः पक्वं फलमिव स्थितः

yadācarettapaścāyaṃ sarvadvandvavivarjitam tadā sa mukto mantavyaḥ pakvaṃ phalamiva sthitaḥ

एकाहं यः पुमान्सम्यक् चरेत्पाशुपतव्रतम् न सांख्ये पञ्चरात्रे वा न प्राप्नोति गतिं कदा

ekāhaṃ yaḥ pumānsamyak caretpāśupatavratam na sāṃkhye pañcarātre vā na prāpnoti gatiṃ kadā

इत्येतद्वै मया प्रोक्तम् अवतारेषु लक्षणम् मन्वादिकृष्णपर्यन्तम् अष्टाविंशद् युगक्रमात्

ityetadvai mayā proktam avatāreṣu lakṣaṇam manvādikṛṣṇaparyantam aṣṭāviṃśad yugakramāt

तत्र श्रुतिसमूहानां विभागो धर्मलक्षणः भविष्यति तदा कल्पे कृष्णद्वैपायनो यदा

tatra śrutisamūhānāṃ vibhāgo dharmalakṣaṇaḥ bhaviṣyati tadā kalpe kṛṣṇadvaipāyano yadā

निशम्यैवं महातेजा महादेवेन कीर्तितम् रुद्रावतारं भगवान् प्रणिपत्य महेश्वरम्

niśamyaivaṃ mahātejā mahādevena kīrtitam rudrāvatāraṃ bhagavān praṇipatya maheśvaram

तुष्टाव वाग्भिर् इष्टाभिः पुनः प्राह च शङ्करम् सर्वे विष्णुमया देवाः सर्वे विष्णुमया गणाः

tuṣṭāva vāgbhir iṣṭābhiḥ punaḥ prāha ca śaṅkaram sarve viṣṇumayā devāḥ sarve viṣṇumayā gaṇāḥ

न हि विष्णुसमा काचिद् गतिरन्या विधीयते इत्येवं सततं वेदा गायन्ति नात्र संशयः

na hi viṣṇusamā kācid gatiranyā vidhīyate ityevaṃ satataṃ vedā gāyanti nātra saṃśayaḥ

स देवदेवो भगवांस् तव लिङ्गार्चने रतः तव प्रणामपरमः कथं देवो ह्यभूत्प्रभुः

sa devadevo bhagavāṃs tava liṅgārcane rataḥ tava praṇāmaparamaḥ kathaṃ devo hyabhūtprabhuḥ

निशम्य वचनं तस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः प्रपिबन्निव चक्षुर्भ्यां प्रीतस्तत्प्रश्नगौरवात्

niśamya vacanaṃ tasya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ prapibanniva cakṣurbhyāṃ prītastatpraśnagauravāt

पूजाप्रकरणं तस्मै तमालोक्याह शङ्करः भवान्नारायणश्चैव शक्रः साक्षात्सुरोत्तमः

pūjāprakaraṇaṃ tasmai tamālokyāha śaṅkaraḥ bhavānnārāyaṇaścaiva śakraḥ sākṣātsurottamaḥ

मुनयश् च सदा लिङ्गं सम्पूज्य विधिपूर्वकम् स्वंस्वं पदं विभो प्राप्तास् तस्मात् सम्पूजयन्ति ते

munayaś ca sadā liṅgaṃ sampūjya vidhipūrvakam svaṃsvaṃ padaṃ vibho prāptās tasmāt sampūjayanti te

लिङ्गार्चनं विना निष्ठा नास्ति तस्माज्जनार्दनः आत्मनो यजते नित्यं श्रद्धया भगवान्प्रभुः

liṅgārcanaṃ vinā niṣṭhā nāsti tasmājjanārdanaḥ ātmano yajate nityaṃ śraddhayā bhagavānprabhuḥ

इत्येवमुक्त्वा ब्रह्माणम् अनुगृह्य महेश्वरः पुनः सम्प्रेक्ष्य देवेशं तत्रैवान्तरधीयत

ityevamuktvā brahmāṇam anugṛhya maheśvaraḥ punaḥ samprekṣya deveśaṃ tatraivāntaradhīyata

तमुद्दिश्य तदा ब्रह्मा नमस्कृत्य कृताञ्जलिः स्रष्टुं त्वशेषं भगवांल् लब्धसंज्ञस्तु शङ्करात्

tamuddiśya tadā brahmā namaskṛtya kṛtāñjaliḥ sraṣṭuṃ tvaśeṣaṃ bhagavāṃl labdhasaṃjñastu śaṅkarāt