श्रुत्वा शक्रेण कथितं पिता मम महामुनिः पुनः पप्रच्छ देवेशं प्रणम्य रचिताञ्जलिः
śrutvā śakreṇa kathitaṃ pitā mama mahāmuniḥ punaḥ papraccha deveśaṃ praṇamya racitāñjaliḥ
भगवन् शक्र सर्वज्ञ देवदेवनमस्कृत शचीपते जगन्नाथ सहस्राक्ष महेश्वर
bhagavan śakra sarvajña devadevanamaskṛta śacīpate jagannātha sahasrākṣa maheśvara
युगधर्मान्कथं चक्रे भगवान्पद्मसंभवः वक्तुमर्हसि मे सर्वं सांप्रतं प्रणताय मे
yugadharmānkathaṃ cakre bhagavānpadmasaṃbhavaḥ vaktumarhasi me sarvaṃ sāṃprataṃ praṇatāya me
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शिलादस्य महात्मनः व्याजहार यथादृष्टं युगधर्मं सुविस्तरम्
tasya tadvacanaṃ śrutvā śilādasya mahātmanaḥ vyājahāra yathādṛṣṭaṃ yugadharmaṃ suvistaram
आद्यं कृतयुगं विद्धि ततस्त्रेतायुगं मुने द्वापरं तिष्यमित्येते चत्वारस्तु समासतः
ādyaṃ kṛtayugaṃ viddhi tatastretāyugaṃ mune dvāparaṃ tiṣyamityete catvārastu samāsataḥ
सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं च रजस्तमः कलिस्तमश् च विज्ञेयं युगवृत्तिर्युगेषु च
sattvaṃ kṛtaṃ rajastretā dvāparaṃ ca rajastamaḥ kalistamaś ca vijñeyaṃ yugavṛttiryugeṣu ca
ध्यानं परं कृतयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते भजनं द्वापरे शुद्धं दानमेव कलौ युगे
dhyānaṃ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ yajña ucyate bhajanaṃ dvāpare śuddhaṃ dānameva kalau yuge
चत्वारि च सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश् च तथाविधः
catvāri ca sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam tasya tāvacchatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tathāvidhaḥ
चत्वारि च सहस्राणि मानुषाणि शिलाशन आयुः कृतयुगे विद्धि प्रजानामिह सुव्रत
catvāri ca sahasrāṇi mānuṣāṇi śilāśana āyuḥ kṛtayuge viddhi prajānāmiha suvrata
ततः कृतयुगे तस्मिन् संध्यांशे च गते तु वै पादावशिष्टो भवति युगधर्मस्तु सर्वतः
tataḥ kṛtayuge tasmin saṃdhyāṃśe ca gate tu vai pādāvaśiṣṭo bhavati yugadharmastu sarvataḥ
चतुर्भागैकहीनं तु त्रेतायुगमनुत्तमम् कृतार्धं द्वापरं विद्धि तदर्धं तिष्यमुच्यते
caturbhāgaikahīnaṃ tu tretāyugamanuttamam kṛtārdhaṃ dvāparaṃ viddhi tadardhaṃ tiṣyamucyate
त्रिशती द्विशती संध्या तथा चैकशती मुने संध्यांशकं तथाप्येवं कल्पेष्वेवं युगे युगे
triśatī dviśatī saṃdhyā tathā caikaśatī mune saṃdhyāṃśakaṃ tathāpyevaṃ kalpeṣvevaṃ yuge yuge
आद्ये कृतयुगे धर्मश् चतुष्पादः सनातनः त्रेतायुगे त्रिपादस्तु द्विपादो द्वापरे स्थितः
ādye kṛtayuge dharmaś catuṣpādaḥ sanātanaḥ tretāyuge tripādastu dvipādo dvāpare sthitaḥ
त्रिपादहीनस्तिष्ये तु सत्तामात्रेण धिष्ठितः कृतयुग कृते तु मिथुनोत्पत्तिर् वृत्तिः साक्षाद्रसोल्लसा
tripādahīnastiṣye tu sattāmātreṇa dhiṣṭhitaḥ kṛtayuga kṛte tu mithunotpattir vṛttiḥ sākṣādrasollasā
प्रजास्तृप्ताः सदा सर्वाः सर्वानन्दाश् च भोगिनः अधमोत्तमता तासां न विशेषाः प्रजाः शुभाः
prajāstṛptāḥ sadā sarvāḥ sarvānandāś ca bhoginaḥ adhamottamatā tāsāṃ na viśeṣāḥ prajāḥ śubhāḥ
तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन्कृते युगे तासां प्रीतिर्न च द्वन्द्वं न द्वेषो नास्ति च क्लमः
tulyamāyuḥ sukhaṃ rūpaṃ tāsāṃ tasminkṛte yuge tāsāṃ prītirna ca dvandvaṃ na dveṣo nāsti ca klamaḥ
पर्वतोदधिवासिन्यो ह्य् अनिकेताश्रयास्तु ताः विशोकाः सत्त्वबहुला एकान्तबहुलास् तथा
parvatodadhivāsinyo hy aniketāśrayāstu tāḥ viśokāḥ sattvabahulā ekāntabahulās tathā
ता वै निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः अप्रवृत्तिः कृतयुगे कर्मणोः शुभपापयोः
tā vai niṣkāmacāriṇyo nityaṃ muditamānasāḥ apravṛttiḥ kṛtayuge karmaṇoḥ śubhapāpayoḥ
वर्णाश्रमव्यवस्था च तदासीन्न च संकरः रसोल्लासः कालयोगात् त्रेताख्ये नश्यते द्विज
varṇāśramavyavasthā ca tadāsīnna ca saṃkaraḥ rasollāsaḥ kālayogāt tretākhye naśyate dvija
तस्यां सिद्धौ प्रनष्टायाम् अन्या सिद्धिः प्रजायते अपां सौक्ष्म्ये प्रतिगते तदा मेघात्मना तु वै
tasyāṃ siddhau pranaṣṭāyām anyā siddhiḥ prajāyate apāṃ saukṣmye pratigate tadā meghātmanā tu vai
मेघेभ्यस्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्जनम् सकृद् एव तथा वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवीतले
meghebhyastanayitnubhyaḥ pravṛttaṃ vṛṣṭisarjanam sakṛd eva tathā vṛṣṭyā saṃyukte pṛthivītale
प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः सर्ववृत्त्युपभोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते
prādurāsaṃstadā tāsāṃ vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ sarvavṛttyupabhogastu tāsāṃ tebhyaḥ prajāyate
वर्तयन्ति स्म तेभ्यस्तास् त्रेतायुगमुखे प्रजाः ततः कालेन महता तासामेव विपर्ययात्
vartayanti sma tebhyastās tretāyugamukhe prajāḥ tataḥ kālena mahatā tāsāmeva viparyayāt
रागलोभात्मको भावस् तदा ह्याकस्मिको ऽभवत् विपर्ययेण तासां तु तेन तत्कालभाविना
rāgalobhātmako bhāvas tadā hyākasmiko 'bhavat viparyayeṇa tāsāṃ tu tena tatkālabhāvinā
प्रणश्यन्ति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रान्ता मैथुनोद्भवाः
praṇaśyanti tataḥ sarve vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ tatasteṣu pranaṣṭeṣu vibhrāntā maithunodbhavāḥ
अपि ध्यायन्ति तां सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा प्रादुर्बभूवुस्तासां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः
api dhyāyanti tāṃ siddhiṃ satyābhidhyāyinastadā prādurbabhūvustāsāṃ tu vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ
वस्त्राणि ते प्रसूयन्ते फलान्याभरणानि च तेष्वेव जायते तासां गन्धवर्णरसान्वितम्
vastrāṇi te prasūyante phalānyābharaṇāni ca teṣveva jāyate tāsāṃ gandhavarṇarasānvitam
अमाक्षिकं महीवीर्यं पुटके पुटके मधु तेन ता वर्तयन्ति स्म सुखमायुः सदैव हि
amākṣikaṃ mahīvīryaṃ puṭake puṭake madhu tena tā vartayanti sma sukhamāyuḥ sadaiva hi
हृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या प्रजा वै विगतज्वराः ततः कालान्तरेणैव पुनर्लोभावृतास्तु ताः
hṛṣṭapuṣṭāstayā siddhyā prajā vai vigatajvarāḥ tataḥ kālāntareṇaiva punarlobhāvṛtāstu tāḥ
वृक्षांस्तान्पर्यगृह्णन्ति मधु वा माक्षिकं बलात् तासां तेनोपचारेण पुनर्लोभकृतेन वै
vṛkṣāṃstānparyagṛhṇanti madhu vā mākṣikaṃ balāt tāsāṃ tenopacāreṇa punarlobhakṛtena vai
प्रनष्टा मधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित् तस्यामेवाल्पशिष्टायां सिद्ध्यां कालवशात्तदा
pranaṣṭā madhunā sārdhaṃ kalpavṛkṣāḥ kvacitkvacit tasyāmevālpaśiṣṭāyāṃ siddhyāṃ kālavaśāttadā
आवर्तनात्तु त्रेतायां द्वन्द्वान्यभ्युत्थितानि वै शीतवर्षातपैस्तीव्रैस् ततस्ता दुःखिता भृशम्
āvartanāttu tretāyāṃ dvandvānyabhyutthitāni vai śītavarṣātapaistīvrais tatastā duḥkhitā bhṛśam
द्वन्द्वैः सम्पीड्यमानाश् च चक्रुर् आवरणानि तु कृतद्वन्द्वप्रतीघाताः केतनानि गिरौ ततः
dvandvaiḥ sampīḍyamānāś ca cakrur āvaraṇāni tu kṛtadvandvapratīghātāḥ ketanāni girau tataḥ
पूर्वं निकामचारास्ता ह्य् अनिकेता अथावसन् यथायोगं यथाप्रीति निकेतेष्ववसन्पुनः
pūrvaṃ nikāmacārāstā hy aniketā athāvasan yathāyogaṃ yathāprīti niketeṣvavasanpunaḥ
कृत्वा द्वन्द्वोपघातांस्तान् वृत्त्युपायमचिन्तयन् नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा
kṛtvā dvandvopaghātāṃstān vṛttyupāyamacintayan naṣṭeṣu madhunā sārdhaṃ kalpavṛkṣeṣu vai tadā
विवादव्याकुलास्ता वै प्रजास्तृष्णाक्षुधार्दिताः ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः
vivādavyākulāstā vai prajāstṛṣṇākṣudhārditāḥ tataḥ prādurbabhau tāsāṃ siddhistretāyuge punaḥ
वार्तायाः साधिकाप्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः तासां वृष्ट्युदकादीनि ह्य् अभवन्निम्नगानि तु
vārtāyāḥ sādhikāpyanyā vṛṣṭistāsāṃ nikāmataḥ tāsāṃ vṛṣṭyudakādīni hy abhavannimnagāni tu
अभवन्वृष्टिसंतत्या स्रोतस्थानानि निम्नगाः एवं नद्यः प्रवृत्तास्तु द्वितीये वृष्टिसर्जने
abhavanvṛṣṭisaṃtatyā srotasthānāni nimnagāḥ evaṃ nadyaḥ pravṛttāstu dvitīye vṛṣṭisarjane
ये पुनस्तदपां स्तोकाः पतिताः पृथिवीतले अपां भूमेश् च संयोगाद् ओषध्यस्तास्तदाभवन्
ye punastadapāṃ stokāḥ patitāḥ pṛthivītale apāṃ bhūmeś ca saṃyogād oṣadhyastāstadābhavan
अथाल्पकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षगुल्माश् च जज्ञिरे
athālpakṛṣṭāścānuptā grāmyāraṇyāścaturdaśa ṛtupuṣpaphalāścaiva vṛkṣagulmāś ca jajñire
प्रादुर्भूतानि चैतानि वृक्षजात्यौषधानि च तेनौषधेन वर्तन्ते प्रजास्त्रेतायुगे तदा
prādurbhūtāni caitāni vṛkṣajātyauṣadhāni ca tenauṣadhena vartante prajāstretāyuge tadā
ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभश् च सर्वशः अवश्यं भाविनार्थेन त्रेतायुगवशेन च
tataḥ punarabhūttāsāṃ rāgo lobhaś ca sarvaśaḥ avaśyaṃ bhāvinārthena tretāyugavaśena ca
ततस्ताः पर्यगृह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्
tatastāḥ paryagṛhṇanta nadīkṣetrāṇi parvatān vṛkṣagulmauṣadhīścaiva prasahya tu yathābalam
विपर्ययेण चौषध्यः प्रनष्टास्ताश्चतुर्दश मत्वा धरां प्रविष्टास्ता इत्यौषध्यः पितामहः
viparyayeṇa cauṣadhyaḥ pranaṣṭāstāścaturdaśa matvā dharāṃ praviṣṭāstā ityauṣadhyaḥ pitāmahaḥ
दुदोह गां प्रयत्नेन सर्वभूतहिताय वै तदाप्रभृति चौषध्यः फालकृष्टास्त्वितस्ततः
dudoha gāṃ prayatnena sarvabhūtahitāya vai tadāprabhṛti cauṣadhyaḥ phālakṛṣṭāstvitastataḥ
वार्तां कृषिं समायाता वर्तुकामाः प्रयत्नतः वार्ता वृत्तिः समाख्याता कृषिकामप्रयत्नतः
vārtāṃ kṛṣiṃ samāyātā vartukāmāḥ prayatnataḥ vārtā vṛttiḥ samākhyātā kṛṣikāmaprayatnataḥ
अन्यथा जीवितं तासां नास्ति त्रेतायुगात्यये हस्तोद्भवा ह्यपश्चैव भवन्ति बहुशस्तदा
anyathā jīvitaṃ tāsāṃ nāsti tretāyugātyaye hastodbhavā hyapaścaiva bhavanti bahuśastadā
तत्रापि जगृहुः सर्वे चान्योन्यं क्रोधमूर्छिताः सुतदारधनाद्यांस्तु बलाद्युगबलेन तु
tatrāpi jagṛhuḥ sarve cānyonyaṃ krodhamūrchitāḥ sutadāradhanādyāṃstu balādyugabalena tu
मर्यादायाः प्रतिष्ठार्थं ज्ञात्वा तदखिलं विभुः ससर्ज क्षत्रियांस्त्रातुं क्षतात्कमलसंभवः
maryādāyāḥ pratiṣṭhārthaṃ jñātvā tadakhilaṃ vibhuḥ sasarja kṣatriyāṃstrātuṃ kṣatātkamalasaṃbhavaḥ
वर्णाश्रमप्रतिष्ठां च चकार स्वेन तेजसा वृत्तेन वृत्तिना वृत्तं विश्वात्मा निर्ममे स्वयम्
varṇāśramapratiṣṭhāṃ ca cakāra svena tejasā vṛttena vṛttinā vṛttaṃ viśvātmā nirmame svayam
यज्ञप्रवर्तनं चैव त्रेतायामभवत्क्रमात् पशुयज्ञं न सेवन्ते केचित्तत्रापि सुव्रताः
yajñapravartanaṃ caiva tretāyāmabhavatkramāt paśuyajñaṃ na sevante kecittatrāpi suvratāḥ
बलाद्विष्णुस्तदा यज्ञम् अकरोत्सर्वदृक् क्रमात् द्विजास्तदा प्रशंसन्ति ततस्त्वाहिंसकं मुने
balādviṣṇustadā yajñam akarotsarvadṛk kramāt dvijāstadā praśaṃsanti tatastvāhiṃsakaṃ mune
द्वापरेष्वपि वर्तन्ते मतिभेदास्तदा नृणाम् मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्ता प्रसिध्यति
dvāpareṣvapi vartante matibhedāstadā nṛṇām manasā karmaṇā vācā kṛcchrādvārtā prasidhyati
तदा तु सर्वभूतानां कायक्लेशवशात्क्रमात् लोभो भृतिर्वणिग्युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः
tadā tu sarvabhūtānāṃ kāyakleśavaśātkramāt lobho bhṛtirvaṇigyuddhaṃ tattvānāmaviniścayaḥ
वेदशाखाप्रणयनं धर्माणां संकरस् तथा वर्णाश्रमपरिध्वंसः कामद्वेषौ तथैव च
vedaśākhāpraṇayanaṃ dharmāṇāṃ saṃkaras tathā varṇāśramaparidhvaṃsaḥ kāmadveṣau tathaiva ca
द्वापरे तु प्रवर्तन्ते रागो लोभो मदस् तथा वेदो व्यासैश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु
dvāpare tu pravartante rāgo lobho madas tathā vedo vyāsaiścaturdhā tu vyasyate dvāparādiṣu
एको वेदश्चतुष्पादस् त्रेतास्विह विधीयते संक्षयादायुषश्चैव व्यस्यते द्वापरेषु सः
eko vedaścatuṣpādas tretāsviha vidhīyate saṃkṣayādāyuṣaścaiva vyasyate dvāpareṣu saḥ
ऋषिपुत्रैः पुनर्भेदा भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः
ṛṣiputraiḥ punarbhedā bhidyante dṛṣṭivibhramaiḥ mantrabrāhmaṇavinyāsaiḥ svaravarṇaviparyayaiḥ
संहिता ऋग्यजुःसाम्नां संहन्यन्ते मनीषिभिः सामान्या वैकृताश्चैव द्रष्टृभिस्तैः पृथक्पृथक्
saṃhitā ṛgyajuḥsāmnāṃ saṃhanyante manīṣibhiḥ sāmānyā vaikṛtāścaiva draṣṭṛbhistaiḥ pṛthakpṛthak
ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च अन्ये तु प्रस्थितास्तान्वै केचित्तान्प्रत्यवस्थिताः
brāhmaṇaṃ kalpasūtrāṇi mantrapravacanāni ca anye tu prasthitāstānvai kecittānpratyavasthitāḥ
इतिहासपुराणानि भिद्यन्ते कालगौरवात् ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा
itihāsapurāṇāni bhidyante kālagauravāt brāhmaṃ pādmaṃ vaiṣṇavaṃ ca śaivaṃ bhāgavataṃ tathā
भविष्यं नारदीयं च मार्कण्डेयमतः परम् आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गं वाराहमेव च
bhaviṣyaṃ nāradīyaṃ ca mārkaṇḍeyamataḥ param āgneyaṃ brahmavaivartaṃ laiṅgaṃ vārāhameva ca
वामनाख्यं ततः कूर्मं मात्स्यं गारुडमेव च स्कान्दं तथा च ब्रह्माण्डं तेषां भेदः प्रकथ्यते
vāmanākhyaṃ tataḥ kūrmaṃ mātsyaṃ gāruḍameva ca skāndaṃ tathā ca brahmāṇḍaṃ teṣāṃ bhedaḥ prakathyate
लैङ्गम् एकादशविधं प्रभिन्नं द्वापरे शुभम् मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनो ऽङ्गिराः
laiṅgam ekādaśavidhaṃ prabhinnaṃ dvāpare śubham manvatriviṣṇuhārītayājñavalkyośano 'ṅgirāḥ
यमापस्तम्बसंवर्ताः कात्यायनबृहस्पती पराशरव्यासशङ्खलिखिता दक्षगौतमौ
yamāpastambasaṃvartāḥ kātyāyanabṛhaspatī parāśaravyāsaśaṅkhalikhitā dakṣagautamau
शातातपो वसिष्ठश् च एवमाद्यैः सहस्रशः अवृष्टिर्मरणं चैव तथा व्याध्याद्युपद्रवाः
śātātapo vasiṣṭhaś ca evamādyaiḥ sahasraśaḥ avṛṣṭirmaraṇaṃ caiva tathā vyādhyādyupadravāḥ
वाङ्मनःकर्मजैर् दुःखैर् निर्वेदो जायते ततः निर्वेदाज्जायते तेषां दुःखमोक्षविचारणा
vāṅmanaḥkarmajair duḥkhair nirvedo jāyate tataḥ nirvedājjāyate teṣāṃ duḥkhamokṣavicāraṇā
विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्याद्दोषदर्शनम् दोषाणां दर्शनाच्चैव द्वापरे ज्ञानसंभवः
vicāraṇācca vairāgyaṃ vairāgyāddoṣadarśanam doṣāṇāṃ darśanāccaiva dvāpare jñānasaṃbhavaḥ
एषा रजस्तमोयुक्ता वृत्तिर् वै द्वापरे स्मृता आद्ये कृते तु धर्मो ऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्तते
eṣā rajastamoyuktā vṛttir vai dvāpare smṛtā ādye kṛte tu dharmo 'sti sa tretāyāṃ pravartate
द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे
dvāpare vyākulībhūtvā praṇaśyati kalau yuge