अथ प्राथमिकस्येह यः कालस्तदहः स्मृतम् सर्गस्य तादृशी रात्रिः प्राकृतस्य समासतः
atha prāthamikasyeha yaḥ kālastadahaḥ smṛtam sargasya tādṛśī rātriḥ prākṛtasya samāsataḥ
दिवा सृष्टिं विकुरुते रजन्यां प्रलयं विभुः औपचारिकमस्यैतद् अहोरात्रं न विद्यते
divā sṛṣṭiṃ vikurute rajanyāṃ pralayaṃ vibhuḥ aupacārikamasyaitad ahorātraṃ na vidyate
दिवा विकृतयः सर्वे विकारा विश्वदेवताः प्रजानां पतयः सर्वे तिष्ठन्त्यन्ये महर्षयः
divā vikṛtayaḥ sarve vikārā viśvadevatāḥ prajānāṃ patayaḥ sarve tiṣṭhantyanye maharṣayaḥ
रात्रौ सर्वे प्रलीयन्ते निशान्ते सम्भवन्ति च अहस्तु तस्य वैकल्पो रात्रिस्तादृग्विधा स्मृता
rātrau sarve pralīyante niśānte sambhavanti ca ahastu tasya vaikalpo rātristādṛgvidhā smṛtā
चतुर्युगसहस्रान्ते मनवस्तु चतुर्दश चत्वारि तु सहस्राणि वत्सराणां कृतं द्विजाः
caturyugasahasrānte manavastu caturdaśa catvāri tu sahasrāṇi vatsarāṇāṃ kṛtaṃ dvijāḥ
तावच्छती च वै संध्या संध्यांशश् च कृतस्य तु त्रिशती द्विशती संध्या तथा चैकशती क्रमात्
tāvacchatī ca vai saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca kṛtasya tu triśatī dviśatī saṃdhyā tathā caikaśatī kramāt
अंशकः षट्शतं तस्मात् कृतसंध्यांशकं विना त्रिद्व्येकसाहस्रमितो विना संध्यांशकेन तु
aṃśakaḥ ṣaṭśataṃ tasmāt kṛtasaṃdhyāṃśakaṃ vinā tridvyekasāhasramito vinā saṃdhyāṃśakena tu
त्रेताद्वापरतिष्याणां कृतस्य कथयामि वः निमेषपञ्चदशका काष्ठा स्वस्थस्य सुव्रताः
tretādvāparatiṣyāṇāṃ kṛtasya kathayāmi vaḥ nimeṣapañcadaśakā kāṣṭhā svasthasya suvratāḥ
मर्त्यस्य चाक्ष्णोस्तस्याश् च ततस् त्रिंशतिका कला कलात्रिंशतिको विप्रा मुहूर्त इति कल्पितः
martyasya cākṣṇostasyāś ca tatas triṃśatikā kalā kalātriṃśatiko viprā muhūrta iti kalpitaḥ
मुहूर्तपञ्चदशिका रजनी तादृशं त्वहः पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः
muhūrtapañcadaśikā rajanī tādṛśaṃ tvahaḥ pitrye rātryahanī māsaḥ pravibhāgastayoḥ punaḥ
कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी त्रिंशद्ये मानुषा मासाः पित्र्यो मासस्तु स स्मृतः
kṛṣṇapakṣastvahasteṣāṃ śuklaḥ svapnāya śarvarī triṃśadye mānuṣā māsāḥ pitryo māsastu sa smṛtaḥ
शतानि त्रीणि मासानां षष्ट्या चाप्यधिकानि वै पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते
śatāni trīṇi māsānāṃ ṣaṣṭyā cāpyadhikāni vai pitryaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa vibhāvyate
मानुषेणैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत् पितॄणां त्रीणि वर्षाणि संख्यातानीह तानि वै
mānuṣeṇaiva mānena varṣāṇāṃ yacchataṃ bhavet pitṝṇāṃ trīṇi varṣāṇi saṃkhyātānīha tāni vai
दश वै द्व्यधिका मासाः पितृसंख्येह संस्मृता लौकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः
daśa vai dvyadhikā māsāḥ pitṛsaṃkhyeha saṃsmṛtā laukikenaiva mānena abdo yo mānuṣaḥ smṛtaḥ
एतद्दिव्यमहोरात्रम् इति लैङ्गे ऽत्र पठ्यते दिव्ये रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः
etaddivyamahorātram iti laiṅge 'tra paṭhyate divye rātryahanī varṣaṃ pravibhāgastayoḥ punaḥ
अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् एते रात्र्यहनी दिव्ये प्रसंख्याते विशेषतः
ahastatrodagayanaṃ rātriḥ syāddakṣiṇāyanam ete rātryahanī divye prasaṃkhyāte viśeṣataḥ
त्रिंशद्यानि तु वर्षाणि दिव्यो मासस्तु स स्मृतः मानुषं तु शतं विप्रा दिव्यमासास्त्रयस्तु ते
triṃśadyāni tu varṣāṇi divyo māsastu sa smṛtaḥ mānuṣaṃ tu śataṃ viprā divyamāsāstrayastu te
दश चैव तथाहानि दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षाणि यानि तु
daśa caiva tathāhāni divyo hyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ trīṇi varṣaśatānyeva ṣaṣṭivarṣāṇi yāni tu
दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीर्तितः त्रीणि वर्षसहस्राणि मानुषाणि प्रमाणतः
divyaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa prakīrtitaḥ trīṇi varṣasahasrāṇi mānuṣāṇi pramāṇataḥ
त्रिंशदन्यानि वर्षाणि मतः सप्तर्षिवत्सरः नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु
triṃśadanyāni varṣāṇi mataḥ saptarṣivatsaraḥ nava yāni sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu
अन्यानि नवतीश्चैव ध्रौवः संवत्सरस्तु सः षट्त्रिंशत्तु सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु
anyāni navatīścaiva dhrauvaḥ saṃvatsarastu saḥ ṣaṭtriṃśattu sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu
वर्षाणां तच्छतं ज्ञेयं दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः त्रीण्येव नियुतान्याहुर् वर्षाणां मानुषाणि तु
varṣāṇāṃ tacchataṃ jñeyaṃ divyo hyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ trīṇyeva niyutānyāhur varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu
षष्टिश्चैव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्यया दिव्यं वर्षसहस्रं तु प्राहुः संख्याविदो जनाः
ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi saṃkhyātāni tu saṃkhyayā divyaṃ varṣasahasraṃ tu prāhuḥ saṃkhyāvido janāḥ
दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्याप्रकल्पनम् पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते
divyenaiva pramāṇena yugasaṃkhyāprakalpanam pūrvaṃ kṛtayugaṃ nāma tatastretā vidhīyate
द्वापरश्च कलिश्चैव युगान्येतानि सुव्रताः अथ संवत्सरा दृष्टा मानुषेण प्रमाणतः
dvāparaśca kaliścaiva yugānyetāni suvratāḥ atha saṃvatsarā dṛṣṭā mānuṣeṇa pramāṇataḥ
कृतस्याद्यस्य विप्रेन्द्रा दिव्यमानेन कीर्तितम् सहस्राणां शतान्यासंश् चतुर्दश च संख्यया
kṛtasyādyasya viprendrā divyamānena kīrtitam sahasrāṇāṃ śatānyāsaṃś caturdaśa ca saṃkhyayā
चत्वारिंशत्सहस्राणि तथान्यानि कृतं युगम् तथा दशसहस्राणां वर्षाणां शतसंख्यया
catvāriṃśatsahasrāṇi tathānyāni kṛtaṃ yugam tathā daśasahasrāṇāṃ varṣāṇāṃ śatasaṃkhyayā
अशीतिश् च सहस्राणि कालस्त्रेतायुगस्य च सप्तैव नियुतान्याहुर् वर्षाणां मानुषाणि तु
aśītiś ca sahasrāṇi kālastretāyugasya ca saptaiva niyutānyāhur varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu
विंशतिश् च सहस्राणि कालस्तु द्वापरस्य च तथा शतसहस्राणि वर्षाणां त्रीणि संख्यया
viṃśatiś ca sahasrāṇi kālastu dvāparasya ca tathā śatasahasrāṇi varṣāṇāṃ trīṇi saṃkhyayā
षष्टिश्चैव सहस्राणि कालः कलियुगस्य तु एवं चतुर्युगः काल ऋते संध्यांशकात्स्मृतः
ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi kālaḥ kaliyugasya tu evaṃ caturyugaḥ kāla ṛte saṃdhyāṃśakātsmṛtaḥ
नियुतान्येव षट्त्रिंशन् निरंशानि तु तानि वै चत्वारिंशत्तथा त्रीणि नियुतानीह संख्यया
niyutānyeva ṣaṭtriṃśan niraṃśāni tu tāni vai catvāriṃśattathā trīṇi niyutānīha saṃkhyayā
विंशतिश् च सहस्राणि संध्यांशश् च चतुर्युगः एवं चतुर्युगाख्यानां साधिका ह्येकसप्ततिः
viṃśatiś ca sahasrāṇi saṃdhyāṃśaś ca caturyugaḥ evaṃ caturyugākhyānāṃ sādhikā hyekasaptatiḥ
कृतत्रेतादियुक्तानां मनोरन्तरमुच्यते मन्वन्तरस्य संख्या च वर्षाग्रेण प्रकीर्तिता
kṛtatretādiyuktānāṃ manorantaramucyate manvantarasya saṃkhyā ca varṣāgreṇa prakīrtitā
त्रिंशत्कोट्यस्तु वर्षाणां मानुषेण द्विजोत्तमाः सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतान्यधिकानि तु
triṃśatkoṭyastu varṣāṇāṃ mānuṣeṇa dvijottamāḥ saptaṣaṣṭistathānyāni niyutānyadhikāni tu
विंशतिश् च सहस्राणि कालो ऽयम् अधिकं विना मन्वन्तरस्य संख्यैषा लैङ्गे ऽस्मिन्कीर्तिता द्विजाः
viṃśatiś ca sahasrāṇi kālo 'yam adhikaṃ vinā manvantarasya saṃkhyaiṣā laiṅge 'sminkīrtitā dvijāḥ
चतुर्युगस्य च तथा वर्षसंख्या प्रकीर्तिता चतुर्युगसहस्रं वै कल्पश्चैको द्विजोत्तमाः
caturyugasya ca tathā varṣasaṃkhyā prakīrtitā caturyugasahasraṃ vai kalpaścaiko dvijottamāḥ
निशान्ते सृजते लोकान् नश्यन्ते निशि जन्तवः तत्र वैमानिकानां तु अष्टाविंशतिकोटयः
niśānte sṛjate lokān naśyante niśi jantavaḥ tatra vaimānikānāṃ tu aṣṭāviṃśatikoṭayaḥ
मन्वन्तरेषु वै संख्या सान्तरेषु यथातथा त्रीणि कोटिशतान्यासन् कोट्यो द्विनवतिस् तथा
manvantareṣu vai saṃkhyā sāntareṣu yathātathā trīṇi koṭiśatānyāsan koṭyo dvinavatis tathā
कल्पे ऽतीते तु वै विप्राः सहस्राणां तु सप्ततिः पुनस्तथाष्टसाहस्रं सर्वत्रैव समासतः
kalpe 'tīte tu vai viprāḥ sahasrāṇāṃ tu saptatiḥ punastathāṣṭasāhasraṃ sarvatraiva samāsataḥ
कल्पावसानिकांस्त्यक्त्वा प्रलये समुपस्थिते महर्लोकात् प्रयान्त्येते जनलोकं जनास्ततः
kalpāvasānikāṃstyaktvā pralaye samupasthite maharlokāt prayāntyete janalokaṃ janāstataḥ
कोटीनां द्वे सहस्रे तु अष्टौ कोटिशतानि तु द्विषष्टिश् च तथा कोट्यो नियुतानि च सप्ततिः
koṭīnāṃ dve sahasre tu aṣṭau koṭiśatāni tu dviṣaṣṭiś ca tathā koṭyo niyutāni ca saptatiḥ
कल्पार्धसंख्या दिव्या वै कल्पमेवं तु कल्पयेत् कल्पानां वै सहस्रं तु वर्षमेकमजस्य तु
kalpārdhasaṃkhyā divyā vai kalpamevaṃ tu kalpayet kalpānāṃ vai sahasraṃ tu varṣamekamajasya tu
वर्षाणामष्टसाहस्रं ब्राह्मं वै ब्रह्मणो युगम् सवनं युगसाहस्रं सर्वदेवोद्भवस्य तु
varṣāṇāmaṣṭasāhasraṃ brāhmaṃ vai brahmaṇo yugam savanaṃ yugasāhasraṃ sarvadevodbhavasya tu
सवनानां सहस्रं तु त्रिविधं त्रिगुणं तथा ब्रह्मणस्तु तथा प्रोक्तः कालः कालात्मनः प्रभो
savanānāṃ sahasraṃ tu trividhaṃ triguṇaṃ tathā brahmaṇastu tathā proktaḥ kālaḥ kālātmanaḥ prabho
भवोद्भवस्तपश्चैव भव्यो रम्भः क्रतुः पुनः ऋतुर्वह्निर्हव्यवाहः सावित्रः शुद्ध एव च
bhavodbhavastapaścaiva bhavyo rambhaḥ kratuḥ punaḥ ṛturvahnirhavyavāhaḥ sāvitraḥ śuddha eva ca
उशिकः कुशिकश्चैव गान्धारो मुनिसत्तमाः ऋषभश् च तथा षड्जो मज्जालीयश् च मध्यमः
uśikaḥ kuśikaścaiva gāndhāro munisattamāḥ ṛṣabhaś ca tathā ṣaḍjo majjālīyaś ca madhyamaḥ
वैराजो वै निषादश् च मुख्यो वै मेघवाहनः पञ्चमश्चित्रकश्चैव आकूतिर् ज्ञान एव च
vairājo vai niṣādaś ca mukhyo vai meghavāhanaḥ pañcamaścitrakaścaiva ākūtir jñāna eva ca
मनः सुदर्शो बृंहश् च तथा वै श्वेतलोहितः रक्तश् च पीतवासाश् च असितः सर्वरूपकः
manaḥ sudarśo bṛṃhaś ca tathā vai śvetalohitaḥ raktaś ca pītavāsāś ca asitaḥ sarvarūpakaḥ
एवं कल्पास्तु संख्याता ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः कोटिकोटिसहस्राणि कल्पानां मुनिसत्तमाः
evaṃ kalpāstu saṃkhyātā brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ koṭikoṭisahasrāṇi kalpānāṃ munisattamāḥ
गतानि तावच्छेषाणि अहर्निश्यानि वै पुनः परान्ते वै विकाराणि विकारं यान्ति विश्वतः
gatāni tāvaccheṣāṇi aharniśyāni vai punaḥ parānte vai vikārāṇi vikāraṃ yānti viśvataḥ
विकारस्य शिवस्याज्ञावशेनैव तु संहृतिः संहृते तु विकारे च प्रधाने चात्मनि स्थिते
vikārasya śivasyājñāvaśenaiva tu saṃhṛtiḥ saṃhṛte tu vikāre ca pradhāne cātmani sthite
साधर्म्येणावतिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ गुणानां चैव वैषम्ये विप्राः सृष्टिरिति स्मृता
sādharmyeṇāvatiṣṭhete pradhānapuruṣāvubhau guṇānāṃ caiva vaiṣamye viprāḥ sṛṣṭiriti smṛtā
साम्ये लयो गुणानां तु तयोर्हेतुर्महेश्वरः लीलया देवदेवेन सर्गास्त्वीदृग्विधाः कृताः
sāmye layo guṇānāṃ tu tayorheturmaheśvaraḥ līlayā devadevena sargāstvīdṛgvidhāḥ kṛtāḥ
असंख्याताश् च संक्षेपात् प्रधानाद् अन्वधिष्ठितात् असंख्याताश् च कल्पाख्या ह्य् असंख्याताः पितामहाः
asaṃkhyātāś ca saṃkṣepāt pradhānād anvadhiṣṭhitāt asaṃkhyātāś ca kalpākhyā hy asaṃkhyātāḥ pitāmahāḥ
हरयश्चाप्यसंख्यातास् त्व् एक एव महेश्वरः प्रधानादिप्रवृत्तानि लीलया प्राकृतानि तु
harayaścāpyasaṃkhyātās tv eka eva maheśvaraḥ pradhānādipravṛttāni līlayā prākṛtāni tu
गुणात्मिका च तद्वृत्तिस् तस्य देवस्य वै त्रिधा अप्राकृतस्य तस्यादिर् मध्यान्तं नास्ति चात्मनः
guṇātmikā ca tadvṛttis tasya devasya vai tridhā aprākṛtasya tasyādir madhyāntaṃ nāsti cātmanaḥ
पितामहस्याथ परः परार्धद्वयसंमितः दिवा सृष्टं तु यत्सर्वं निशि नश्यति चास्य तत्
pitāmahasyātha paraḥ parārdhadvayasaṃmitaḥ divā sṛṣṭaṃ tu yatsarvaṃ niśi naśyati cāsya tat
भूर्भुवःस्वर्महस्तत्र नश्यते चोर्ध्वतो न च रात्रौ चैकार्णवे ब्रह्मा नष्टे स्थावरजङ्गमे
bhūrbhuvaḥsvarmahastatra naśyate cordhvato na ca rātrau caikārṇave brahmā naṣṭe sthāvarajaṅgame
सुष्वापाम्भसि यस्तस्मान् नारायण इति स्मृतः शर्वर्यन्ते प्रबुद्धो वै दृष्ट्वा शून्यं चराचरम्
suṣvāpāmbhasi yastasmān nārāyaṇa iti smṛtaḥ śarvaryante prabuddho vai dṛṣṭvā śūnyaṃ carācaram
स्रष्टुं तदा मतिं चक्रे ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः उदकैराप्लुतां क्ष्मां तां समादाय सनातनः
sraṣṭuṃ tadā matiṃ cakre brahmā brahmavidāṃ varaḥ udakairāplutāṃ kṣmāṃ tāṃ samādāya sanātanaḥ
पूर्ववत्स्थापयामास वाराहं रूपमास्थितः नदीनदसमुद्रांश् च पूर्ववच्चाकरोत्प्रभुः
pūrvavatsthāpayāmāsa vārāhaṃ rūpamāsthitaḥ nadīnadasamudrāṃś ca pūrvavaccākarotprabhuḥ
कृत्वा धरां प्रयत्नेन निम्नोन्नतिविवर्जिताम् धरायां सो ऽचिनोत्सर्वान् गिरीन् दग्धान् पुराग्निना
kṛtvā dharāṃ prayatnena nimnonnativivarjitām dharāyāṃ so 'cinotsarvān girīn dagdhān purāgninā
भूराद्यांश् चतुरो लोकान् कल्पयामास पूर्ववत् स्रष्टुं च भगवांश्चक्रे तदा स्रष्टा पुनर्मतिम्
bhūrādyāṃś caturo lokān kalpayāmāsa pūrvavat sraṣṭuṃ ca bhagavāṃścakre tadā sraṣṭā punarmatim