ज्योतिर्गणप्रचारं वै संक्षिप्याण्डे ब्रवीम्यहम् देवक्षेत्राणि चालोक्य ग्रहचारप्रसिद्धये
jyotirgaṇapracāraṃ vai saṃkṣipyāṇḍe bravīmyaham devakṣetrāṇi cālokya grahacāraprasiddhaye
मानसोपरि माहेन्द्री प्राच्यां मेरोः पुरी स्थिता दक्षिणे भानुपुत्रस्य वरुणस्य च वारुणी
mānasopari māhendrī prācyāṃ meroḥ purī sthitā dakṣiṇe bhānuputrasya varuṇasya ca vāruṇī
सौम्ये सोमस्य विपुला तासु दिग्देवताः स्थिताः अमरावती संयमनी सुखा चैव विभा क्रमात्
saumye somasya vipulā tāsu digdevatāḥ sthitāḥ amarāvatī saṃyamanī sukhā caiva vibhā kramāt
लोकपालोपरिष्टात् तु सर्वतो दक्षिणायने काष्ठां गतस्य सूर्यस्य गतिर् या तां निबोधत
lokapālopariṣṭāt tu sarvato dakṣiṇāyane kāṣṭhāṃ gatasya sūryasya gatir yā tāṃ nibodhata
दक्षिणप्रक्रमे भानुः क्षिप्तेषुरिव धावति ज्योतिषां चक्रमादाय सततं परिगच्छति
dakṣiṇaprakrame bhānuḥ kṣipteṣuriva dhāvati jyotiṣāṃ cakramādāya satataṃ parigacchati
पुरान्तगो यदा भानुः शक्रस्य भवति प्रभुः सर्वैः सायमनैः सौरो ह्य् उदयो दृश्यते द्विजाः
purāntago yadā bhānuḥ śakrasya bhavati prabhuḥ sarvaiḥ sāyamanaiḥ sauro hy udayo dṛśyate dvijāḥ
स एव सुखवत्यां तु निशान्तस्थः प्रदृश्यते अस्तमेति पुनः सूर्यो विभायां विश्वदृग् विभुः
sa eva sukhavatyāṃ tu niśāntasthaḥ pradṛśyate astameti punaḥ sūryo vibhāyāṃ viśvadṛg vibhuḥ
मया प्रोक्तो ऽमरावत्यां यथासौ वारितस्करः तथा संयमनीं प्राप्य सुखां चैव विभां खगः
mayā prokto 'marāvatyāṃ yathāsau vāritaskaraḥ tathā saṃyamanīṃ prāpya sukhāṃ caiva vibhāṃ khagaḥ
यदापराह्णस्त्वाग्नेय्यां पूर्वाह्णो नैरृते द्विजाः तदा त्वपररात्रश् च वायुभागे सुदारुणः
yadāparāhṇastvāgneyyāṃ pūrvāhṇo nairṛte dvijāḥ tadā tvapararātraś ca vāyubhāge sudāruṇaḥ
ईशान्यां पूर्वरात्रस्तु गतिरेषा च सर्वतः एवं पुष्करमध्ये तु यदा सर्पति वारिपः
īśānyāṃ pūrvarātrastu gatireṣā ca sarvataḥ evaṃ puṣkaramadhye tu yadā sarpati vāripaḥ
त्रिंशांशकं तु मेदिन्यां मुहूर्तेनैव गच्छति योजनानां मुहूर्तस्य इमां संख्यां निबोधत
triṃśāṃśakaṃ tu medinyāṃ muhūrtenaiva gacchati yojanānāṃ muhūrtasya imāṃ saṃkhyāṃ nibodhata
पूर्णा शतसहस्राणाम् एकत्रिंशत्तु सा स्मृता पञ्चाशच्च तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु
pūrṇā śatasahasrāṇām ekatriṃśattu sā smṛtā pañcāśacca tathānyāni sahasrāṇyadhikāni tu
मौहूर्तिकी गतिर्ह्येषा भास्करस्य महात्मनः एतेन गतियोगेन यदा काष्ठां तु दक्षिणाम्
mauhūrtikī gatirhyeṣā bhāskarasya mahātmanaḥ etena gatiyogena yadā kāṣṭhāṃ tu dakṣiṇām
पर्यपृच्छेत् पतङ्गो ऽपि सौम्याशां चोत्तरे ऽहनि मध्ये तु पुष्करस्याथ भ्रमते दक्षिणायने
paryapṛcchet pataṅgo 'pi saumyāśāṃ cottare 'hani madhye tu puṣkarasyātha bhramate dakṣiṇāyane
मानसोत्तरशैले तु महातेजा विभावसुः मण्डलानां शतं पूर्णं तदशीत्यधिकं विभुः
mānasottaraśaile tu mahātejā vibhāvasuḥ maṇḍalānāṃ śataṃ pūrṇaṃ tadaśītyadhikaṃ vibhuḥ
बाह्यं चाभ्यन्तरं प्रोक्तम् उत्तरायणदक्षिणे प्रत्यहं चरते तानि सूर्यो वै मण्डलानि तु
bāhyaṃ cābhyantaraṃ proktam uttarāyaṇadakṣiṇe pratyahaṃ carate tāni sūryo vai maṇḍalāni tu
कुलालचक्रपर्यन्तो यथा शीघ्रं प्रवर्तते दक्षिणप्रक्रमे देवस् तथा शीघ्रं प्रवर्तते
kulālacakraparyanto yathā śīghraṃ pravartate dakṣiṇaprakrame devas tathā śīghraṃ pravartate
तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं तु कालेनाल्पेन गच्छति सूर्यो द्वादशभिः शीघ्रं मुहूर्तैर्दक्षिणायने
tasmātprakṛṣṭāṃ bhūmiṃ tu kālenālpena gacchati sūryo dvādaśabhiḥ śīghraṃ muhūrtairdakṣiṇāyane
त्रयोदशार्धमृक्षाणाम् अह्ना तु चरते रविः मुहूर्तैस्तावदृक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन्
trayodaśārdhamṛkṣāṇām ahnā tu carate raviḥ muhūrtaistāvadṛkṣāṇi naktamaṣṭādaśaiścaran
कुलालचक्रमध्यं तु यथा मन्दं प्रसर्पति तथोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः
kulālacakramadhyaṃ tu yathā mandaṃ prasarpati tathodagayane sūryaḥ sarpate mandavikramaḥ
तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिमल्पां तु गच्छति स रथो धिष्ठितो भानोर् आदित्यैर्मुनिभिस् तथा
tasmāddīrgheṇa kālena bhūmimalpāṃ tu gacchati sa ratho dhiṣṭhito bhānor ādityairmunibhis tathā
गन्धर्वैरप्सरोभिश् च ग्रामणीसर्पराक्षसैः प्रदीपयन् सहस्रांशुर् अग्रतः पृष्ठतो ऽप्यधः
gandharvairapsarobhiś ca grāmaṇīsarparākṣasaiḥ pradīpayan sahasrāṃśur agrataḥ pṛṣṭhato 'pyadhaḥ
ऊर्ध्वतश् च करं त्यक्त्वा सभां ब्राह्मीमनुत्तमाम् अंभोभिर् मुनिभिस्त्यक्तैः संध्यायां तु निशाचरान्
ūrdhvataś ca karaṃ tyaktvā sabhāṃ brāhmīmanuttamām aṃbhobhir munibhistyaktaiḥ saṃdhyāyāṃ tu niśācarān
हत्वा हत्वा तु सम्प्राप्तान् ब्राह्मणैश्चरते रविः अष्टादश मुहूर्तं तु उत्तरायणपश्चिमम्
hatvā hatvā tu samprāptān brāhmaṇaiścarate raviḥ aṣṭādaśa muhūrtaṃ tu uttarāyaṇapaścimam
अहर्भवति तच्चापि चरते मन्दविक्रमः त्रयोदशार्धम् ऋक्षाणि नक्तं द्वादशभी रविः मुहूर्तैस् तावद् ऋक्षाणि दिवाष्टादशभिश्चरन्
aharbhavati taccāpi carate mandavikramaḥ trayodaśārdham ṛkṣāṇi naktaṃ dvādaśabhī raviḥ muhūrtais tāvad ṛkṣāṇi divāṣṭādaśabhiścaran
ततो मन्दतरं नाभ्यां चक्रं भ्रमति वै यथा मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो ध्रुवो भ्रमति वै तथा
tato mandataraṃ nābhyāṃ cakraṃ bhramati vai yathā mṛtpiṇḍa iva madhyastho dhruvo bhramati vai tathā
त्रिंशन्मुहूर्तैर् एवाहुर् अहोरात्रं पुराविदः उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमतो मण्डलानि तु
triṃśanmuhūrtair evāhur ahorātraṃ purāvidaḥ ubhayoḥ kāṣṭhayormadhye bhramato maṇḍalāni tu
कुलालचक्रनाभिस्तु यथा तत्रैव वर्तते औत्तानपादो भ्रमति ग्रहैः सार्धं ग्रहाग्रणीः
kulālacakranābhistu yathā tatraiva vartate auttānapādo bhramati grahaiḥ sārdhaṃ grahāgraṇīḥ
गणो मुनिज्योतिषां तु मनसा तस्य सर्पति अधिष्ठितः पुनस्तेन भानुस्त्वादाय तिष्ठति
gaṇo munijyotiṣāṃ tu manasā tasya sarpati adhiṣṭhitaḥ punastena bhānustvādāya tiṣṭhati
किरणैः सर्वतस्तोयं देवो वै ससमीरणः औत्तानपादस्य सदा ध्रुवत्वं वै प्रसादतः
kiraṇaiḥ sarvatastoyaṃ devo vai sasamīraṇaḥ auttānapādasya sadā dhruvatvaṃ vai prasādataḥ
विष्णोरौत्तानपादेन चाप्तं तातस्य हेतुना आपः पीतास्तु सूर्येण क्रमन्ते शशिनः क्रमात्
viṣṇorauttānapādena cāptaṃ tātasya hetunā āpaḥ pītāstu sūryeṇa kramante śaśinaḥ kramāt
निशाकरान्निस्रवन्ते जीमूतान्प्रत्यपः क्रमात् वृन्दं जलमुचां चैव श्वसनेनाभिताडितम्
niśākarānnisravante jīmūtānpratyapaḥ kramāt vṛndaṃ jalamucāṃ caiva śvasanenābhitāḍitam
क्ष्मायां सृष्टिं विसृजते ऽभासयत्तेन भास्करः तोयस्य नास्ति वै नाशः तदैव परिवर्तते
kṣmāyāṃ sṛṣṭiṃ visṛjate 'bhāsayattena bhāskaraḥ toyasya nāsti vai nāśaḥ tadaiva parivartate
हिताय सर्वजन्तूनां गतिः शर्वेण निर्मिता भूर्भुवः स्वस् तथा ह्यापो ह्य् अन्नं चामृतमेव च
hitāya sarvajantūnāṃ gatiḥ śarveṇa nirmitā bhūrbhuvaḥ svas tathā hyāpo hy annaṃ cāmṛtameva ca
प्राणा वै जगतामापो भूतानि भुवनानि च बहुनात्र किमुक्तेन चराचरमिदं जगत्
prāṇā vai jagatāmāpo bhūtāni bhuvanāni ca bahunātra kimuktena carācaramidaṃ jagat
अपां शिवस्य भगवान् आधिपत्ये व्यवस्थितः अपां त्वधिपतिर्देवो भव इत्येव कीर्तितः
apāṃ śivasya bhagavān ādhipatye vyavasthitaḥ apāṃ tvadhipatirdevo bhava ityeva kīrtitaḥ
भवात्मकं जगत्सर्वम् इति किं चेह चाद्भुतम् नारायणत्वं देवस्य हरेश्चाद्भिः कृतं विभोः जगतामालयो विष्णुस् त्व् आपस्तस्यालयानि तु
bhavātmakaṃ jagatsarvam iti kiṃ ceha cādbhutam nārāyaṇatvaṃ devasya hareścādbhiḥ kṛtaṃ vibhoḥ jagatāmālayo viṣṇus tv āpastasyālayāni tu
दन्दह्यमानेषु चराचरेषु गोधूमभूतास् त्वथनिष्क्रमन्ति या या ऊर्ध्वं मारुतेनेरिता वै तास्तास्त्वभ्राण्यग्निना वायुना च
dandahyamāneṣu carācareṣu godhūmabhūtās tvathaniṣkramanti yā yā ūrdhvaṃ māruteneritā vai tāstāstvabhrāṇyagninā vāyunā ca
अतो धूमाग्निवातानां संयोगस्त्वभ्रमुच्यते वारीणि वर्षतीत्यभ्रम् अभ्रस्येशः सहस्रदृक्
ato dhūmāgnivātānāṃ saṃyogastvabhramucyate vārīṇi varṣatītyabhram abhrasyeśaḥ sahasradṛk
यज्ञधूमोद्भवं चापि द्विजानां हितकृत्सदा दावाग्निधूमसम्भूतम् अभ्रं वनहितं स्मृतम्
yajñadhūmodbhavaṃ cāpi dvijānāṃ hitakṛtsadā dāvāgnidhūmasambhūtam abhraṃ vanahitaṃ smṛtam
मृतधूमोद्भवं त्वभ्रम् अशुभाय भविष्यति अभिचाराग्निधूमोत्थं भूतनाशाय वै द्विजाः
mṛtadhūmodbhavaṃ tvabhram aśubhāya bhaviṣyati abhicārāgnidhūmotthaṃ bhūtanāśāya vai dvijāḥ
एवं धूमविशेषेण जगतां वै हिताहितम् तस्मादाच्छादयेद्धूमम् अभिचारकृतं नरः
evaṃ dhūmaviśeṣeṇa jagatāṃ vai hitāhitam tasmādācchādayeddhūmam abhicārakṛtaṃ naraḥ
अनाछाद्य द्विजः कुर्याद् धूमं यश्चाभिचारिकम् एवमुद्दिश्य लोकस्य क्षयकृच्च भविष्यति
anāchādya dvijaḥ kuryād dhūmaṃ yaścābhicārikam evamuddiśya lokasya kṣayakṛcca bhaviṣyati
अपां निधानं जीमूताः षण्मासानिह सुव्रताः वर्षयन्त्येव जगतां हिताय पवनाज्ञया
apāṃ nidhānaṃ jīmūtāḥ ṣaṇmāsāniha suvratāḥ varṣayantyeva jagatāṃ hitāya pavanājñayā
स्तनितं चेह वायव्यं वैद्युतं पावकोद्भवम् त्रिधा तेषामिहोत्पत्तिर् अभ्राणां मुनिपुङ्गवाः
stanitaṃ ceha vāyavyaṃ vaidyutaṃ pāvakodbhavam tridhā teṣāmihotpattir abhrāṇāṃ munipuṅgavāḥ
न भ्रश्यन्ति यतो ऽभ्राणि मेहनान्मेघ उच्यते काष्ठावाहाश् च वैरिञ्च्याः पक्षाश्चैव पृथग्विधाः
na bhraśyanti yato 'bhrāṇi mehanānmegha ucyate kāṣṭhāvāhāś ca vairiñcyāḥ pakṣāścaiva pṛthagvidhāḥ
आज्यानां काष्ठसंयोगाद् अग्नेर्धूमः प्रवर्तितः द्वितीयानां च संभूतिर् विरिञ्चोच्छ्वासवायुना
ājyānāṃ kāṣṭhasaṃyogād agnerdhūmaḥ pravartitaḥ dvitīyānāṃ ca saṃbhūtir viriñcocchvāsavāyunā
भूभृतां त्वथ पक्षैस्तु मघवच्छेदितैस्ततः वाह्नेयास्त्वथ जीमूतास् त्व् आवहस्थानगाः शुभाः
bhūbhṛtāṃ tvatha pakṣaistu maghavaccheditaistataḥ vāhneyāstvatha jīmūtās tv āvahasthānagāḥ śubhāḥ
विरिञ्चोच्छ्वासजाः सर्वे प्रवहस्कन्धजास्ततः पक्षजाः पुष्कराद्याश् च वर्षन्ति च यदा जलम्
viriñcocchvāsajāḥ sarve pravahaskandhajāstataḥ pakṣajāḥ puṣkarādyāś ca varṣanti ca yadā jalam
मूकाः सशब्ददुष्टाशास् त्व् एतैः कृत्यं यथाक्रमम् क्षामवृष्टिप्रदा दीर्घकालं शीतसमीरिणः
mūkāḥ saśabdaduṣṭāśās tv etaiḥ kṛtyaṃ yathākramam kṣāmavṛṣṭipradā dīrghakālaṃ śītasamīriṇaḥ
जीवकाश् च तथा क्षीणा विद्युद्ध्वनिविवर्जिताः तिष्ठन्त्याक्रोशमात्रे तु धरापृष्ठादितस्ततः
jīvakāś ca tathā kṣīṇā vidyuddhvanivivarjitāḥ tiṣṭhantyākrośamātre tu dharāpṛṣṭhāditastataḥ
अर्धक्रोशे तु सर्वे वै जीमूता गिरिवासिनः मेघा योजनमात्रं तु साध्यत्वाद् बहुतोयदाः
ardhakrośe tu sarve vai jīmūtā girivāsinaḥ meghā yojanamātraṃ tu sādhyatvād bahutoyadāḥ
धरापृष्ठाद्द्विजाः क्ष्मायां विद्युद्गुणसमन्विताः तेषां तेषां वृष्टिसर्गं त्रेधा कथितमत्र तु
dharāpṛṣṭhāddvijāḥ kṣmāyāṃ vidyudguṇasamanvitāḥ teṣāṃ teṣāṃ vṛṣṭisargaṃ tredhā kathitamatra tu
पक्षजाः कल्पजाः सर्वे पर्वतानां महत्तमाः कल्पान्ते ते च वर्षन्ति रात्रौ नाशाय शारदाः
pakṣajāḥ kalpajāḥ sarve parvatānāṃ mahattamāḥ kalpānte te ca varṣanti rātrau nāśāya śāradāḥ
पक्षजाः पुष्कराद्याश् च वर्षन्ति च यदा जलम् तदार्णवमभूत्सर्वं तत्र शेते निशीश्वरः
pakṣajāḥ puṣkarādyāś ca varṣanti ca yadā jalam tadārṇavamabhūtsarvaṃ tatra śete niśīśvaraḥ
आग्नेयानां श्वासजानां पक्षजानां द्विजर्षभाः जलदानां सदा धूमो ह्य् आप्यायन इति स्मृतः
āgneyānāṃ śvāsajānāṃ pakṣajānāṃ dvijarṣabhāḥ jaladānāṃ sadā dhūmo hy āpyāyana iti smṛtaḥ
पौण्ड्रास्तु वृष्टयः सर्वा वैद्युताः शीतशस्यदाः पुण्ड्रदेशेषु पतिता नागानां शीकरा हिमाः
pauṇḍrāstu vṛṣṭayaḥ sarvā vaidyutāḥ śītaśasyadāḥ puṇḍradeśeṣu patitā nāgānāṃ śīkarā himāḥ
गाङ्गा गङ्गाम्बुसम्भूता पर्जन्येन परावहैः नगानां च नदीनां च दिग्गजानां समाकुलम्
gāṅgā gaṅgāmbusambhūtā parjanyena parāvahaiḥ nagānāṃ ca nadīnāṃ ca diggajānāṃ samākulam
मेघानां च पृथग्भूतं जलं प्रायादगादगम् परावहो यः श्वसनश् चानयत्यम्बिकागुरुम्
meghānāṃ ca pṛthagbhūtaṃ jalaṃ prāyādagādagam parāvaho yaḥ śvasanaś cānayatyambikāgurum
मेनापतिमतिक्रम्य वृष्टिशेषं द्विजाः परम् अभ्येति भारते वर्षे त्व् अपरान्तविवृद्धये
menāpatimatikramya vṛṣṭiśeṣaṃ dvijāḥ param abhyeti bhārate varṣe tv aparāntavivṛddhaye
वृष्टयः कथिता ह्यद्य द्विधा वस्तु विवृद्धये सस्यद्वयस्य संक्षेपात् प्रब्रवीमि यथामति
vṛṣṭayaḥ kathitā hyadya dvidhā vastu vivṛddhaye sasyadvayasya saṃkṣepāt prabravīmi yathāmati
स्रष्टा भानुर्महातेजा वृष्टीनां विश्वदृग् विभुः सो ऽपि साक्षाद्द्विजश्रेष्ठाश् चेशानः परमः शिवः
sraṣṭā bhānurmahātejā vṛṣṭīnāṃ viśvadṛg vibhuḥ so 'pi sākṣāddvijaśreṣṭhāś ceśānaḥ paramaḥ śivaḥ
स एव तेजस्त्वोजस्तु बलं विप्रा यशः स्वयम् चक्षुः श्रोत्रं मनो मृत्युर् आत्मा मन्युर् विदिग् दिशः
sa eva tejastvojastu balaṃ viprā yaśaḥ svayam cakṣuḥ śrotraṃ mano mṛtyur ātmā manyur vidig diśaḥ
सत्यं ऋतं तथा वायुर् अंबरं खचरश् च सः लोकपालो हरिर्ब्रह्मा रुद्रः साक्षान्महेश्वरः
satyaṃ ṛtaṃ tathā vāyur aṃbaraṃ khacaraś ca saḥ lokapālo harirbrahmā rudraḥ sākṣānmaheśvaraḥ
सहस्रकिरणः श्रीमान् अष्टहस्तः सुमङ्गलः अर्धनारिवपुः साक्षात् त्रिनेत्रस् त्रिदशाधिपः
sahasrakiraṇaḥ śrīmān aṣṭahastaḥ sumaṅgalaḥ ardhanārivapuḥ sākṣāt trinetras tridaśādhipaḥ
अस्यैवेह प्रसादात्तु वृष्टिर्नानाभवद्द्विजाः सहस्रगुणमुत्स्रष्टुम् आदत्ते किरणैर्जलम्
asyaiveha prasādāttu vṛṣṭirnānābhavaddvijāḥ sahasraguṇamutsraṣṭum ādatte kiraṇairjalam
जलस्य नाशो वृद्धिर्वा नास्त्येवास्य विचारतः ध्रुवेणाधिष्ठितो वायुर् वृष्टिं संहरते पुनः
jalasya nāśo vṛddhirvā nāstyevāsya vicārataḥ dhruveṇādhiṣṭhito vāyur vṛṣṭiṃ saṃharate punaḥ
ग्रहान् निःसृत्य सूर्यात् तु कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले चारस्यान्ते विशत्यर्के ध्रुवेण समधिष्ठिता
grahān niḥsṛtya sūryāt tu kṛtsne nakṣatramaṇḍale cārasyānte viśatyarke dhruveṇa samadhiṣṭhitā