अष्टभिश् च हयैर्युक्तः सोमपुत्रस्य वै रथः वारितेजोमयश्चाथ पिशङ्गैश्चैव शोभनैः
aṣṭabhiś ca hayairyuktaḥ somaputrasya vai rathaḥ vāritejomayaścātha piśaṅgaiścaiva śobhanaiḥ
दशभिश्चाकृशैरश्वैर् नानावर्णै रथः स्मृतः शुक्रस्य क्ष्मामयैर्युक्तो दैत्याचार्यस्य धीमतः
daśabhiścākṛśairaśvair nānāvarṇai rathaḥ smṛtaḥ śukrasya kṣmāmayairyukto daityācāryasya dhīmataḥ
अष्टाश्वश्चाथ भौमस्य रथो हैमः सुशोभनः जीवस्य हैमश्चाष्टाश्वो मन्दस्यायसनिर्मितः
aṣṭāśvaścātha bhaumasya ratho haimaḥ suśobhanaḥ jīvasya haimaścāṣṭāśvo mandasyāyasanirmitaḥ
रथ आपोमयैरश्वैर् दशभिस्तु सितेतरैः स्वर्भानोर्भास्करारेश् च तथा चाष्टहयः स्मृतः
ratha āpomayairaśvair daśabhistu sitetaraiḥ svarbhānorbhāskarāreś ca tathā cāṣṭahayaḥ smṛtaḥ
सर्वे ध्रुवनिबद्धा वै ग्रहास्ते वातरश्मिभिः एतेन भ्राम्यमाणाश् च यथायोगं व्रजन्ति वै
sarve dhruvanibaddhā vai grahāste vātaraśmibhiḥ etena bhrāmyamāṇāś ca yathāyogaṃ vrajanti vai
यावन्त्यश्चैव ताराश् च तावन्तश्चैव रश्मयः सर्वे ध्रुवनिबद्धाश् च भ्रमन्तो भ्रामयन्ति तम्
yāvantyaścaiva tārāś ca tāvantaścaiva raśmayaḥ sarve dhruvanibaddhāś ca bhramanto bhrāmayanti tam
अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु यस्माद्वहति ज्योतींषि प्रवहस्तेन स स्मृतः
alātacakravadyānti vātacakreritāni tu yasmādvahati jyotīṃṣi pravahastena sa smṛtaḥ
नक्षत्रसूर्याश् च तथा ग्रहतारागणैः सह उन्मुखाभिमुखाः सर्वे चक्रभूताः श्रिता दिवि
nakṣatrasūryāś ca tathā grahatārāgaṇaiḥ saha unmukhābhimukhāḥ sarve cakrabhūtāḥ śritā divi
ध्रुवेणाधिष्ठिताश्चैव ध्रुवमेव प्रदक्षिणम् प्रयान्ति चेश्वरं द्रष्टुं मेढीभूतं ध्रुवं दिवि
dhruveṇādhiṣṭhitāścaiva dhruvameva pradakṣiṇam prayānti ceśvaraṃ draṣṭuṃ meḍhībhūtaṃ dhruvaṃ divi
नवयोजनसाहस्रो विष्कम्भः सवितुः स्मृतः त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः
navayojanasāhasro viṣkambhaḥ savituḥ smṛtaḥ triguṇastasya vistāro maṇḍalasya pramāṇataḥ
द्विगुणः सूर्यविस्ताराद् विस्तारः शशिनः स्मृतः तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर् भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति
dviguṇaḥ sūryavistārād vistāraḥ śaśinaḥ smṛtaḥ tulyastayostu svarbhānur bhūtvādhastātprasarpati
उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितां मण्डलाकृतिम् स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत् तमोमयम्
uddhṛtya pṛthivīchāyāṃ nirmitāṃ maṇḍalākṛtim svarbhānostu bṛhatsthānaṃ tṛtīyaṃ yat tamomayam
चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते विष्कम्भान्मण्डलाच्चैव योजनाच्च प्रमाणतः
candrasya ṣoḍaśo bhāgo bhārgavasya vidhīyate viṣkambhānmaṇḍalāccaiva yojanācca pramāṇataḥ
भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः पादहीनौ वक्रसौरी तथायामप्रमाणतः
bhārgavātpādahīnastu vijñeyo vai bṛhaspatiḥ pādahīnau vakrasaurī tathāyāmapramāṇataḥ
विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै
vistārānmaṇḍalāccaiva pādahīnastayorbudhaḥ tārānakṣatrarūpāṇi vapuṣmantīha yāni vai
बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलादपि प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित्
budhena tāni tulyāni vistārānmaṇḍalādapi prāyaśaścandrayogīni vidyādṛkṣāṇi tattvavit
तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परम् शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने
tārānakṣatrarūpāṇi hīnāni tu parasparam śatāni pañca catvāri trīṇi dve caiva yojane
सर्वोपरि निकृष्टानि तारकामण्डलानि तु योजनद्वयमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते
sarvopari nikṛṣṭāni tārakāmaṇḍalāni tu yojanadvayamātrāṇi tebhyo hrasvaṃ na vidyate
उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः सौरो ऽङ्गिराश् च वक्रश् च ज्ञेया मन्दविचारिणः
upariṣṭāttrayasteṣāṃ grahā ye dūrasarpiṇaḥ sauro 'ṅgirāś ca vakraś ca jñeyā mandavicāriṇaḥ
तेभ्यो ऽधस्तात्तु चत्वारः पुनरन्ये महाग्रहाः सूर्यः सोमो बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः
tebhyo 'dhastāttu catvāraḥ punaranye mahāgrahāḥ sūryaḥ somo budhaścaiva bhārgavaścaiva śīghragāḥ
तावन्त्यस्तारकाः कोट्यो यावन्त्यृक्षाणि सर्वशः ध्रुवात् तु नियमाच्चैषाम् ऋक्षमार्गे व्यवस्थितिः
tāvantyastārakāḥ koṭyo yāvantyṛkṣāṇi sarvaśaḥ dhruvāt tu niyamāccaiṣām ṛkṣamārge vyavasthitiḥ
सप्ताश्वस्यैव सूर्यस्य नीचोच्चत्वमनुक्रमात् उत्तरायणमार्गस्थो यदा पर्वसु चन्द्रमाः
saptāśvasyaiva sūryasya nīcoccatvamanukramāt uttarāyaṇamārgastho yadā parvasu candramāḥ
उच्चत्वाद्दृश्यते शीघ्रं नातिव्यक्तैर्गभस्तिभिः तदा दक्षिणमार्गस्थो नीचां वीथिमुपाश्रितः
uccatvāddṛśyate śīghraṃ nātivyaktairgabhastibhiḥ tadā dakṣiṇamārgastho nīcāṃ vīthimupāśritaḥ
भूमिरेखावृतः सूर्यः पौर्णिमावास्ययोस् तदा ददृशे च यथाकालं शीघ्रमस्तमुपैति च
bhūmirekhāvṛtaḥ sūryaḥ paurṇimāvāsyayos tadā dadṛśe ca yathākālaṃ śīghramastamupaiti ca
तस्मादुत्तरमार्गस्थो ह्य् अमावास्यां निशाकरः ददृशे दक्षिणे मार्गे नियमाद्दृश्यते न च
tasmāduttaramārgastho hy amāvāsyāṃ niśākaraḥ dadṛśe dakṣiṇe mārge niyamāddṛśyate na ca
ज्योतिषां गतियोगेन सूर्यस्य तमसा वृतः समानकालास्तमयौ विषुवत्सु समोदयौ
jyotiṣāṃ gatiyogena sūryasya tamasā vṛtaḥ samānakālāstamayau viṣuvatsu samodayau
उत्तरासु च वीथीषु व्यन्तरास्तमनोदयौ पौर्णिमावास्ययोर् ज्ञेयौ ज्योतिश्चक्रानुवर्तिनौ
uttarāsu ca vīthīṣu vyantarāstamanodayau paurṇimāvāsyayor jñeyau jyotiścakrānuvartinau
दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिवान् ग्रहाणां चैव सर्वेषां सूर्यो ऽधस्तात् प्रसर्पति
dakṣiṇāyanamārgastho yadā carati raśmivān grahāṇāṃ caiva sarveṣāṃ sūryo 'dhastāt prasarpati
विस्तीर्णं मण्डलं कृत्वा तस्योर्ध्वं चरते शशी नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्ध्वं प्रसर्पति
vistīrṇaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā tasyordhvaṃ carate śaśī nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ somādūrdhvaṃ prasarpati
नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्ध्वं बुधादूर्ध्वं तु भार्गवः वक्रस्तु भार्गवादूर्ध्वं वक्राद् ऊर्ध्वं बृहस्पतिः
nakṣatrebhyo budhaścordhvaṃ budhādūrdhvaṃ tu bhārgavaḥ vakrastu bhārgavādūrdhvaṃ vakrād ūrdhvaṃ bṛhaspatiḥ
तस्माच्छनैश्चरश्चोर्ध्वं तस्मात्सप्तर्षिमण्डलम् ऋषीणां चैव सप्तानां ध्रुवस्योर्ध्वं व्यवस्थितिः
tasmācchanaiścaraścordhvaṃ tasmātsaptarṣimaṇḍalam ṛṣīṇāṃ caiva saptānāṃ dhruvasyordhvaṃ vyavasthitiḥ
तं विष्णुलोकं परमं ज्ञात्वा मुच्येत किल्बिषात् द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च
taṃ viṣṇulokaṃ paramaṃ jñātvā mucyeta kilbiṣāt dviguṇeṣu sahasreṣu yojanānāṃ śateṣu ca
ग्रहनक्षत्रतारासु उपरिष्टाद्यथाक्रमम् ग्रहाश् च चन्द्रसूर्यौ च युतौ दिव्येन तेजसा
grahanakṣatratārāsu upariṣṭādyathākramam grahāś ca candrasūryau ca yutau divyena tejasā
नित्यमृक्षेषु युज्यन्ते गच्छन्तो ऽहर्निशं क्रमात् ग्रहनक्षत्रसूर्यास् ते नीचोच्चऋजुसंस्थिताः
nityamṛkṣeṣu yujyante gacchanto 'harniśaṃ kramāt grahanakṣatrasūryās te nīcoccaṛjusaṃsthitāḥ
समागमे च भेदे च पश्यन्ति युगपत्प्रजाः ऋतवः षट् स्मृताः सर्वे समागच्छन्ति पञ्चधा
samāgame ca bhede ca paśyanti yugapatprajāḥ ṛtavaḥ ṣaṭ smṛtāḥ sarve samāgacchanti pañcadhā
परस्परास्थिता ह्येते युज्यन्ते च परस्परम् असंकरेण विज्ञेयस् तेषां योगस्तु वै बुधैः
parasparāsthitā hyete yujyante ca parasparam asaṃkareṇa vijñeyas teṣāṃ yogastu vai budhaiḥ
एवं संक्षिप्य कथितं ग्रहाणां गमनं द्विजाः भास्करप्रमुखानां च यथादृष्टं यथाश्रुतम्
evaṃ saṃkṣipya kathitaṃ grahāṇāṃ gamanaṃ dvijāḥ bhāskarapramukhānāṃ ca yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam
ग्रहाधिपत्ये भगवान् ब्रह्मणा पद्मयोनिना अभिषिक्तः सहस्रांशू रुद्रेण तु यथा गुहः
grahādhipatye bhagavān brahmaṇā padmayoninā abhiṣiktaḥ sahasrāṃśū rudreṇa tu yathā guhaḥ
तस्माद्ग्रहार्चना कार्या अग्नौ चोद्यं यथाविधि आदित्यग्रहपीडायां सद्भिः कार्यार्थसिद्धये
tasmādgrahārcanā kāryā agnau codyaṃ yathāvidhi ādityagrahapīḍāyāṃ sadbhiḥ kāryārthasiddhaye