निष्कलो निर्मलो नित्यः सकलत्वं कथं गतः वक्तुमर्हसि चास्माकं यथा पूर्वं यथा श्रुतम्
niṣkalo nirmalo nityaḥ sakalatvaṃ kathaṃ gataḥ vaktumarhasi cāsmākaṃ yathā pūrvaṃ yathā śrutam
परमार्थविदः केचिद् ऊचुः प्रणवरूपिणम् विज्ञानमिति विप्रेन्द्राः श्रुत्वा श्रुतिशिरस्यजम्
paramārthavidaḥ kecid ūcuḥ praṇavarūpiṇam vijñānamiti viprendrāḥ śrutvā śrutiśirasyajam
शब्दादिविषयं ज्ञानं ज्ञानमित्यभिधीयते तज्ज्ञानं भ्रान्तिरहितम् इत्यन्ये नेति चापरे
śabdādiviṣayaṃ jñānaṃ jñānamityabhidhīyate tajjñānaṃ bhrāntirahitam ityanye neti cāpare
यज्ज्ञानं निर्मलं शुद्धं निर्विकल्पं निराश्रयम् गुरुप्रकाशकं ज्ञानम् इत्यन्ये मुनयो द्विजाः
yajjñānaṃ nirmalaṃ śuddhaṃ nirvikalpaṃ nirāśrayam guruprakāśakaṃ jñānam ityanye munayo dvijāḥ
ज्ञानेनैव भवेन्मुक्तिः प्रसादो ज्ञानसिद्धये उभाभ्यां मुच्यते योगी तत्रानन्दमयो भवेत्
jñānenaiva bhavenmuktiḥ prasādo jñānasiddhaye ubhābhyāṃ mucyate yogī tatrānandamayo bhavet
वदन्ति मुनयः केचित् कर्मणा तस्य संगतिम् कल्पनाकल्पितं रूपं संहृत्य स्वेच्छयैव हि
vadanti munayaḥ kecit karmaṇā tasya saṃgatim kalpanākalpitaṃ rūpaṃ saṃhṛtya svecchayaiva hi
द्यौर्मूर्धा तु विभोस्तस्य खं नाभिः परमेष्ठिनः सोमसूर्याग्नयो नेत्रे दिशः श्रोत्रं महात्मनः
dyaurmūrdhā tu vibhostasya khaṃ nābhiḥ parameṣṭhinaḥ somasūryāgnayo netre diśaḥ śrotraṃ mahātmanaḥ
चरणौ चैव पातालं समुद्रस्तस्य चांबरम् देवास्तस्य भुजाः सर्वे नक्षत्राणि च भूषणम्
caraṇau caiva pātālaṃ samudrastasya cāṃbaram devāstasya bhujāḥ sarve nakṣatrāṇi ca bhūṣaṇam
प्रकृतिस्तस्य पत्नी च पुरुषो लिङ्गमुच्यते वक्त्राद्वै ब्राह्मणाः सर्वे ब्रह्मा च भगवान्प्रभुः
prakṛtistasya patnī ca puruṣo liṅgamucyate vaktrādvai brāhmaṇāḥ sarve brahmā ca bhagavānprabhuḥ
इन्द्रोपेन्द्रौ भुजाभ्यां तु क्षत्रियाश् च महात्मनः वैश्याश्चोरुप्रदेशात्तु शूद्राः पादात्पिनाकिनः
indropendrau bhujābhyāṃ tu kṣatriyāś ca mahātmanaḥ vaiśyāścorupradeśāttu śūdrāḥ pādātpinākinaḥ
पुष्करावर्तकाद्यास्तु केशास्तस्य प्रकीर्तिताः वायवो घ्राणजास्तस्य गतिः श्रौतं स्मृतिस् तथा
puṣkarāvartakādyāstu keśāstasya prakīrtitāḥ vāyavo ghrāṇajāstasya gatiḥ śrautaṃ smṛtis tathā
अथानेनैव कर्मात्मा प्रकृतेस्तु प्रवर्तकः पुंसां तु पुरुषः श्रीमान् ज्ञानगम्यो न चान्यथा
athānenaiva karmātmā prakṛtestu pravartakaḥ puṃsāṃ tu puruṣaḥ śrīmān jñānagamyo na cānyathā
कर्मयज्ञसहस्रेभ्यस् तपोयज्ञो विशिष्यते तपोयज्ञसहस्रेभ्यो जपयज्ञो विशिष्यते
karmayajñasahasrebhyas tapoyajño viśiṣyate tapoyajñasahasrebhyo japayajño viśiṣyate
जपयज्ञसहस्रेभ्यो ध्यानयज्ञो विशिष्यते ध्यानयज्ञात्परो नास्ति ध्यानं ज्ञानस्य साधनम्
japayajñasahasrebhyo dhyānayajño viśiṣyate dhyānayajñātparo nāsti dhyānaṃ jñānasya sādhanam
यदा समरसे निष्ठो योगी ध्यानेन पश्यति ध्यानयज्ञरतस्यास्य तदा संनिहितः शिवः
yadā samarase niṣṭho yogī dhyānena paśyati dhyānayajñaratasyāsya tadā saṃnihitaḥ śivaḥ
नास्ति विज्ञानिनां शौचं प्रायश्चित्तादि चोदना विशुद्धा विद्यया सर्वे ब्रह्मविद्याविदो जनाः
nāsti vijñānināṃ śaucaṃ prāyaścittādi codanā viśuddhā vidyayā sarve brahmavidyāvido janāḥ
नास्ति क्रिया च लोकेषु सुखं दुःखं विचारतः धर्माधर्मौ जपो होमो ध्यानिनां संनिधिः सदा
nāsti kriyā ca lokeṣu sukhaṃ duḥkhaṃ vicārataḥ dharmādharmau japo homo dhyānināṃ saṃnidhiḥ sadā
परानन्दात्मकं लिङ्गं विशुद्धं शिवमक्षरम् निष्कलं सर्वगं ज्ञेयं योगिनां हृदि संस्थितम्
parānandātmakaṃ liṅgaṃ viśuddhaṃ śivamakṣaram niṣkalaṃ sarvagaṃ jñeyaṃ yogināṃ hṛdi saṃsthitam
लिङ्गं तु द्विविधं प्राहुर् बाह्यमाभ्यन्तरं द्विजाः बाह्यं स्थूलं मुनिश्रेष्ठाः सूक्ष्ममाभ्यन्तरं द्विजाः
liṅgaṃ tu dvividhaṃ prāhur bāhyamābhyantaraṃ dvijāḥ bāhyaṃ sthūlaṃ muniśreṣṭhāḥ sūkṣmamābhyantaraṃ dvijāḥ
कर्मयज्ञरताः स्थूलाः स्थूललिङ्गार्चने रताः असतां भावनार्थाय नान्यथा स्थूलविग्रहः
karmayajñaratāḥ sthūlāḥ sthūlaliṅgārcane ratāḥ asatāṃ bhāvanārthāya nānyathā sthūlavigrahaḥ
आध्यात्मिकं च यल्लिङ्गं प्रत्यक्षं यस्य नो भवेत् असौ मूढो बहिः सर्वं कल्पयित्वैव नान्यथा
ādhyātmikaṃ ca yalliṅgaṃ pratyakṣaṃ yasya no bhavet asau mūḍho bahiḥ sarvaṃ kalpayitvaiva nānyathā
ज्ञानिनां सूक्ष्मममलं भवेत्प्रत्यक्षमव्ययम् यथा स्थूलमयुक्तानां मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम्
jñānināṃ sūkṣmamamalaṃ bhavetpratyakṣamavyayam yathā sthūlamayuktānāṃ mṛtkāṣṭhādyaiḥ prakalpitam
अर्थो विचारतो नास्तीत्य् अन्ये तत्त्वार्थवेदिनः निष्कलः सकलश्चेति सर्वं शिवमयं ततः
artho vicārato nāstīty anye tattvārthavedinaḥ niṣkalaḥ sakalaśceti sarvaṃ śivamayaṃ tataḥ
व्योमैकमपि दृष्टं हि शरावं प्रति सुव्रताः पृथक्त्वं चापृथक्त्वं च शङ्करस्येति चापरे
vyomaikamapi dṛṣṭaṃ hi śarāvaṃ prati suvratāḥ pṛthaktvaṃ cāpṛthaktvaṃ ca śaṅkarasyeti cāpare
प्रत्ययार्थं हि जगताम् एकस्थो ऽपि दिवाकरः एको ऽपि बहुधा दृष्टो जलाधारेषु सुव्रताः
pratyayārthaṃ hi jagatām ekastho 'pi divākaraḥ eko 'pi bahudhā dṛṣṭo jalādhāreṣu suvratāḥ
जन्तवो दिवि भूमौ च सर्वे वै पाञ्चभौतिकाः तथापि बहुला दृष्टा जातिव्यक्तिविभेदतः
jantavo divi bhūmau ca sarve vai pāñcabhautikāḥ tathāpi bahulā dṛṣṭā jātivyaktivibhedataḥ
दृश्यते श्रूयते यद्यत् तत्तद्विद्धि शिवात्मकम् भेदो जनानां लोके ऽस्मिन् प्रतिभासो विचारतः
dṛśyate śrūyate yadyat tattadviddhi śivātmakam bhedo janānāṃ loke 'smin pratibhāso vicārataḥ
स्वप्ने च विपुलान् भोगान् भुक्त्वा मर्त्यः सुखी भवेत् दुःखी च भोगं दुःखं च नानुभूतं विचारतः
svapne ca vipulān bhogān bhuktvā martyaḥ sukhī bhavet duḥkhī ca bhogaṃ duḥkhaṃ ca nānubhūtaṃ vicārataḥ
एवमाहुस्तथान्ये च सर्वे वेदार्थतत्त्वगाः हृदि संसारिणां साक्षात् सकलः परमेश्वरः
evamāhustathānye ca sarve vedārthatattvagāḥ hṛdi saṃsāriṇāṃ sākṣāt sakalaḥ parameśvaraḥ
योगिनां निष्कलो देवो ज्ञानिनां च जगन्मयः त्रिविधं परमेशस्य वपुर्लोके प्रशस्यते
yogināṃ niṣkalo devo jñānināṃ ca jaganmayaḥ trividhaṃ parameśasya vapurloke praśasyate
निष्कलं प्रथमं चैकं ततः सकलनिष्कलम् तृतीयं सकलं चैव नान्यथेति द्विजोत्तमाः
niṣkalaṃ prathamaṃ caikaṃ tataḥ sakalaniṣkalam tṛtīyaṃ sakalaṃ caiva nānyatheti dvijottamāḥ
अर्चयन्ति मुहुः केचित् सदा सकलनिष्कलम् सर्वज्ञं हृदये केचिच् छिवलिङ्गे विभावसौ
arcayanti muhuḥ kecit sadā sakalaniṣkalam sarvajñaṃ hṛdaye kecic chivaliṅge vibhāvasau
सकलं मुनयः केचित् सदा संसारवर्तिनः एवमभ्यर्चयन्त्येव सदाराः ससुता नराः
sakalaṃ munayaḥ kecit sadā saṃsāravartinaḥ evamabhyarcayantyeva sadārāḥ sasutā narāḥ
यथा शिवस् तथा देवी यथा देवी तथा शिवः तस्मादभेदबुद्ध्यैव सप्तविंशत्प्रभेदतः
yathā śivas tathā devī yathā devī tathā śivaḥ tasmādabhedabuddhyaiva saptaviṃśatprabhedataḥ
यजन्ति देहे बाह्ये च चतुष्कोणे षडस्रके दशारे द्वादशारे च षोडशारे त्रिरस्रके
yajanti dehe bāhye ca catuṣkoṇe ṣaḍasrake daśāre dvādaśāre ca ṣoḍaśāre trirasrake
स स्वेच्छया शिवः साक्षाद् देव्या सार्धं स्थितः प्रभुः संतारणार्थं च शिवः सदसद्व्यक्तिवर्जितः
sa svecchayā śivaḥ sākṣād devyā sārdhaṃ sthitaḥ prabhuḥ saṃtāraṇārthaṃ ca śivaḥ sadasadvyaktivarjitaḥ
तमेकमाहुर्द्विगुणं च केचित् केचित्तमाहुस्त्रिगुणात्मकं च ऊचुस् तथा तं च शिवं तथान्ये संसारिणं वेदविदो वदन्ति
tamekamāhurdviguṇaṃ ca kecit kecittamāhustriguṇātmakaṃ ca ūcus tathā taṃ ca śivaṃ tathānye saṃsāriṇaṃ vedavido vadanti
भक्त्या च योगेन शुभेन युक्ता विप्राः सदा धर्मरता विशिष्टाः यजन्ति योगेशम् अशेषमूर्तिं षडस्रमध्ये भगवन्तमेव
bhaktyā ca yogena śubhena yuktā viprāḥ sadā dharmaratā viśiṣṭāḥ yajanti yogeśam aśeṣamūrtiṃ ṣaḍasramadhye bhagavantameva
ये तत्र पश्यन्ति शिवं त्रिरस्रे त्रितत्त्वमध्ये त्रिगुणं त्रियक्षम् ते यान्ति चैनं न च योगिनो ऽन्ये तया च देव्या पुरुषं पुराणम्
ye tatra paśyanti śivaṃ trirasre tritattvamadhye triguṇaṃ triyakṣam te yānti cainaṃ na ca yogino 'nye tayā ca devyā puruṣaṃ purāṇam