व्यपोहनस्तवं पुण्यं श्रुतमस्माभिर् आदरात् प्रसंगाल्लिङ्गदानस्य व्रतान्यपि वदस्व नः
vyapohanastavaṃ puṇyaṃ śrutamasmābhir ādarāt prasaṃgālliṅgadānasya vratānyapi vadasva naḥ
व्रतानि वः प्रवक्ष्यामि शुभानि मुनिसत्तमाः नन्दिना कथितानीह ब्रह्मपुत्राय धीमते
vratāni vaḥ pravakṣyāmi śubhāni munisattamāḥ nandinā kathitānīha brahmaputrāya dhīmate
तानि व्यासादुपश्रुत्य युष्माकं प्रवदाम्यहम् अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पक्षयोरुभयोरपि
tāni vyāsādupaśrutya yuṣmākaṃ pravadāmyaham aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ pakṣayorubhayorapi
वर्षमेकं तु भुञ्जानो नक्तं यः पूजयेच्छिवम् सर्वयज्ञफलं प्राप्य स याति परमां गतिम्
varṣamekaṃ tu bhuñjāno naktaṃ yaḥ pūjayecchivam sarvayajñaphalaṃ prāpya sa yāti paramāṃ gatim
पृथिवीं भाजनं कृत्वा भुक्त्वा पर्वसु मानवः अहोरात्रेण चैकेन त्रिरात्रफलमश्नुते
pṛthivīṃ bhājanaṃ kṛtvā bhuktvā parvasu mānavaḥ ahorātreṇa caikena trirātraphalamaśnute
द्वयोर् मासस्य पञ्चम्योर् द्वयोः प्रतिपदोर्नरः क्षीरधाराव्रतं कुर्यात् सो ऽश्वमेधफलं लभेत्
dvayor māsasya pañcamyor dvayoḥ pratipadornaraḥ kṣīradhārāvrataṃ kuryāt so 'śvamedhaphalaṃ labhet
कृष्णाष्टम्यां तु नक्तेन यावत्कृष्णचतुर्दशी भुञ्जन्भोगानवाप्नोति ब्रह्मलोकं च गच्छति
kṛṣṇāṣṭamyāṃ tu naktena yāvatkṛṣṇacaturdaśī bhuñjanbhogānavāpnoti brahmalokaṃ ca gacchati
यो ऽब्दमेकं प्रकुर्वीत नक्तं पर्वसु पर्वसु ब्रह्मचारी जितक्रोधः शिवध्यानपरायणः
yo 'bdamekaṃ prakurvīta naktaṃ parvasu parvasu brahmacārī jitakrodhaḥ śivadhyānaparāyaṇaḥ
संवत्सरान्ते विप्रेन्द्रान् भोजयेद्विधिपूर्वकम् स याति शाङ्करं लोकं नात्र कार्या विचारणा
saṃvatsarānte viprendrān bhojayedvidhipūrvakam sa yāti śāṅkaraṃ lokaṃ nātra kāryā vicāraṇā
उपवासात् परं भैक्ष्यं भैक्ष्यात् परम् अयाचितम् अयाचितात् परं नक्तं तस्मान् नक्तेन वर्तयेत्
upavāsāt paraṃ bhaikṣyaṃ bhaikṣyāt param ayācitam ayācitāt paraṃ naktaṃ tasmān naktena vartayet
देवैर्भुक्तं तु पूर्वाह्णे मध्याह्ने ऋषिभिस् तथा अपराह्णे च पितृभिः संध्यायां गुह्यकादिभिः
devairbhuktaṃ tu pūrvāhṇe madhyāhne ṛṣibhis tathā aparāhṇe ca pitṛbhiḥ saṃdhyāyāṃ guhyakādibhiḥ
सर्ववेलामतिक्रम्य नक्तभोजनमुत्तमम् हविष्यभोजनं स्नानं सत्यमाहारलाघवम्
sarvavelāmatikramya naktabhojanamuttamam haviṣyabhojanaṃ snānaṃ satyamāhāralāghavam
अग्निकार्यमधःशय्यां नक्तभोजी समाचरेत् प्रतिमासं प्रवक्ष्यामि शिवव्रतमनुत्तमम्
agnikāryamadhaḥśayyāṃ naktabhojī samācaret pratimāsaṃ pravakṣyāmi śivavratamanuttamam
धर्मकामार्थमोक्षार्थं सर्वपापविशुद्धये पुष्यमासे च सम्पूज्य यः कुर्यान्नक्तभोजनम्
dharmakāmārthamokṣārthaṃ sarvapāpaviśuddhaye puṣyamāse ca sampūjya yaḥ kuryānnaktabhojanam
सत्यवादी जितक्रोधः शालिगोधूमगोरसैः पक्षयोरष्टमीं यत्नाद् उपवासेन वर्तयेत्
satyavādī jitakrodhaḥ śāligodhūmagorasaiḥ pakṣayoraṣṭamīṃ yatnād upavāsena vartayet
भूमिशय्यां च मासान्ते पौर्णमास्यां घृतादिभिः स्नाप्य रुद्रं महादेवं सम्पूज्य विधिपूर्वकम्
bhūmiśayyāṃ ca māsānte paurṇamāsyāṃ ghṛtādibhiḥ snāpya rudraṃ mahādevaṃ sampūjya vidhipūrvakam
यावकं चौदनं दत्त्वा सक्षीरं सघृतं द्विजाः भोजयेद् ब्राह्मणाञ्शिष्टाञ् जपेच्छान्तिं विशेषतः
yāvakaṃ caudanaṃ dattvā sakṣīraṃ saghṛtaṃ dvijāḥ bhojayed brāhmaṇāñśiṣṭāñ japecchāntiṃ viśeṣataḥ
तथा गोमिथुनं चैव कपिलं विनिवेदयेत् भवाय देवदेवाय शिवाय परमेष्ठिने
tathā gomithunaṃ caiva kapilaṃ vinivedayet bhavāya devadevāya śivāya parameṣṭhine
स याति मुनिशार्दूल वाह्नेयं लोकमुत्तमम् भुक्त्वा स विपुलान् लोकान् तत्रैव स विमुच्यते
sa yāti muniśārdūla vāhneyaṃ lokamuttamam bhuktvā sa vipulān lokān tatraiva sa vimucyate
माघमासे तु सम्पूज्य यः कुर्यान् नक्तभोजनम् कृशरं घृतसंयुक्तं भुञ्जानः संयतेन्द्रियः
māghamāse tu sampūjya yaḥ kuryān naktabhojanam kṛśaraṃ ghṛtasaṃyuktaṃ bhuñjānaḥ saṃyatendriyaḥ
सोपवासं चतुर्दश्यां भवेदुभयपक्षयोः रुद्राय पौर्णमास्यां तु दद्याद्वै घृतकम्बलम्
sopavāsaṃ caturdaśyāṃ bhavedubhayapakṣayoḥ rudrāya paurṇamāsyāṃ tu dadyādvai ghṛtakambalam
कृष्णं गोमिथुनं दद्यात् पूजयेच्चैव शंकरम् भोजयेद्ब्राह्मणांश्चैव यथाविभवविस्तरम्
kṛṣṇaṃ gomithunaṃ dadyāt pūjayeccaiva śaṃkaram bhojayedbrāhmaṇāṃścaiva yathāvibhavavistaram
याम्यमासाद्य वै लोकं यमेन सह मोदते फाल्गुने चैव सम्प्राप्ते कुर्याद्वै नक्तभोजनम्
yāmyamāsādya vai lokaṃ yamena saha modate phālgune caiva samprāpte kuryādvai naktabhojanam
श्यामाकान्नघृतक्षीरैर् जितक्रोधो जितेन्द्रियः चतुर्दश्यामथाष्टम्याम् उपवासं च कारयेत्
śyāmākānnaghṛtakṣīrair jitakrodho jitendriyaḥ caturdaśyāmathāṣṭamyām upavāsaṃ ca kārayet
पौर्णमास्यां महादेवं स्नाप्य सम्पूज्य शङ्करम् दद्याद्गोमिथुनं वापि ताम्राभं शूलपाणये
paurṇamāsyāṃ mahādevaṃ snāpya sampūjya śaṅkaram dadyādgomithunaṃ vāpi tāmrābhaṃ śūlapāṇaye
ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु प्रार्थयेत्परमेश्वरम् स याति चन्द्रसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा
brāhmaṇān bhojayitvā tu prārthayetparameśvaram sa yāti candrasāyujyaṃ nātra kāryā vicāraṇā
चैत्रे ऽपि रुद्रमभ्यर्च्य कुर्याद्वै नक्तभोजनम् शाल्यन्नं पयसा युक्तं घृतेन च यथासुखम्
caitre 'pi rudramabhyarcya kuryādvai naktabhojanam śālyannaṃ payasā yuktaṃ ghṛtena ca yathāsukham
गोष्ठशायी मुनिश्रेष्ठाः क्षितौ निशि भवं स्मरेत् पौर्णमास्यां शिवं स्नाप्य दद्याद्गोमिथुनं सितम्
goṣṭhaśāyī muniśreṣṭhāḥ kṣitau niśi bhavaṃ smaret paurṇamāsyāṃ śivaṃ snāpya dadyādgomithunaṃ sitam
ब्राह्मणान् भोजयेच्चैव निरृतेः स्थानमाप्नुयात् वैशाखे च तथा मासे कृत्वा वै नक्तभोजनम्
brāhmaṇān bhojayeccaiva nirṛteḥ sthānamāpnuyāt vaiśākhe ca tathā māse kṛtvā vai naktabhojanam
पौर्णमास्यां भवं स्नाप्य पञ्चगव्यघृतादिभिः श्वेतं गोमिथुनं दत्त्वा सो ऽश्वमेधफलं लभेत्
paurṇamāsyāṃ bhavaṃ snāpya pañcagavyaghṛtādibhiḥ śvetaṃ gomithunaṃ dattvā so 'śvamedhaphalaṃ labhet
ज्येष्ठे मासे च देवेशं भवं शर्वमुमापतिम् सम्पूज्य श्रद्धया भक्त्या कृत्वा वै नक्तभोजनम्
jyeṣṭhe māse ca deveśaṃ bhavaṃ śarvamumāpatim sampūjya śraddhayā bhaktyā kṛtvā vai naktabhojanam
रक्तशाल्यन्नमध्वा च अद्भिः पूतं घृतादिभिः वीरासनो निशार्धं च गवां शुश्रूषणे रतः
raktaśālyannamadhvā ca adbhiḥ pūtaṃ ghṛtādibhiḥ vīrāsano niśārdhaṃ ca gavāṃ śuśrūṣaṇe rataḥ
पौर्णमास्यां तु सम्पूज्य देवदेवमुमापतिम् स्नाप्य शक्त्या यथान्यायं चरुं दद्याच् च शूलिने
paurṇamāsyāṃ tu sampūjya devadevamumāpatim snāpya śaktyā yathānyāyaṃ caruṃ dadyāc ca śūline
ब्राह्मणान् भोजयित्वा च यथाविभवविस्तरम् धूम्रं गोमिथुनं दत्त्वा वायुलोके महीयते
brāhmaṇān bhojayitvā ca yathāvibhavavistaram dhūmraṃ gomithunaṃ dattvā vāyuloke mahīyate
आषाढे मासि चाप्येवं नक्तभोजनतत्परः भूरिखण्डाज्यसंमिश्रं सक्तुभिश्चैव गोरसम्
āṣāḍhe māsi cāpyevaṃ naktabhojanatatparaḥ bhūrikhaṇḍājyasaṃmiśraṃ saktubhiścaiva gorasam
पौर्णमास्यां घृताद्यैस्तु स्नाप्य पूज्य यथाविधि ब्राह्मणान् भोजयित्वा च श्रोत्रियान् वेदपारगान्
paurṇamāsyāṃ ghṛtādyaistu snāpya pūjya yathāvidhi brāhmaṇān bhojayitvā ca śrotriyān vedapāragān
दद्याद्गोमिथुनं गौरं वारुणं लोकमाप्नुयात् श्रावणे च द्विजा मासे कृत्वा वै नक्तभोजनम्
dadyādgomithunaṃ gauraṃ vāruṇaṃ lokamāpnuyāt śrāvaṇe ca dvijā māse kṛtvā vai naktabhojanam
क्षीरषष्टिकभक्तेन सम्पूज्य वृषभध्वजम् पौर्णमास्यां घृताद्यैस्तु स्नाप्य पूज्य यथाविधि
kṣīraṣaṣṭikabhaktena sampūjya vṛṣabhadhvajam paurṇamāsyāṃ ghṛtādyaistu snāpya pūjya yathāvidhi
ब्राह्मणान् भोजयित्वा च श्रोत्रियान् वेदपारगान् श्वेताग्रपादं पौण्ड्रं च दद्याद्गोमिथुनं पुनः
brāhmaṇān bhojayitvā ca śrotriyān vedapāragān śvetāgrapādaṃ pauṇḍraṃ ca dadyādgomithunaṃ punaḥ
स याति वायुसायुज्यं वायुवत्सर्वगो भवेत् प्राप्ते भाद्रपदे मासे कृत्वैवं नक्तभोजनम्
sa yāti vāyusāyujyaṃ vāyuvatsarvago bhavet prāpte bhādrapade māse kṛtvaivaṃ naktabhojanam
हुतशेषं च विप्रेन्द्रान् वृक्षमूलाश्रितो दिवा पौर्णमास्यां तु देवेशं स्नाप्य सम्पूज्य शङ्करम्
hutaśeṣaṃ ca viprendrān vṛkṣamūlāśrito divā paurṇamāsyāṃ tu deveśaṃ snāpya sampūjya śaṅkaram
नीलस्कन्धं वृषं गां च दत्त्वा भक्त्या यथाविधि ब्राह्मणान् भोजयित्वा च वेदवेदाङ्गपारगान्
nīlaskandhaṃ vṛṣaṃ gāṃ ca dattvā bhaktyā yathāvidhi brāhmaṇān bhojayitvā ca vedavedāṅgapāragān
यक्षलोकमनुप्राप्य यक्षराजो भवेन्नरः ततश्चाश्वयुजे मासि कृत्वैवं नक्तभोजनम्
yakṣalokamanuprāpya yakṣarājo bhavennaraḥ tataścāśvayuje māsi kṛtvaivaṃ naktabhojanam
सघृतं शङ्करं पूज्य पौर्णमास्यां च पूर्ववत् ब्राह्मणान् भोजयित्वा च शिवभक्तान् सदा शुचीन्
saghṛtaṃ śaṅkaraṃ pūjya paurṇamāsyāṃ ca pūrvavat brāhmaṇān bhojayitvā ca śivabhaktān sadā śucīn
वृषभं नीलवर्णाभम् उरोदेशसमुन्नतम् गां च दत्त्वा यथान्यायम् ऐशानं लोकमाप्नुयात्
vṛṣabhaṃ nīlavarṇābham urodeśasamunnatam gāṃ ca dattvā yathānyāyam aiśānaṃ lokamāpnuyāt
कार्तिके च तथा मासे कृत्वा वै नक्तभोजनम् क्षीरौदनेन साज्येन सम्पूज्य च भवं प्रभुम्
kārtike ca tathā māse kṛtvā vai naktabhojanam kṣīraudanena sājyena sampūjya ca bhavaṃ prabhum
पौर्णमास्यां च विधिवत् स्नाप्य दत्त्वा चरुं पुनः ब्राह्मणान् भोजयित्वा च यथाविभवविस्तरम्
paurṇamāsyāṃ ca vidhivat snāpya dattvā caruṃ punaḥ brāhmaṇān bhojayitvā ca yathāvibhavavistaram
दत्त्वा गोमिथुनं चैव कापिलं पूर्ववद् द्विजाः सूर्यसायुज्यमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा
dattvā gomithunaṃ caiva kāpilaṃ pūrvavad dvijāḥ sūryasāyujyamāpnoti nātra kāryā vicāraṇā
मार्गशीर्षे च मासे ऽपि कृत्वैवं नक्तभोजनम् यवान्नेन यथान्यायम् आज्यक्षीरादिभिः समम्
mārgaśīrṣe ca māse 'pi kṛtvaivaṃ naktabhojanam yavānnena yathānyāyam ājyakṣīrādibhiḥ samam
पौर्णमास्यां च पूर्वोक्तं कृत्वा शर्वाय शंभवे ब्राह्मणान् भोजयित्वा च दरिद्रान्वेदपारगान्
paurṇamāsyāṃ ca pūrvoktaṃ kṛtvā śarvāya śaṃbhave brāhmaṇān bhojayitvā ca daridrānvedapāragān
दत्त्वा गोमिथुनं चैव पाण्डुरं विधिपूर्वकम् सोमलोकमनुप्राप्य सोमेन सह मोदते
dattvā gomithunaṃ caiva pāṇḍuraṃ vidhipūrvakam somalokamanuprāpya somena saha modate
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं क्षमा दया त्रिःस्नानं चाग्निहोत्रं च भूशय्या नक्तभोजनम्
ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ kṣamā dayā triḥsnānaṃ cāgnihotraṃ ca bhūśayyā naktabhojanam
पक्षयोरुपवासं च चतुर्दश्यष्टमीषु च
pakṣayorupavāsaṃ ca caturdaśyaṣṭamīṣu ca
इत्येतदखिलं प्रोक्तं प्रतिमासं शिवव्रतम्
ityetadakhilaṃ proktaṃ pratimāsaṃ śivavratam
कुर्याद्वर्षं क्रमेणैव व्युत्क्रमेणापि वा द्विजाः स याति शिवसायुज्यं ज्ञानयोगमवाप्नुयात्
kuryādvarṣaṃ krameṇaiva vyutkrameṇāpi vā dvijāḥ sa yāti śivasāyujyaṃ jñānayogamavāpnuyāt