आलस्यं प्रथमं पश्चाद् व्याधिपीडा प्रजायते प्रमादः संशयस्थाने चित्तस्येहानवस्थितिः
ālasyaṃ prathamaṃ paścād vyādhipīḍā prajāyate pramādaḥ saṃśayasthāne cittasyehānavasthitiḥ
अश्रद्धादर्शनं भ्रान्तिर् दुःखं च त्रिविधं ततः दौर्मनस्यमयोग्येषु विषयेषु च योग्यता
aśraddhādarśanaṃ bhrāntir duḥkhaṃ ca trividhaṃ tataḥ daurmanasyamayogyeṣu viṣayeṣu ca yogyatā
दशधाभिप्रजायन्ते मुनेर्योगान्तरायकाः आलस्यं चाप्रवृत्तिश् च गुरुत्वात्कायचित्तयोः
daśadhābhiprajāyante muneryogāntarāyakāḥ ālasyaṃ cāpravṛttiś ca gurutvātkāyacittayoḥ
व्याधयो धातुवैषम्यात् कर्मजा दोषजास् तथा प्रमादस्तु समाधेस्तु साधनानाम् अभावनम्
vyādhayo dhātuvaiṣamyāt karmajā doṣajās tathā pramādastu samādhestu sādhanānām abhāvanam
इदं वेत्युभयस्पृक्तं विज्ञानं स्थानसंशयः अनवस्थितचित्तत्वम् अप्रतिष्ठा हि योगिनः
idaṃ vetyubhayaspṛktaṃ vijñānaṃ sthānasaṃśayaḥ anavasthitacittatvam apratiṣṭhā hi yoginaḥ
लब्धायामपि भूमौ च चित्तस्य भवबन्धनात् अश्रद्धाभावरहिता वृत्तिर्वै साधनेषु च
labdhāyāmapi bhūmau ca cittasya bhavabandhanāt aśraddhābhāvarahitā vṛttirvai sādhaneṣu ca
साध्ये चित्तस्य हि गुरौ ज्ञानाचारशिवादिषु विपर्ययज्ञानमिति भ्रान्तिदर्शनम् उच्यते
sādhye cittasya hi gurau jñānācāraśivādiṣu viparyayajñānamiti bhrāntidarśanam ucyate
अनात्मन्यात्मविज्ञानम् अज्ञानात्तस्य संनिधौ दुःखमाध्यात्मिकं प्रोक्तं तथा चैवाधिभौतिकम्
anātmanyātmavijñānam ajñānāttasya saṃnidhau duḥkhamādhyātmikaṃ proktaṃ tathā caivādhibhautikam
आधिदैविकमित्युक्तं त्रिविधं सहजं पुनः इच्छाविघातात्संक्षोभश् चेतसस्तदुदाहृतम्
ādhidaivikamityuktaṃ trividhaṃ sahajaṃ punaḥ icchāvighātātsaṃkṣobhaś cetasastadudāhṛtam
दौर्मनस्यं निरोद्धव्यं वैराग्येण परेण तु तमसा रजसा चैव संस्पृष्टं दुर्मनः स्मृतम्
daurmanasyaṃ niroddhavyaṃ vairāgyeṇa pareṇa tu tamasā rajasā caiva saṃspṛṣṭaṃ durmanaḥ smṛtam
तदा मनसि संजातं दौर्मनस्यमिति स्मृतम् हठात्स्वीकरणं कृत्वा योग्यायोग्यविवेकतः
tadā manasi saṃjātaṃ daurmanasyamiti smṛtam haṭhātsvīkaraṇaṃ kṛtvā yogyāyogyavivekataḥ
विषयेषु विचित्रेषु जन्तोर्विषयलोलता अन्तराया इति ख्याता योगस्यैते हि योगिनाम्
viṣayeṣu vicitreṣu jantorviṣayalolatā antarāyā iti khyātā yogasyaite hi yoginām
अत्यन्तोत्साहयुक्तस्य नश्यन्ति न च संशयः प्रनष्टेष्वन्तरायेषु द्विजाः पश्चाद्धि योगिनः
atyantotsāhayuktasya naśyanti na ca saṃśayaḥ pranaṣṭeṣvantarāyeṣu dvijāḥ paścāddhi yoginaḥ
उपसर्गाः प्रवर्तन्ते सर्वे ते ऽसिद्धिसूचकाः प्रतिभा प्रथमा सिद्धिर् द्वितीया श्रवणा स्मृता
upasargāḥ pravartante sarve te 'siddhisūcakāḥ pratibhā prathamā siddhir dvitīyā śravaṇā smṛtā
वार्त्ता तृतीया विप्रेन्द्रास् तुरीया चेह दर्शना आस्वादा पञ्चमी प्रोक्ता वेदना षष्ठिका स्मृता
vārttā tṛtīyā viprendrās turīyā ceha darśanā āsvādā pañcamī proktā vedanā ṣaṣṭhikā smṛtā
स्वल्पषट्सिद्धिसंत्यागात् सिद्धिदाः सिद्धयो मुनेः प्रतिभा प्रतिभावृतिः प्रतिभाव इति स्थितिः
svalpaṣaṭsiddhisaṃtyāgāt siddhidāḥ siddhayo muneḥ pratibhā pratibhāvṛtiḥ pratibhāva iti sthitiḥ
बुद्धिर्विवेचना वेद्यं बुध्यते बुद्धिरुच्यते सूक्ष्मे व्यवहिते ऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते
buddhirvivecanā vedyaṃ budhyate buddhirucyate sūkṣme vyavahite 'tīte viprakṛṣṭe tvanāgate
सर्वत्र सर्वदा ज्ञानं प्रतिभानुक्रमेण तु श्रवणात्सर्वशब्दानाम् अप्रयत्नेन योगिनः
sarvatra sarvadā jñānaṃ pratibhānukrameṇa tu śravaṇātsarvaśabdānām aprayatnena yoginaḥ
ह्रस्वदीर्घप्लुतादीनां गुह्यानां श्रवणादपि स्पर्शस्याधिगमो यस् तु वेदना तूपपादिता
hrasvadīrghaplutādīnāṃ guhyānāṃ śravaṇādapi sparśasyādhigamo yas tu vedanā tūpapāditā
दर्शनाद्दिव्यरूपाणां दर्शनं चाप्रयत्नतः संविद्दिव्यरसे तस्मिन्न् आस्वादो ह्यप्रयत्नतः
darśanāddivyarūpāṇāṃ darśanaṃ cāprayatnataḥ saṃviddivyarase tasminn āsvādo hyaprayatnataḥ
वार्त्ता च दिव्यगन्धानां तन्मात्रा बुद्धिसंविदा विन्दन्ते योगिनस्तस्माद् आब्रह्मभुवनं द्विजाः
vārttā ca divyagandhānāṃ tanmātrā buddhisaṃvidā vindante yoginastasmād ābrahmabhuvanaṃ dvijāḥ
जगत्यस्मिन् हि देहस्थं चतुःषष्टिगुणं समम् औपसर्गिकम् एतेषु गुणेषु गुणितं द्विजाः
jagatyasmin hi dehasthaṃ catuḥṣaṣṭiguṇaṃ samam aupasargikam eteṣu guṇeṣu guṇitaṃ dvijāḥ
संत्याज्यं सर्वथा सर्वम् औपसर्गिकमात्मनः पैशाचे पार्थिवं चाप्यं राक्षसानां पुरे द्विजाः
saṃtyājyaṃ sarvathā sarvam aupasargikamātmanaḥ paiśāce pārthivaṃ cāpyaṃ rākṣasānāṃ pure dvijāḥ
याक्षे तु तैजसं प्रोक्तं गान्धर्वे श्वसनात्मकम् ऐन्द्रे व्योमात्मकं सर्वं सौम्ये चैव तु मानसम्
yākṣe tu taijasaṃ proktaṃ gāndharve śvasanātmakam aindre vyomātmakaṃ sarvaṃ saumye caiva tu mānasam
प्राजापत्ये त्वहङ्कारं ब्राह्मे बोधमनुत्तमम् आद्ये चाष्टौ द्वितीये च तथा षोडशरूपकम्
prājāpatye tvahaṅkāraṃ brāhme bodhamanuttamam ādye cāṣṭau dvitīye ca tathā ṣoḍaśarūpakam
चतुर्विंशत्तृतीये तु द्वात्रिंशच्च चतुर्थके चत्वारिंशत् पञ्चमे तु भूतमात्रात्मकं स्मृतम्
caturviṃśattṛtīye tu dvātriṃśacca caturthake catvāriṃśat pañcame tu bhūtamātrātmakaṃ smṛtam
गन्धो रसस् तथा रूपं शब्दः स्पर्शस्तथैव च प्रत्येकमष्टधा सिद्धं पञ्चमे तच्छतक्रतोः
gandho rasas tathā rūpaṃ śabdaḥ sparśastathaiva ca pratyekamaṣṭadhā siddhaṃ pañcame tacchatakratoḥ
तथाष्टचत्वारिंशच् च षट्पञ्चाशत्तथैव च चतुःषष्टिगुणं ब्राह्मं लभते द्विजसत्तमाः
tathāṣṭacatvāriṃśac ca ṣaṭpañcāśattathaiva ca catuḥṣaṣṭiguṇaṃ brāhmaṃ labhate dvijasattamāḥ
औपसर्गिकम् आ ब्रह्म भुवनेषु परित्यजेत् लोकेष्वालोक्य योगेन योगवित्परमं सुखम्
aupasargikam ā brahma bhuvaneṣu parityajet lokeṣvālokya yogena yogavitparamaṃ sukham
स्थूलता ह्रस्वता बाल्यं वार्धक्यं यौवनं तथा नानाजातिस्वरूपं च चतुर्भिर् देहधारणम्
sthūlatā hrasvatā bālyaṃ vārdhakyaṃ yauvanaṃ tathā nānājātisvarūpaṃ ca caturbhir dehadhāraṇam
पार्थिवांशं विना नित्यं सुरभिर् गन्धसंयुतः एतदष्टगुणं प्रोक्तम् ऐश्वर्यं पार्थिवं महत्
pārthivāṃśaṃ vinā nityaṃ surabhir gandhasaṃyutaḥ etadaṣṭaguṇaṃ proktam aiśvaryaṃ pārthivaṃ mahat
जले निवसनं यद्वद् भूम्यामिव विनिर्गमः इच्छेच्छक्तः स्वयं पातुं समुद्रमपि नातुरः
jale nivasanaṃ yadvad bhūmyāmiva vinirgamaḥ icchecchaktaḥ svayaṃ pātuṃ samudramapi nāturaḥ
यत्रेच्छति जगत्यस्मिंस् तत्रास्य जलदर्शनम् यद्यद्वस्तु समादाय भोक्तुमिच्छति कामतः
yatrecchati jagatyasmiṃs tatrāsya jaladarśanam yadyadvastu samādāya bhoktumicchati kāmataḥ
तत्तद्रसान्वितं तस्य त्रयाणां देहधारणम् भाण्डं विनाथ हस्तेन जलपिण्डस्य धारणम्
tattadrasānvitaṃ tasya trayāṇāṃ dehadhāraṇam bhāṇḍaṃ vinātha hastena jalapiṇḍasya dhāraṇam
अव्रणत्वं शरीरस्य पार्थिवेन समन्वितम् एतत् षोडशकं प्रोक्तम् आप्यमैश्वर्यमुत्तमम्
avraṇatvaṃ śarīrasya pārthivena samanvitam etat ṣoḍaśakaṃ proktam āpyamaiśvaryamuttamam
देहादग्निविनिर्माणं तत्तापभयवर्जितम् लोकं दग्धमपीहान्यद् अदग्धं स्वविधानतः
dehādagnivinirmāṇaṃ tattāpabhayavarjitam lokaṃ dagdhamapīhānyad adagdhaṃ svavidhānataḥ
जलमध्ये हुतवहं चाधाय परिरक्षणम् अग्निनिग्रहणं हस्ते स्मृतिमात्रेण चागमः
jalamadhye hutavahaṃ cādhāya parirakṣaṇam agninigrahaṇaṃ haste smṛtimātreṇa cāgamaḥ
भस्मीभूतविनिर्माणं यथापूर्वं सकामतः द्वाभ्यां रूपविनिष्पत्तिर् विना तैस्त्रिभिर् आत्मनः
bhasmībhūtavinirmāṇaṃ yathāpūrvaṃ sakāmataḥ dvābhyāṃ rūpaviniṣpattir vinā taistribhir ātmanaḥ
चतुर्विंशात्मकं ह्येतत् तैजसं मुनिपुङ्गवाः मनोगतित्वं भूतानाम् अन्तर्निवसनं तथा
caturviṃśātmakaṃ hyetat taijasaṃ munipuṅgavāḥ manogatitvaṃ bhūtānām antarnivasanaṃ tathā
पर्वतादिमहाभारस्कन्धेनोद्वहनं पुनः लघुत्वं च गुरुत्वं च पाणिभ्यां वायुधारणम्
parvatādimahābhāraskandhenodvahanaṃ punaḥ laghutvaṃ ca gurutvaṃ ca pāṇibhyāṃ vāyudhāraṇam
अङ्गुल्यग्रनिघातेन भूमेः सर्वत्र कंपनम् एकेन देहनिष्पत्तिर् वातैश्वर्यं स्मृतं बुधैः
aṅgulyagranighātena bhūmeḥ sarvatra kaṃpanam ekena dehaniṣpattir vātaiśvaryaṃ smṛtaṃ budhaiḥ
छायाविहीननिष्पत्तिर् इन्द्रियाणां च दर्शनम् आकाशगमनं नित्यम् इन्द्रियार्थैः समन्वितम्
chāyāvihīnaniṣpattir indriyāṇāṃ ca darśanam ākāśagamanaṃ nityam indriyārthaiḥ samanvitam
दूरे च शब्दग्रहणं सर्वशब्दावगाहनम् तन्मात्रलिङ्गग्रहणं सर्वप्राणिनिदर्शनम्
dūre ca śabdagrahaṇaṃ sarvaśabdāvagāhanam tanmātraliṅgagrahaṇaṃ sarvaprāṇinidarśanam
ऐन्द्रम् ऐश्वर्यम् इत्युक्तम् एतैरुक्तः पुरातनः यथाकामोपलब्धिश् च यथाकामविनिर्गमः
aindram aiśvaryam ityuktam etairuktaḥ purātanaḥ yathākāmopalabdhiś ca yathākāmavinirgamaḥ
सर्वत्राभिभवश्चैव सर्वगुह्यनिदर्शनम् कामानुरूपनिर्माणं वशित्वं प्रियदर्शनम्
sarvatrābhibhavaścaiva sarvaguhyanidarśanam kāmānurūpanirmāṇaṃ vaśitvaṃ priyadarśanam
संसारदर्शनं चैव मानसं गुणलक्षणम् छेदनं ताडनं बन्धं संसारपरिवर्तनम्
saṃsāradarśanaṃ caiva mānasaṃ guṇalakṣaṇam chedanaṃ tāḍanaṃ bandhaṃ saṃsāraparivartanam
सर्वभूतप्रसादश् च मृत्युकालजयस् तथा प्राजापत्यमिदं प्रोक्तम् आहङ्कारिकमुत्तमम्
sarvabhūtaprasādaś ca mṛtyukālajayas tathā prājāpatyamidaṃ proktam āhaṅkārikamuttamam
अकारणजगत्सृष्टिस् तथानुग्रह एव च प्रलयश्चाधिकारश् च लोकवृत्तप्रवर्तनम्
akāraṇajagatsṛṣṭis tathānugraha eva ca pralayaścādhikāraś ca lokavṛttapravartanam
असादृश्यमिदं व्यक्तं निर्माणं च पृथक्पृथक् संसारस्य च कर्तृत्वं ब्राह्मम् एतद् अनुत्तमम्
asādṛśyamidaṃ vyaktaṃ nirmāṇaṃ ca pṛthakpṛthak saṃsārasya ca kartṛtvaṃ brāhmam etad anuttamam
एतावत्तत्त्वमित्युक्तं प्राधान्यं वैष्णवं पदम् ब्रह्मणा तद्गुणं शक्यं वेत्तुमन्यैर्न शक्यते
etāvattattvamityuktaṃ prādhānyaṃ vaiṣṇavaṃ padam brahmaṇā tadguṇaṃ śakyaṃ vettumanyairna śakyate
विद्यते तत्परं शैवं विष्णुना नावगम्यते असंख्येयगुणं शुद्धं को जानीयाच्छिवात्मकम्
vidyate tatparaṃ śaivaṃ viṣṇunā nāvagamyate asaṃkhyeyaguṇaṃ śuddhaṃ ko jānīyācchivātmakam
व्युत्थाने सिद्धयश्चैता ह्य् उपसर्गाश् च कीर्तिताः निरोद्धव्याः प्रयत्नेन वैराग्येण परेण तु
vyutthāne siddhayaścaitā hy upasargāś ca kīrtitāḥ niroddhavyāḥ prayatnena vairāgyeṇa pareṇa tu
नाशातिशयतां ज्ञात्वा विषयेषु भयेषु च अश्रद्धया त्यजेत्सर्वं विरक्त इति कीर्तितः
nāśātiśayatāṃ jñātvā viṣayeṣu bhayeṣu ca aśraddhayā tyajetsarvaṃ virakta iti kīrtitaḥ
वैतृष्ण्यं पुरुषे ख्यातं गुणवैतृष्ण्यमुच्यते वैराग्येणैव संत्याज्याः सिद्धयश्चौपसर्गिकाः
vaitṛṣṇyaṃ puruṣe khyātaṃ guṇavaitṛṣṇyamucyate vairāgyeṇaiva saṃtyājyāḥ siddhayaścaupasargikāḥ
औपसर्गिकम् आ ब्रह्मभुवनेषु परित्यजेत् निरुध्यैव त्यजेत्सर्वं प्रसीदति महेश्वरः
aupasargikam ā brahmabhuvaneṣu parityajet nirudhyaiva tyajetsarvaṃ prasīdati maheśvaraḥ
प्रसन्ने विमला मुक्तिर् वैराग्येण परेण वै अथवानुग्रहार्थं च लीलार्थं वा तदा मुनिः
prasanne vimalā muktir vairāgyeṇa pareṇa vai athavānugrahārthaṃ ca līlārthaṃ vā tadā muniḥ
अनिरुध्य विचेष्टेद्यः सो ऽप्येवं हि सुखी भवेत् क्वचिद्भूमिं परित्यज्य ह्य् आकाशे क्रीडते श्रिया
anirudhya viceṣṭedyaḥ so 'pyevaṃ hi sukhī bhavet kvacidbhūmiṃ parityajya hy ākāśe krīḍate śriyā
उद्गिरेच्च क्वचिद्वेदान् सूक्ष्मानर्थान् समासतः क्वचिच्छ्रुते तदर्थेन श्लोकबन्धं करोति सः
udgirecca kvacidvedān sūkṣmānarthān samāsataḥ kvacicchrute tadarthena ślokabandhaṃ karoti saḥ
क्वचिद्दण्डकबन्धं तु कुर्याद्बन्धं सहस्रशः मृगपक्षिसमूहस्य रुतज्ञानं च विन्दति
kvaciddaṇḍakabandhaṃ tu kuryādbandhaṃ sahasraśaḥ mṛgapakṣisamūhasya rutajñānaṃ ca vindati
ब्रह्माद्यं स्थावरान्तं च हस्तामलकवद्भवेत् बहुनात्र किमुक्तेन विज्ञानानि सहस्रशः
brahmādyaṃ sthāvarāntaṃ ca hastāmalakavadbhavet bahunātra kimuktena vijñānāni sahasraśaḥ
उत्पद्यन्ते मुनिश्रेष्ठा मुनेस्तस्य महात्मनः अभ्यासेनैव विज्ञानं विशुद्धं च स्थिरं भवेत्
utpadyante muniśreṣṭhā munestasya mahātmanaḥ abhyāsenaiva vijñānaṃ viśuddhaṃ ca sthiraṃ bhavet
तेजोरूपाणि सर्वाणि सर्वं पश्यति योगवित् देवबिम्बान्यनेकानि विमानानि सहस्रशः
tejorūpāṇi sarvāṇi sarvaṃ paśyati yogavit devabimbānyanekāni vimānāni sahasraśaḥ
पश्यति ब्रह्मविष्ण्विन्द्रयमाग्निवरुणादिकान् ग्रहनक्षत्रताराश् च भुवनानि सहस्रशः
paśyati brahmaviṣṇvindrayamāgnivaruṇādikān grahanakṣatratārāś ca bhuvanāni sahasraśaḥ
पातालतलसंस्थाश् च समाधिस्थः स पश्यति आत्मविद्याप्रदीपेन स्वस्थेनाचलनेन तु
pātālatalasaṃsthāś ca samādhisthaḥ sa paśyati ātmavidyāpradīpena svasthenācalanena tu
प्रसादामृतपूर्णेन सत्त्वपात्रस्थितेन तु तमो निहत्य पुरुषः पश्यति ह्यात्मनीश्वरम्
prasādāmṛtapūrṇena sattvapātrasthitena tu tamo nihatya puruṣaḥ paśyati hyātmanīśvaram
तस्य प्रसादाद्धर्मश् च ऐश्वर्यं ज्ञानमेव च वैराग्यमपवर्गश् च नात्र कार्या विचारणा
tasya prasādāddharmaś ca aiśvaryaṃ jñānameva ca vairāgyamapavargaś ca nātra kāryā vicāraṇā
न शक्यो विस्तरो वक्तुं वर्षाणामयुतैरपि योगे पाशुपते निष्ठा स्थातव्यं च मुनीश्वराः
na śakyo vistaro vaktuṃ varṣāṇāmayutairapi yoge pāśupate niṣṭhā sthātavyaṃ ca munīśvarāḥ