श्रीमन्महर्षिवेदव्यासप्रणीतं श्रीमार्कण्डेयपुराणम् प्रथमो ऽध्यायः आरम्भमङ्गलम् यद्योगिभिर्भवभयार्तिविनाशयोग्यम् आसाद्य वन्दितमतीव विवक्तचित्तैः । तद्वः पुनातु हरिपादसरोजयुग्मम् अविर्भवत्क्रमविलङ्घितभूर्भुवः स्वः ॥ ॥ पायात् स वः सकलकल्मषभेददक्षः क्षीरोदकुक्षिफणिभोगनिविष्टमूर्तिः । श्वासावधूतसलिलोत्कणिकाकरालः सिन्धुः प्रनृत्यमिव यस्य करोति सङ्गात् ॥ ॥ नारायणं समस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥ ॥ तपः स्वाध्यायनिरतं मार्कण्डेयं महामुनिम् । व्यासशिष्यो महातेजा जैमिनिः पर्यपृच्छत
śrīmanmaharṣivedavyāsapraṇītaṃ śrīmārkaṇḍeyapurāṇam prathamo 'dhyāyaḥ ārambhamaṅgalam yadyogibhirbhavabhayārtivināśayogyam āsādya vanditamatīva vivaktacittaiḥ / tadvaḥ punātu haripādasarojayugmam avirbhavatkramavilaṅghitabhūrbhuvaḥ svaḥ // // pāyāt sa vaḥ sakalakalmaṣabhedadakṣaḥ kṣīrodakukṣiphaṇibhoganiviṣṭamūrtiḥ / śvāsāvadhūtasalilotkaṇikākarālaḥ sindhuḥ pranṛtyamiva yasya karoti saṅgāt // // nārāyaṇaṃ samaskṛtya naraṃ caiva narottamam / devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet // // tapaḥ svādhyāyanirataṃ mārkaṇḍeyaṃ mahāmunim / vyāsaśiṣyo mahātejā jaiminiḥ paryapṛcchata
1 ॥ भगवन् भारताख्यानं व्यासेनोक्तं महात्मना । पूर्णमस्तमलैः शुभ्रैर्नानाशास्त्रसमुच्चयैः
1 // bhagavan bhāratākhyānaṃ vyāsenoktaṃ mahātmanā / pūrṇamastamalaiḥ śubhrairnānāśāstrasamuccayaiḥ
2 ॥ जातिशुद्धिसमायुक्तं साधुशब्दोपशोभितम् । पूर्वपक्षोक्तिसिद्धान्तपरिनिष्ठासमन्वितम्
2 // jātiśuddhisamāyuktaṃ sādhuśabdopaśobhitam / pūrvapakṣoktisiddhāntapariniṣṭhāsamanvitam
3 ॥ त्रिदशानां यथा विष्णुर्द्विपदां ब्राह्मणो यथा । भूषणानाञ्च सर्वेषां यथा चूडामणिर्वरः
3 // tridaśānāṃ yathā viṣṇurdvipadāṃ brāhmaṇo yathā / bhūṣaṇānāñca sarveṣāṃ yathā cūḍāmaṇirvaraḥ
4 ॥ यथायुधानां कुलिशमिन्द्रियाणां यथा मनः । तथेह सर्वशास्त्रणां महाभारतमुत्तमम्
4 // yathāyudhānāṃ kuliśamindriyāṇāṃ yathā manaḥ / tatheha sarvaśāstraṇāṃ mahābhāratamuttamam
5 ॥ अत्रार्थश्चैव धर्मश्च कामो मोक्षश्च वर्ण्यते । परस्परानुबन्धाश्च सानुबन्धाश्च ते पृथक्
5 // atrārthaścaiva dharmaśca kāmo mokṣaśca varṇyate / parasparānubandhāśca sānubandhāśca te pṛthak
6 ॥ धर्मशास्त्रमिदं श्रेष्ठमर्थशास्त्रमिदं परम् । कामशास्त्रमिदं चाग्र्यं मोक्षशास्त्रं तथोत्तमम्
6 // dharmaśāstramidaṃ śreṣṭhamarthaśāstramidaṃ param / kāmaśāstramidaṃ cāgryaṃ mokṣaśāstraṃ tathottamam
7 ॥ चतुराश्रमधर्माणामाचारस्थितिसाधनम् । प्रोक्तमेतन्महाभाग वेदव्यासेन धीमता
7 // caturāśramadharmāṇāmācārasthitisādhanam / proktametanmahābhāga vedavyāsena dhīmatā
8 ॥ तथा तात कृतं ह्येतद् व्यासेनोदारकर्मणा । यथा व्याप्तं महाशास्त्रं विरोधैर्नाभिभूयते
8 // tathā tāta kṛtaṃ hyetad vyāsenodārakarmaṇā / yathā vyāptaṃ mahāśāstraṃ virodhairnābhibhūyate
9 ॥ व्यासवाक्यजलौघेन कुतर्कतरुहारिणा । वेदशैलावतीर्णेन नीरजस्का मही कृता
9 // vyāsavākyajalaughena kutarkataruhāriṇā / vedaśailāvatīrṇena nīrajaskā mahī kṛtā
10 ॥ कलशब्दमहाहंसं माख्यानपराम्बुजम् । कथाविस्तीर्णसलिलं कार्ष्ण वेदमहाह्रदम्
10 // kalaśabdamahāhaṃsaṃ mākhyānaparāmbujam / kathāvistīrṇasalilaṃ kārṣṇa vedamahāhradam
11 ॥ तदिदं भारताख्यानं बह्विर्थं श्रुतिविस्तरम् । तत्त्वतो ज्ञातुकामो ऽहं भगवंस्त्वामुपस्थितः
11 // tadidaṃ bhāratākhyānaṃ bahvirthaṃ śrutivistaram / tattvato jñātukāmo 'haṃ bhagavaṃstvāmupasthitaḥ
12 ॥ कस्मान्मानुषतां प्राप्तो निर्गुणो ऽपि जनार्दनः । वासुदेवो जगत्सूति-स्थिति-संयमकारणम्
12 // kasmānmānuṣatāṃ prāpto nirguṇo 'pi janārdanaḥ / vāsudevo jagatsūti-sthiti-saṃyamakāraṇam
13 ॥ कस्माच्च पाण्डुपुत्त्राणामेका सा द्रुपदात्मजा । पञ्चानां महीषी कृष्णा ह्यत्र नः संशयो महान्
13 // kasmācca pāṇḍuputtrāṇāmekā sā drupadātmajā / pañcānāṃ mahīṣī kṛṣṇā hyatra naḥ saṃśayo mahān
14 ॥ भेषजं ब्रह्महत्याया बलदेवो महाबलः । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन कस्माच्चक्रे हलायुधः
14 // bheṣajaṃ brahmahatyāyā baladevo mahābalaḥ / tīrthayātrāprasaṅgena kasmāccakre halāyudhaḥ
15 ॥ कथञ्च द्रौपदेयास्ते ऽकृतदारा महारथाः । पाण्डुनाथा महात्मानो वधमापुरनाथवत्
15 // kathañca draupadeyāste 'kṛtadārā mahārathāḥ / pāṇḍunāthā mahātmāno vadhamāpuranāthavat
16 ॥ एतत्सर्वं विस्तरशो ममाख्यातुमिहार्हसि । भवन्तो मूढबुद्धीनामवबोधकराः सदा
16 // etatsarvaṃ vistaraśo mamākhyātumihārhasi / bhavanto mūḍhabuddhīnāmavabodhakarāḥ sadā
17 ॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा मार्कण्डेयो माहमुनिः । दशाष्टदोषरहितो वक्तुं समुपचक्रमे
17 // iti tasya vacaḥ śrutvā mārkaṇḍeyo māhamuniḥ / daśāṣṭadoṣarahito vaktuṃ samupacakrame
18 ॥ मार्कण्डेय उवाच क्रियाकालो ऽयमस्माकं समप्राप्तो मुनिसत्तम । विस्तरे चापि वक्तव्ये नैष कालः प्रशस्यते
18 // mārkaṇḍeya uvāca kriyākālo 'yamasmākaṃ samaprāpto munisattama / vistare cāpi vaktavye naiṣa kālaḥ praśasyate
19 ॥ ये तु वक्ष्यन्ति वक्ष्ये ऽद्य तानहं जैमिने तव । तथा च नष्टसन्देहं त्वां करिष्यन्ति पक्षिणः
19 // ye tu vakṣyanti vakṣye 'dya tānahaṃ jaimine tava / tathā ca naṣṭasandehaṃ tvāṃ kariṣyanti pakṣiṇaḥ
20 ॥ पिङ्गाक्षश्च विबोधश्च सुपुत्त्रः सुमुखस्तथा । द्रोणपुत्राः खगश्रेष्ठास्तत्त्वज्ञाः शास्त्रचिन्तकाः
20 // piṅgākṣaśca vibodhaśca suputtraḥ sumukhastathā / droṇaputrāḥ khagaśreṣṭhāstattvajñāḥ śāstracintakāḥ
21 ॥ वेदशास्त्रार्थविज्ञाने येषामव्याहता मतिः । विन्ध्यकन्दरमध्यस्थास्तानुपास्य च पृच्छ च
21 // vedaśāstrārthavijñāne yeṣāmavyāhatā matiḥ / vindhyakandaramadhyasthāstānupāsya ca pṛccha ca
22 ॥ एवमुक्तस्तदा तेन मार्कण्डेयेन धीमता । प्रत्युवाचर्षिशार्दूलो विस्मयोत्फुल्ललोचनः
22 // evamuktastadā tena mārkaṇḍeyena dhīmatā / pratyuvācarṣiśārdūlo vismayotphullalocanaḥ
23 ॥ जैमिनिरुवाच अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन् खगवागिव मानुषी । यत् पक्षिणस्ते विज्ञानमापुरत्यन्तदुर्लभम्
23 // jaiminiruvāca atyadbhutamidaṃ brahman khagavāgiva mānuṣī / yat pakṣiṇaste vijñānamāpuratyantadurlabham
24 ॥ तिर्यग्योन्यां यदि भवस्तेषां ज्ञानं कुतो ऽभवत् । कथञ्च द्रोणतनयाः प्रोच्यन्ते ते पतत्रिणः
24 // tiryagyonyāṃ yadi bhavasteṣāṃ jñānaṃ kuto 'bhavat / kathañca droṇatanayāḥ procyante te patatriṇaḥ
25 ॥ कश्च द्रोणः प्रविख्यातो यस्य पुत्रचतुष्टयम् । जातं गुणवतां तेषां धर्मज्ञानं महात्मनाम्
25 // kaśca droṇaḥ pravikhyāto yasya putracatuṣṭayam / jātaṃ guṇavatāṃ teṣāṃ dharmajñānaṃ mahātmanām
26 ॥ मार्कण्डेय उवाच शृणुष्वावहितो भूत्वा यद्वृत्तं नन्दने पुरा । शक्रस्याप्यसरसां चैव नारदस्य च सङ्गमे
26 // mārkaṇḍeya uvāca śṛṇuṣvāvahito bhūtvā yadvṛttaṃ nandane purā / śakrasyāpyasarasāṃ caiva nāradasya ca saṅgame
27 ॥ नारदो नन्दने ऽपश्यत् पुंश्चलीगणमध्यगम् । शक्रं सुराधिराजानं तन्मुखासक्तलोचनम्
27 // nārado nandane 'paśyat puṃścalīgaṇamadhyagam / śakraṃ surādhirājānaṃ tanmukhāsaktalocanam
28 ॥ स तेनर्षिवरिष्ठेन दृष्टमात्रः शचीपतिः । समुत्तस्थौ स्वकं चास्मै ददावासनमादरात्
28 // sa tenarṣivariṣṭhena dṛṣṭamātraḥ śacīpatiḥ / samuttasthau svakaṃ cāsmai dadāvāsanamādarāt
29 ॥ तं दृष्ट्वा बलवृत्रघ्नमुत्थितं त्रिदशाङ्गनाः । प्रणेमुस्ताश्च देवर्षि विनयावनताः स्थिताः
29 // taṃ dṛṣṭvā balavṛtraghnamutthitaṃ tridaśāṅganāḥ / praṇemustāśca devarṣi vinayāvanatāḥ sthitāḥ
30 ॥ ताभिरभ्यर्चितः सो ऽथ उपविष्टे शतक्रतौ । यथार्हं कृतसम्भाषः कथाश्चक्रे मनोरमाः
30 // tābhirabhyarcitaḥ so 'tha upaviṣṭe śatakratau / yathārhaṃ kṛtasambhāṣaḥ kathāścakre manoramāḥ
31 ॥ शक्र उवाच ततः कथान्तरे शक्रस्तमुवाच महामुनिम् । देह्याज्ञां नृत्यतामासां तव याभिमतेति वै
31 // śakra uvāca tataḥ kathāntare śakrastamuvāca mahāmunim / dehyājñāṃ nṛtyatāmāsāṃ tava yābhimateti vai
32 ॥ रम्भा वा कर्कशा वाथ उर्वश्यथ तिलोत्तमा । घृताची मेनका वापि यत्र वा भवतो रुचिः
32 // rambhā vā karkaśā vātha urvaśyatha tilottamā / ghṛtācī menakā vāpi yatra vā bhavato ruciḥ
33 ॥ एतच्छ्रुत्वा द्विजश्रेष्ठो वचो शक्रस्य नारदः । विचिन्त्याप्सरसः प्राह विनयावनताः स्थिताः
33 // etacchrutvā dvijaśreṣṭho vaco śakrasya nāradaḥ / vicintyāpsarasaḥ prāha vinayāvanatāḥ sthitāḥ
34 ॥ युष्माकमिह सर्वासां रूपौदार्यगुणाधिकम् । आत्मानं मन्यते या तु सा नृत्यतु ममाग्रतः
34 // yuṣmākamiha sarvāsāṃ rūpaudāryaguṇādhikam / ātmānaṃ manyate yā tu sā nṛtyatu mamāgrataḥ
35 ॥ गुणरूपविहीनायाः सिद्धिर्नाट्यस्य नास्ति वै । चार्वधिष्ठानवन्नृत्यं नृत्यमन्यद्विडम्बनम्
35 // guṇarūpavihīnāyāḥ siddhirnāṭyasya nāsti vai / cārvadhiṣṭhānavannṛtyaṃ nṛtyamanyadviḍambanam
36 ॥ तद्वाक्यसमकालं च एकैकास्ता नतास्ततः । अहं गुणाधिका न त्वं न त्वं चान्याब्रवीदिदम्
36 // tadvākyasamakālaṃ ca ekaikāstā natāstataḥ / ahaṃ guṇādhikā na tvaṃ na tvaṃ cānyābravīdidam
37 ॥ मार्कण्डेय उवाच तासां संभ्रममालोक्य भगवान् पाकशासनः । पृच्छ्यतां मुनिरित्याह वक्ता यां वो गुणाधिकाम्
37 // mārkaṇḍeya uvāca tāsāṃ saṃbhramamālokya bhagavān pākaśāsanaḥ / pṛcchyatāṃ munirityāha vaktā yāṃ vo guṇādhikām
38 ॥ शक्रच्छन्दानुयाताभिः पृष्टस्ताभिः सनारदः । प्रोवाच यत् तदा वाक्यं जैमिने तन्निबोध मे
38 // śakracchandānuyātābhiḥ pṛṣṭastābhiḥ sanāradaḥ / provāca yat tadā vākyaṃ jaimine tannibodha me
39 ॥ तपस्यन्तं नगेन्द्रस्थं या वः क्षोभयते बलात् । दुर्वाससं मुनिश्रेष्ठं तां वो मन्ये गुणाधिकाम्
39 // tapasyantaṃ nagendrasthaṃ yā vaḥ kṣobhayate balāt / durvāsasaṃ muniśreṣṭhaṃ tāṃ vo manye guṇādhikām
40 ॥ मार्कण्डेय उवाच तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वा वेपतकन्धराः । अशक्यमेतदस्माकमिति ताश्चक्रिरे कथाः
40 // mārkaṇḍeya uvāca tasya tadvacanaṃ śrutvā sarvā vepatakandharāḥ / aśakyametadasmākamiti tāścakrire kathāḥ
41 ॥ तत्राप्सरा वपुर्नाम मुनिक्षोभणगर्विता । प्रत्युवाचाद्य यास्यामि यत्रासौ संस्थितो मुनिः
41 // tatrāpsarā vapurnāma munikṣobhaṇagarvitā / pratyuvācādya yāsyāmi yatrāsau saṃsthito muniḥ
42 ॥ अद्य तं देहयन्तारं प्रयुक्तेन्द्रियवाजिनम् । स्मरशस्त्रगलद्रश्मिं करिष्यामि कुसारथिम्
42 // adya taṃ dehayantāraṃ prayuktendriyavājinam / smaraśastragaladraśmiṃ kariṣyāmi kusārathim
43 ॥ ब्रह्मा जनार्दनो वापि यदि वा नीललोहितः । तमप्यद्य करिष्यामि कामबाणक्षतान्तरम्
43 // brahmā janārdano vāpi yadi vā nīlalohitaḥ / tamapyadya kariṣyāmi kāmabāṇakṣatāntaram
44 ॥ इत्युक्त्वा प्रजगामाथ प्रालेयाद्रिं वपुस्तदा । मुनेस्तपः प्रभावेण प्रशान्तश्वापदाश्रमम्
44 // ityuktvā prajagāmātha prāleyādriṃ vapustadā / munestapaḥ prabhāveṇa praśāntaśvāpadāśramam
45 ॥ स पुंस्कोकिलमाधुर्या यत्रास्ते स महामुनिः । क्रोशमात्रं स्थिता तस्मादगायत वराप्सराः
45 // sa puṃskokilamādhuryā yatrāste sa mahāmuniḥ / krośamātraṃ sthitā tasmādagāyata varāpsarāḥ
46 ॥ तद्गीतध्वनिमाकर्ण्य मुनिर्विस्मितमानसः । जगाम तत्र यत्रास्ते सा बाला रुचिरानना
46 // tadgītadhvanimākarṇya munirvismitamānasaḥ / jagāma tatra yatrāste sā bālā rucirānanā
47 ॥ तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं मुनिः संस्तभ्य मानसम् । क्षोभणायागतां ज्ञात्वा कोपामर्षसन्वितः
47 // tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ muniḥ saṃstabhya mānasam / kṣobhaṇāyāgatāṃ jñātvā kopāmarṣasanvitaḥ
48 ॥ उवाचेदं ततो वाक्यं महर्षिस्तां महातपाः
48 // uvācedaṃ tato vākyaṃ maharṣistāṃ mahātapāḥ
49 ॥ यस्माद्दुः खार्जितस्येह तपसो विध्नकारणात् । आगतासि मदोन्मत्ते मम दुः खाय खेचरि
49 // yasmādduḥ khārjitasyeha tapaso vidhnakāraṇāt / āgatāsi madonmatte mama duḥ khāya khecari
50 ॥ तस्मात् सुपर्णगोत्रे त्वं मत्क्रोधकलुषीकृता । जन्म प्राप्स्यसि दुष्प्रज्ञे यावद्वर्षाणि षोडश
50 // tasmāt suparṇagotre tvaṃ matkrodhakaluṣīkṛtā / janma prāpsyasi duṣprajñe yāvadvarṣāṇi ṣoḍaśa
51 ॥ निजरूपं परित्यज्य पक्षिणीरूपधारिणी । चत्वारस्ते च तनया जनिष्यन्ते ऽधमाप्सराः
51 // nijarūpaṃ parityajya pakṣiṇīrūpadhāriṇī / catvāraste ca tanayā janiṣyante 'dhamāpsarāḥ
52 ॥ अप्राप्य तेषु च प्रीतिं शस्त्रपूता पुनर्दिवि । वासमाप्स्यसि वक्तव्यं नोत्तरं ते कथञ्चन
52 // aprāpya teṣu ca prītiṃ śastrapūtā punardivi / vāsamāpsyasi vaktavyaṃ nottaraṃ te kathañcana
53 ॥ इति वचनमसह्यं कोपसंरक्तदृष्टिश् चलकलबलयां तां मानिनीं श्रावयित्वा । तरलतरतरङ्गां गां परित्यज्य विप्रः प्रथितगुणगणौघां संप्रयाताः खगङ्गाम्
53 // iti vacanamasahyaṃ kopasaṃraktadṛṣṭiś calakalabalayāṃ tāṃ māninīṃ śrāvayitvā / taralatarataraṅgāṃ gāṃ parityajya vipraḥ prathitaguṇagaṇaughāṃ saṃprayātāḥ khagaṅgām