32 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेठपित्रापुत्रसंवादोऽ नाम एकादशो ऽध्यायः द्वादशो ऽध्यायः पितोवाच साधु वत्स ! त्वयाख्यातं संसारगहनं परम् । ज्ञानप्रदानसम्भूतं समाश्रित्य महाफलम्
32 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇeṭhapitrāputrasaṃvādo' nāma ekādaśo 'dhyāyaḥ dvādaśo 'dhyāyaḥ pitovāca sādhu vatsa ! tvayākhyātaṃ saṃsāragahanaṃ param / jñānapradānasambhūtaṃ samāśritya mahāphalam
1 ॥ तत्र ते नरकाः सर्वे यथा वै रौरवस्तथा । वर्णितास्तान् समाचक्ष्व विस्तरेण महामते
1 // tatra te narakāḥ sarve yathā vai rauravastathā / varṇitāstān samācakṣva vistareṇa mahāmate
2 ॥ पुत्र उवाच रौरवस्ते समाख्यातः प्रथमं नरको मया । महारौरवसंज्ञं तु शृणुष्व नरकं पितः
2 // putra uvāca rauravaste samākhyātaḥ prathamaṃ narako mayā / mahārauravasaṃjñaṃ tu śṛṇuṣva narakaṃ pitaḥ
3 ॥ योजनानां सहस्राणि सप्त पञ्च समन्ततः । तत्र ताम्रमयी भूमिरधस्तस्य हुताशनः
3 // yojanānāṃ sahasrāṇi sapta pañca samantataḥ / tatra tāmramayī bhūmiradhastasya hutāśanaḥ
4 ॥ तत्तापतप्ता सर्वाशा प्रोद्यदिन्दुसमप्रभा । विभात्यतिमहारौद्रा दर्शनस्पर्शनादिषु
4 // tattāpataptā sarvāśā prodyadindusamaprabhā / vibhātyatimahāraudrā darśanasparśanādiṣu
5 ॥ तस्यां बद्धः कराभ्याञ्च पद्भ्याञ्चैव यमानुगैः । मुच्यते पापकृन्मध्ये लुठमानः स गच्छति
5 // tasyāṃ baddhaḥ karābhyāñca padbhyāñcaiva yamānugaiḥ / mucyate pāpakṛnmadhye luṭhamānaḥ sa gacchati
6 ॥ काकैर्वकैर्वृकोलूकैर्वृश्चिकैर्मशकैस्तथा । भक्ष्यमाणस्तथा गृध्रैर्द्रुतं मार्गे विकृष्यते
6 // kākairvakairvṛkolūkairvṛścikairmaśakaistathā / bhakṣyamāṇastathā gṛdhrairdrutaṃ mārge vikṛṣyate
7 ॥ दह्यमानः पितर्मातर्भ्रातस्तातेति चाकुलः । वदत्यसकृदुद्विग्नो न शान्तिमधिगच्छति
7 // dahyamānaḥ pitarmātarbhrātastāteti cākulaḥ / vadatyasakṛdudvigno na śāntimadhigacchati
8 ॥ एवं तस्मान्नरैमर्मोक्षो ह्यतिक्रान्तैरवाप्यते । वर्षायुतायुतैः पापं यैः कृतं दुष्टबुद्धिभिः
8 // evaṃ tasmānnaraimarmokṣo hyatikrāntairavāpyate / varṣāyutāyutaiḥ pāpaṃ yaiḥ kṛtaṃ duṣṭabuddhibhiḥ
9 ॥ तथान्यस्तु तमो नाम सो ऽतिशीतः स्वभावतः । महारौरववद् दीर्घस्तथा स तमसा वृतः
9 // tathānyastu tamo nāma so 'tiśītaḥ svabhāvataḥ / mahārauravavad dīrghastathā sa tamasā vṛtaḥ
10 ॥ शीतार्तास्तत्र धावन्तो नरास्तमसि दारुणे । परस्परं समासाद्य परिरभ्याश्रयन्ति च
10 // śītārtāstatra dhāvanto narāstamasi dāruṇe / parasparaṃ samāsādya parirabhyāśrayanti ca
11 ॥ दन्तास्तेषाञ्च भज्यन्ते शीतार्तिपरिकम्पिताः । क्षुत्तृष्णाप्रबलास्तत्र तथैवान्ये ऽप्युपद्रवाः
11 // dantāsteṣāñca bhajyante śītārtiparikampitāḥ / kṣuttṛṣṇāprabalāstatra tathaivānye 'pyupadravāḥ
12 ॥ हिमखण्डवहो वायुर्भिनत्त्यस्थीनि दारुणः । मज्जासृग्गलितं तस्मादश्नुवन्ति क्षुधान्विताः
12 // himakhaṇḍavaho vāyurbhinattyasthīni dāruṇaḥ / majjāsṛggalitaṃ tasmādaśnuvanti kṣudhānvitāḥ
13 ॥ लेलिह्यमाना भ्राम्यन्ते परस्परसमागमे । एवं तत्रापि सुमहान् क्लेशस्तमसि मानवैः
13 // lelihyamānā bhrāmyante parasparasamāgame / evaṃ tatrāpi sumahān kleśastamasi mānavaiḥ
14 ॥ प्राप्यते ब्राह्मणश्रेष्ठ यावद्दुष्कृतसंक्षयः । निकृन्तन इति ख्यातस्ततो ऽन्यो नरकोत्तमः
14 // prāpyate brāhmaṇaśreṣṭha yāvadduṣkṛtasaṃkṣayaḥ / nikṛntana iti khyātastato 'nyo narakottamaḥ
15 ॥ तस्मिन् कुलालचक्राणि भ्राम्यन्त्यविरतं पितः । तेष्वारोप्य निकृत्यन्ते कालसूत्रेण मानवाः
15 // tasmin kulālacakrāṇi bhrāmyantyavirataṃ pitaḥ / teṣvāropya nikṛtyante kālasūtreṇa mānavāḥ
16 ॥ यमानुगाङ्गुलिस्थेन आपादतलमस्तकम् । न चैषां जीवितभ्रंशो जायते द्विजसत्तम
16 // yamānugāṅgulisthena āpādatalamastakam / na caiṣāṃ jīvitabhraṃśo jāyate dvijasattama
17 ॥ छिन्नानि तेषां शतशः खण्डान्यैक्यं व्रजन्ति च । एवं वर्षसहस्राणि छिद्यन्ते पापकर्मिणः
17 // chinnāni teṣāṃ śataśaḥ khaṇḍānyaikyaṃ vrajanti ca / evaṃ varṣasahasrāṇi chidyante pāpakarmiṇaḥ
18 ॥ तावद् यावदशेषं वै तत्पापं हि क्षयं गतम् । अप्रतिष्ठञ्च नरकं शृणुष्व गदतो मम
18 // tāvad yāvadaśeṣaṃ vai tatpāpaṃ hi kṣayaṃ gatam / apratiṣṭhañca narakaṃ śṛṇuṣva gadato mama
19 ॥ अत्रस्थैर्नारकैर्दुः खमसह्यमनुभूयते । तान्येव यत्र चक्राणि घटीयन्त्राणि चान्यतः
19 // atrasthairnārakairduḥ khamasahyamanubhūyate / tānyeva yatra cakrāṇi ghaṭīyantrāṇi cānyataḥ
20 ॥ दुः खस्य हेतुभूतानि पापकर्मकृतां नृणाम् । चक्रेष्वारोपिताः केचिद् भ्राम्यन्ते तत्र मानवाः
20 // duḥ khasya hetubhūtāni pāpakarmakṛtāṃ nṛṇām / cakreṣvāropitāḥ kecid bhrāmyante tatra mānavāḥ
21 ॥ यावद्वर्षसहस्राणि न तेषां स्थितिरन्तरा । घटीयन्त्रेषु चैवान्यो बद्धस्तोये यथा घटी
21 // yāvadvarṣasahasrāṇi na teṣāṃ sthitirantarā / ghaṭīyantreṣu caivānyo baddhastoye yathā ghaṭī
22 ॥ भ्राम्यन्ते मानवा रक्तमुदिगरन्तः पुनः पुनः । अस्त्रैर्मुखविनिष्क्रान्तैः नेत्रैरश्रुविलम्बिभिः
22 // bhrāmyante mānavā raktamudigarantaḥ punaḥ punaḥ / astrairmukhaviniṣkrāntaiḥ netrairaśruvilambibhiḥ
23 ॥ दुः खानि ते प्राप्नुवन्ति यान्यसह्यानि जन्तुभिः । असिपत्रवनं नाम नरकं शृणु चापरम्
23 // duḥ khāni te prāpnuvanti yānyasahyāni jantubhiḥ / asipatravanaṃ nāma narakaṃ śṛṇu cāparam
24 ॥ योजनानां सहस्रं यो ज्वलदग्न्यास्तृतावनिः । तप्ताः सूर्यकरैश्चण्डैर्यत्रातीव सुदारुणैः
24 // yojanānāṃ sahasraṃ yo jvaladagnyāstṛtāvaniḥ / taptāḥ sūryakaraiścaṇḍairyatrātīva sudāruṇaiḥ
25 ॥ प्रपतन्ति सदा तत्र प्राणिनो नरकौकसः । तन्मध्ये च वनं रम्यं स्निग्धपत्रं विभाव्यते
25 // prapatanti sadā tatra prāṇino narakaukasaḥ / tanmadhye ca vanaṃ ramyaṃ snigdhapatraṃ vibhāvyate
26 ॥ पत्राणि तत्र खङ्गानां फलानि द्विजसत्तमम् । श्वानश्च तत्र सबलाः स्वनन्त्ययुतशोभिताः
26 // patrāṇi tatra khaṅgānāṃ phalāni dvijasattamam / śvānaśca tatra sabalāḥ svanantyayutaśobhitāḥ
27 ॥ महावक्त्रा महादंष्ट्रा व्याघ्रा इव भयानकाः । ततस्तद्वनमालोक्य शिशिरच्छायमग्रतः
27 // mahāvaktrā mahādaṃṣṭrā vyāghrā iva bhayānakāḥ / tatastadvanamālokya śiśiracchāyamagrataḥ
28 ॥ प्रयान्ति प्राणिनस्तत्र तीव्रतृट्परिपीडिताः । हा मातर्हा तात ! इति क्रान्दन्तो ऽतीव दुः खिता
28 // prayānti prāṇinastatra tīvratṛṭparipīḍitāḥ / hā mātarhā tāta ! iti krāndanto 'tīva duḥ khitā
29 ॥ दह्यमानाङ्घ्रयुगला धरणीस्थेन वह्निना । तेषां गतानां तत्रासिपत्रपाती समीरणः
29 // dahyamānāṅghrayugalā dharaṇīsthena vahninā / teṣāṃ gatānāṃ tatrāsipatrapātī samīraṇaḥ
30 ॥ प्रवाति तेन पात्यन्ते तेषां खड्गान्यथोपरि । ततः पतन्ति ते भूमौ ज्वलत्पवकसञ्चये
30 // pravāti tena pātyante teṣāṃ khaḍgānyathopari / tataḥ patanti te bhūmau jvalatpavakasañcaye
31 ॥ लेलिह्यमाने चान्यत्र व्याप्ताशेषमहीतले । सारमेयास्ततः शीघ्रं शातयन्ति शरीरतः
31 // lelihyamāne cānyatra vyāptāśeṣamahītale / sārameyāstataḥ śīghraṃ śātayanti śarīrataḥ
32 ॥ तेषामङ्गानि रुदतामनेकान्यतिभीषणाः । असिपत्रवनं तात ! मयैतत् कीर्तितं तव
32 // teṣāmaṅgāni rudatāmanekānyatibhīṣaṇāḥ / asipatravanaṃ tāta ! mayaitat kīrtitaṃ tava
33 ॥ अतः परं भीमतरं तप्तकुम्भं निबोध मे । समन्ततस्तप्तकुम्भा वह्निज्वालासमावृताः
33 // ataḥ paraṃ bhīmataraṃ taptakumbhaṃ nibodha me / samantatastaptakumbhā vahnijvālāsamāvṛtāḥ
34 ॥ ज्वलदग्निचयोद्वृत्ततैलायश्चूर्णपूरिताः । तेषु दुष्कृतकर्माणो याम्यैः क्षिप्ता ह्यधोमुखाः
34 // jvaladagnicayodvṛttatailāyaścūrṇapūritāḥ / teṣu duṣkṛtakarmāṇo yāmyaiḥ kṣiptā hyadhomukhāḥ
35 ॥ क्वाथ्यन्ते विस्फुटद्गात्र-गलन्मज्जजलाविलाः । स्फुरत्कपालनेत्रास्थिच्छिद्यमाना विभीषणैः
35 // kvāthyante visphuṭadgātra-galanmajjajalāvilāḥ / sphuratkapālanetrāsthicchidyamānā vibhīṣaṇaiḥ
36 ॥ गृध्रैरुत्पाट्य मुच्यन्ते पुनस्तेष्वेव वेगितैः । पुनः सिमसिमायन्ते तैलेनैक्यं व्रजन्ति च
36 // gṛdhrairutpāṭya mucyante punasteṣveva vegitaiḥ / punaḥ simasimāyante tailenaikyaṃ vrajanti ca
37 ॥ द्रवीभूतैः शिरोगात्र-स्नायु-मांस-त्वगस्थिभिः । ततो याम्यैर्नरैराशु दर्व्या घट्टनघट्टिताः
37 // dravībhūtaiḥ śirogātra-snāyu-māṃsa-tvagasthibhiḥ / tato yāmyairnarairāśu darvyā ghaṭṭanaghaṭṭitāḥ
38 ॥ कृतावर्ते महातैले मथ्यन्ते पापकर्मिणः । एष ते विस्तरेणोक्तस्तप्तकुम्भो मया पितः
38 // kṛtāvarte mahātaile mathyante pāpakarmiṇaḥ / eṣa te vistareṇoktastaptakumbho mayā pitaḥ