104 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे कुवलयाश्वीये मदालसापरिणयनं नामैकविंशो ऽध्यायः द्वाविंशो ऽध्यायः पुत्रावूचतुः ततः काले वहुतिथे गते राजा पुनः सुतम् । प्राह गच्छाशु विप्राणां त्राणाय चर मेदिनीम्
104 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe kuvalayāśvīye madālasāpariṇayanaṃ nāmaikaviṃśo 'dhyāyaḥ dvāviṃśo 'dhyāyaḥ putrāvūcatuḥ tataḥ kāle vahutithe gate rājā punaḥ sutam / prāha gacchāśu viprāṇāṃ trāṇāya cara medinīm
1 ॥ अश्वमेनं समारुह्य प्रातः प्रातर्दिने दिने । अबाधा द्विजमुख्यानामन्वेष्टव्या सदैव हि
1 // aśvamenaṃ samāruhya prātaḥ prātardine dine / abādhā dvijamukhyānāmanveṣṭavyā sadaiva hi
2 ॥ दुर्वृत्ताः सन्ति शतशो दानवाः पापयोनयः । तेभ्यो न स्याद्यथा बाधा मुनीनां त्वं तथा कुरु
2 // durvṛttāḥ santi śataśo dānavāḥ pāpayonayaḥ / tebhyo na syādyathā bādhā munīnāṃ tvaṃ tathā kuru
3 ॥ स यथोक्तस्ततः पित्रा तथा चक्रे नृपात्मजः । परिक्रम्य महीं सर्वां ववन्दे चरणौ पितुः
3 // sa yathoktastataḥ pitrā tathā cakre nṛpātmajaḥ / parikramya mahīṃ sarvāṃ vavande caraṇau pituḥ
4 ॥ अहन्यहन्यनुप्राप्ते पूर्वाह्ने नृपनन्दनः । ततश्च शेषं दिवसं तया रेमे सुमध्यया
4 // ahanyahanyanuprāpte pūrvāhne nṛpanandanaḥ / tataśca śeṣaṃ divasaṃ tayā reme sumadhyayā
5 ॥ एकदा तु चारन् सो ऽथ ददर्श यमुनातटे । पातालकेतोरनुजं तालकेतुं कृताश्रमम्
5 // ekadā tu cāran so 'tha dadarśa yamunātaṭe / pātālaketoranujaṃ tālaketuṃ kṛtāśramam
6 ॥ मायावी दानवः सो ऽथ मुनिरूपं समास्थितः । स प्राह राजपुत्रं तं पूर्ववैरमनुस्मरन्
6 // māyāvī dānavaḥ so 'tha munirūpaṃ samāsthitaḥ / sa prāha rājaputraṃ taṃ pūrvavairamanusmaran
7 ॥ राजपुत्र ब्रीवीमि त्वां तत् कुरुष्व यदीच्छसि । न च ते प्रार्थनाभङ्गः कार्यः सत्यप्रतिश्रव
7 // rājaputra brīvīmi tvāṃ tat kuruṣva yadīcchasi / na ca te prārthanābhaṅgaḥ kāryaḥ satyapratiśrava
8 ॥ यक्ष्ये यज्ञेन धर्माय कर्तव्याश्च तथेष्टयः । चितयस्तत्र कर्तव्या नास्ति मे दक्षैणा यतः
8 // yakṣye yajñena dharmāya kartavyāśca tatheṣṭayaḥ / citayastatra kartavyā nāsti me dakṣaiṇā yataḥ
9 ॥ अतः प्रयच्छ मे वीर हिरण्यार्थं स्वभूषणम् । यदेतत् कण्ठलग्नं ते रक्ष चेमं माश्रमम्
9 // ataḥ prayaccha me vīra hiraṇyārthaṃ svabhūṣaṇam / yadetat kaṇṭhalagnaṃ te rakṣa cemaṃ māśramam
10 ॥ यावदन्तर्जले देवं वरुणं यादसां पतिम् । वैदिकैर्वारुणैर्मन्त्रैः प्रजानां पुष्टिहेतुकैः
10 // yāvadantarjale devaṃ varuṇaṃ yādasāṃ patim / vaidikairvāruṇairmantraiḥ prajānāṃ puṣṭihetukaiḥ
11 ॥ अभिष्टूय त्वरायुक्तः समभ्येमीति वादिनम् । तं प्रणम्य ततः प्रादात् स तस्मै कण्ठभूषणम्
11 // abhiṣṭūya tvarāyuktaḥ samabhyemīti vādinam / taṃ praṇamya tataḥ prādāt sa tasmai kaṇṭhabhūṣaṇam
12 ॥ प्राह यैनं भवान् यातु निर्व्यलीकेन चेतसा । स्थास्यामि तावदत्रैव तवाश्रमसमीपतः
12 // prāha yainaṃ bhavān yātu nirvyalīkena cetasā / sthāsyāmi tāvadatraiva tavāśramasamīpataḥ
13 ॥ तवादेशान्महाभाग यावदागमनं तव । न ते ऽत्र कश्चिदाबाधां करिष्यति मयि स्थिते । विश्रब्धश्चात्वरन् ब्रह्मन् कुरुष्व त्वं मनोगतम्
13 // tavādeśānmahābhāga yāvadāgamanaṃ tava / na te 'tra kaścidābādhāṃ kariṣyati mayi sthite / viśrabdhaścātvaran brahman kuruṣva tvaṃ manogatam
14 ॥ पुत्रावूचतुः एकमुक्तस्ततस्तेन स ममज्ज नदीजले । ररक्ष सो ऽपि तस्यैव मायाविहितमाश्रमम्
14 // putrāvūcatuḥ ekamuktastatastena sa mamajja nadījale / rarakṣa so 'pi tasyaiva māyāvihitamāśramam
15 ॥ गत्वा जलाशयात् तस्मात् तालकेतुश्च तत्परम् । मदालसायाः प्रत्यक्षमन्येषाञ्चैतदुक्तवान्
15 // gatvā jalāśayāt tasmāt tālaketuśca tatparam / madālasāyāḥ pratyakṣamanyeṣāñcaitaduktavān
16 ॥ तालकेतुरुवाच वीरः कुवलयाश्वो ऽसौ ममाश्रमसमीपतः । केनापि दुष्टदैत्येन कुर्वन् रक्षां तपस्विनाम्
16 // tālaketuruvāca vīraḥ kuvalayāśvo 'sau mamāśramasamīpataḥ / kenāpi duṣṭadaityena kurvan rakṣāṃ tapasvinām
17 ॥ युध्यमानो यथाशक्ति निघ्नन् ब्रह्मद्विषो युधि । मायामाश्रित्य पापेन भिन्नः शूलेन वक्षसी
17 // yudhyamāno yathāśakti nighnan brahmadviṣo yudhi / māyāmāśritya pāpena bhinnaḥ śūlena vakṣasī
18 ॥ म्रियमाणेन तेनेदं दत्तं मे कण्ठभूषणम् । प्रापितश्चाग्निसंयोगं स वने शूद्रतापसैः
18 // mriyamāṇena tenedaṃ dattaṃ me kaṇṭhabhūṣaṇam / prāpitaścāgnisaṃyogaṃ sa vane śūdratāpasaiḥ
19 ॥ कृतार्तह्रेषाशब्दो वै त्रस्तः साश्रुविलोचनः । नीतः सो ऽश्वश्च तेनैव दानवेन दुरात्मना
19 // kṛtārtahreṣāśabdo vai trastaḥ sāśruvilocanaḥ / nītaḥ so 'śvaśca tenaiva dānavena durātmanā
20 ॥ एतन्मया नृशंसेन दृष्टं दुष्कृतकारिणा । यदत्रानन्तरं कृत्यं क्रियतां तदकालिकम्
20 // etanmayā nṛśaṃsena dṛṣṭaṃ duṣkṛtakāriṇā / yadatrānantaraṃ kṛtyaṃ kriyatāṃ tadakālikam
21 ॥ हृदयाश्वासनञ्चैतद् गृह्यतां कण्ठभूषणम् । नास्माकं हि सुवर्णेन कृत्यमस्ति तपस्विनाम्
21 // hṛdayāśvāsanañcaitad gṛhyatāṃ kaṇṭhabhūṣaṇam / nāsmākaṃ hi suvarṇena kṛtyamasti tapasvinām
22 ॥ पुत्रावूचतुः इत्युक्त्वोत्सृज्य दत्भूमौ स जगाम यथागतम् । निपपात जनः सो ऽथ शोकार्तो मूर्च्छयाऽतुरः
22 // putrāvūcatuḥ ityuktvotsṛjya datbhūmau sa jagāma yathāgatam / nipapāta janaḥ so 'tha śokārto mūrcchayā'turaḥ
23 ॥ तत्क्षणात् चेतनां प्राप्य सर्वास्ता नृपयोषितः । राजपत्न्यश्च राजा च विलेपुरतिदुः खिताः
23 // tatkṣaṇāt cetanāṃ prāpya sarvāstā nṛpayoṣitaḥ / rājapatnyaśca rājā ca vilepuratiduḥ khitāḥ
24 ॥ मदालसा तु द् दृष्ट्वा तदीयं कण्ठभूषणम् । तत्याजाशु प्रियान् प्राणान् श्रुत्वा च निहन्त पतिम्
24 // madālasā tu d dṛṣṭvā tadīyaṃ kaṇṭhabhūṣaṇam / tatyājāśu priyān prāṇān śrutvā ca nihanta patim
25 ॥ ततस्तथा महाक्रन्दः पौराणां भवनेष्वभूत् । यथैव तस्य नृपतेः स्वगेहे समवर्तत
25 // tatastathā mahākrandaḥ paurāṇāṃ bhavaneṣvabhūt / yathaiva tasya nṛpateḥ svagehe samavartata
26 ॥ राजा च तां मृतां दृष्ट्वा विना भर्त्रा मदालसाम् । प्रत्युवाच जनं सर्वं विमृश्य सुस्थमानसः
26 // rājā ca tāṃ mṛtāṃ dṛṣṭvā vinā bhartrā madālasām / pratyuvāca janaṃ sarvaṃ vimṛśya susthamānasaḥ
27 ॥ न रोदितव्यं पश्यामि भवतामात्मनस्तथा । सर्वेषामेव संचिन्त्य सम्बन्धानामनित्यताम्
27 // na roditavyaṃ paśyāmi bhavatāmātmanastathā / sarveṣāmeva saṃcintya sambandhānāmanityatām
28 ॥ किन्नु शोचामि तनयं किन्नु शोचाम्यहं स्नुषाम् । विमृश्य कृतकृत्यत्वाम्नम्ये ऽशोच्यावुभावपि
28 // kinnu śocāmi tanayaṃ kinnu śocāmyahaṃ snuṣām / vimṛśya kṛtakṛtyatvāmnamye 'śocyāvubhāvapi
29 ॥ मच्छ्रु श्रुपुर्मद्वचनाद्द्विजरक्षणतत्परः । प्राप्तो मे यः सुतो मृत्युं कथं शोच्यः स धीमताम्
29 // macchru śrupurmadvacanāddvijarakṣaṇatatparaḥ / prāpto me yaḥ suto mṛtyuṃ kathaṃ śocyaḥ sa dhīmatām
30 ॥ अवश्यं याति यद्देहं तद्द्विजानां कृते यदि । मम पुत्रेण संत्यक्तं नन्वभ्युदयकारि तत्
30 // avaśyaṃ yāti yaddehaṃ taddvijānāṃ kṛte yadi / mama putreṇa saṃtyaktaṃ nanvabhyudayakāri tat
31 ॥ इयञ्च सत्कुलोत्पन्ना भर्तर्येवमनुव्रतां । कथन्नु शोच्या नारीणां भर्तुरन्यन्न दैवतम्
31 // iyañca satkulotpannā bhartaryevamanuvratāṃ / kathannu śocyā nārīṇāṃ bharturanyanna daivatam
32 ॥ अस्माकं बान्धवानाञ्च तथान्येषां दयावताम् । शोच्या ह्येषा भवेदेवं यदि भर्त्रा वियोगिनी
32 // asmākaṃ bāndhavānāñca tathānyeṣāṃ dayāvatām / śocyā hyeṣā bhavedevaṃ yadi bhartrā viyoginī
33 ॥ या तु भर्तुर्वधं श्रुत्वा तत्क्षणादेव भामिनी । भर्तारमनुयातेयं न शोच्यातो विपश्चिताम्
33 // yā tu bharturvadhaṃ śrutvā tatkṣaṇādeva bhāminī / bhartāramanuyāteyaṃ na śocyāto vipaścitām
34 ॥ ताः शोच्या या वियोगिन्यो न शोच्या या मृताः सह । भर्त्रा वियोगस्त्वनया नानुभूतः कृतज्ञया
34 // tāḥ śocyā yā viyoginyo na śocyā yā mṛtāḥ saha / bhartrā viyogastvanayā nānubhūtaḥ kṛtajñayā
35 ॥ दातारं सर्वसौख्यानामिह चामुत्र चोभयोः । लोकयोः का हि भर्तारं नारी मन्येत मानुषम्
35 // dātāraṃ sarvasaukhyānāmiha cāmutra cobhayoḥ / lokayoḥ kā hi bhartāraṃ nārī manyeta mānuṣam
36 ॥ नासौ शोच्यो न चैवेयं नाहं तज्जननी न च । त्यजता ब्राह्मणार्थाय प्राणान् सर्वे स्म तारिताः
36 // nāsau śocyo na caiveyaṃ nāhaṃ tajjananī na ca / tyajatā brāhmaṇārthāya prāṇān sarve sma tāritāḥ
37 ॥ विप्राणं मम धर्मस्य गतः स हि महामतिः । आनृण्यमर्धभुक्तस्य त्यागाद् देहस्य मे सुतः
37 // viprāṇaṃ mama dharmasya gataḥ sa hi mahāmatiḥ / ānṛṇyamardhabhuktasya tyāgād dehasya me sutaḥ
38 ॥ मातुः सतीत्वं मद्वंशवैमल्यं शौर्यमात्मनः । संग्रामे संत्यजन् प्राणान् नात्यजद् द्विजरक्षणम्
38 // mātuḥ satītvaṃ madvaṃśavaimalyaṃ śauryamātmanaḥ / saṃgrāme saṃtyajan prāṇān nātyajad dvijarakṣaṇam
39 ॥ पुत्रावूचतुः ततः कुवलयाश्वस्य माता भर्तुरनन्तरम् । श्रुत्वा पुत्रवधं तादृक् प्राह दृष्ट्वा तु तं पतिम्
39 // putrāvūcatuḥ tataḥ kuvalayāśvasya mātā bharturanantaram / śrutvā putravadhaṃ tādṛk prāha dṛṣṭvā tu taṃ patim
40 ॥ मातोवाच न मे मात्रा न मे स्वस्त्रा प्राप्ता प्रीतिर्नृपेदृशी । श्रुत्वा मुनिपरित्राणे हतं पुत्रं यथा मया
40 // mātovāca na me mātrā na me svastrā prāptā prītirnṛpedṛśī / śrutvā muniparitrāṇe hataṃ putraṃ yathā mayā
41 ॥ शोचतां बान्धवानां ये निः श्वसन्तो ऽतिदुः खिताः । म्रियन्ते व्याधिना क्लिष्टास्तेषां माता वृथाप्रजा
41 // śocatāṃ bāndhavānāṃ ye niḥ śvasanto 'tiduḥ khitāḥ / mriyante vyādhinā kliṣṭāsteṣāṃ mātā vṛthāprajā
42 ॥ संग्रामे युध्यमाना ये ऽभीता गोद्विजरक्षणे । क्षुण्णाः शस्त्रैर्विपद्यन्ते त एव भुवि मानवाः
42 // saṃgrāme yudhyamānā ye 'bhītā godvijarakṣaṇe / kṣuṇṇāḥ śastrairvipadyante ta eva bhuvi mānavāḥ
43 ॥ अर्थिनां मित्रवर्गस्य विद्विषाञ्च पराङ्मुखः । यो न याति पिता तेन पुत्री माता च वीरसूः
43 // arthināṃ mitravargasya vidviṣāñca parāṅmukhaḥ / yo na yāti pitā tena putrī mātā ca vīrasūḥ
44 ॥ गर्भक्लेशः स्त्रियो मन्ये साफल्यं भजते तदा । यदारिविजयी वा स्यात् संग्रामे वा हतः सुतः
44 // garbhakleśaḥ striyo manye sāphalyaṃ bhajate tadā / yadārivijayī vā syāt saṃgrāme vā hataḥ sutaḥ
45 ॥ पुत्रावूचतुः ततः स राजा संस्कारं पुत्रपत्नीमलम्भयत् । निर्गम्य च बहिः स्नातो ददौ पुत्राय चोदकम्
45 // putrāvūcatuḥ tataḥ sa rājā saṃskāraṃ putrapatnīmalambhayat / nirgamya ca bahiḥ snāto dadau putrāya codakam
46 ॥ तालकेतुश्च निर्गम्य तथैव यमुनाजलात् । राजपुत्रमुवाचेदं प्रणयान्मधुरं वचः
46 // tālaketuśca nirgamya tathaiva yamunājalāt / rājaputramuvācedaṃ praṇayānmadhuraṃ vacaḥ
47 ॥ गच्छ भूपालपुत्र ! त्वं कृतार्थो ऽहं कृतस्त्वया । कार्यं चिराभिलषितं त्वय्यत्राविचले स्थिते
47 // gaccha bhūpālaputra ! tvaṃ kṛtārtho 'haṃ kṛtastvayā / kāryaṃ cirābhilaṣitaṃ tvayyatrāvicale sthite
48 ॥ वारुणं यज्ञकार्यञ्च जलेशस्य महात्मनः । तन्मया साधितं सर्वं यन्ममासीदभीप्सितम्
48 // vāruṇaṃ yajñakāryañca jaleśasya mahātmanaḥ / tanmayā sādhitaṃ sarvaṃ yanmamāsīdabhīpsitam
49 ॥ प्रणिपत्य स तं प्रायाद्राजपुत्रः पुरं पितुः । समारुह्य तमेवाश्वं सुपर्णानिलविक्रमम्
49 // praṇipatya sa taṃ prāyādrājaputraḥ puraṃ pituḥ / samāruhya tamevāśvaṃ suparṇānilavikramam