40 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पुत्रानुशासनं नाम षड्विंशो ऽध्यायः सप्तविंशो ऽध्यायः जड उवाच एवमुल्लाप्यमानस्तु स तु मात्रा दिने दिने । ववृधे वयसा बालो बुद्ध्या चालर्कसंज्ञितः
40 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe putrānuśāsanaṃ nāma ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ saptaviṃśo 'dhyāyaḥ jaḍa uvāca evamullāpyamānastu sa tu mātrā dine dine / vavṛdhe vayasā bālo buddhyā cālarkasaṃjñitaḥ
1 ॥ स कौमारकमासाद्य ऋतध्वजसुतस्ततः । कृतोपनयनः प्राज्ञः प्रणिपत्याह मातरम्
1 // sa kaumārakamāsādya ṛtadhvajasutastataḥ / kṛtopanayanaḥ prājñaḥ praṇipatyāha mātaram
2 ॥ मया यदत्र कर्तव्यमैहिकामुष्मिकाय वै । सुखाय वद तत् सर्वं प्रश्रयावनतस्य मे
2 // mayā yadatra kartavyamaihikāmuṣmikāya vai / sukhāya vada tat sarvaṃ praśrayāvanatasya me
3 ॥ मदालसोवाच वत्स ! राज्ये ऽभिषिक्तेन प्रजारञ्जनमादितः । कर्तव्यमविरोधेन स्वधर्मस्य महीभृता
3 // madālasovāca vatsa ! rājye 'bhiṣiktena prajārañjanamāditaḥ / kartavyamavirodhena svadharmasya mahībhṛtā
4 ॥ व्यसनानि परित्यज्य सप्त मूलहराणि वै । आत्मा रिपुभ्यः संरक्ष्यो बहिर्मन्त्रविनिर्गमात्
4 // vyasanāni parityajya sapta mūlaharāṇi vai / ātmā ripubhyaḥ saṃrakṣyo bahirmantravinirgamāt
5 ॥ अष्टधा नाशमाप्नोति सुचक्रात् स्यन्दनाद्यथा । तथा राजाप्यसन्दिग्धं बहिर्मन्त्रविनिर्गमात्
5 // aṣṭadhā nāśamāpnoti sucakrāt syandanādyathā / tathā rājāpyasandigdhaṃ bahirmantravinirgamāt
6 ॥ दुष्टादुष्टांश्च जानीयादमात्यानरिदोषतः । चरैश्चरास्तथा शत्रोरन्वेष्टव्याः प्रयत्नतः
6 // duṣṭāduṣṭāṃśca jānīyādamātyānaridoṣataḥ / caraiścarāstathā śatroranveṣṭavyāḥ prayatnataḥ
7 ॥ विश्वासो न तु कर्तव्यो राज्ञा मित्राप्तबन्धुषु । कार्ययोगादमित्रे ऽपि विश्वसीत नराधिपः
7 // viśvāso na tu kartavyo rājñā mitrāptabandhuṣu / kāryayogādamitre 'pi viśvasīta narādhipaḥ
8 ॥ स्थानवृद्धिक्षयज्ञेन षाड्गुण्यगुणितात्माना । भवितव्यं नरेन्द्रेण न कामवशवर्तिना
8 // sthānavṛddhikṣayajñena ṣāḍguṇyaguṇitātmānā / bhavitavyaṃ narendreṇa na kāmavaśavartinā
9 ॥ प्रागात्मा मन्त्रिणश्चैव ततो भृत्या महीभृता । जेयाश्चानन्तरं पौरा विरुध्येत ततो ऽरिभिः
9 // prāgātmā mantriṇaścaiva tato bhṛtyā mahībhṛtā / jeyāścānantaraṃ paurā virudhyeta tato 'ribhiḥ
10 ॥ यस्त्वेतानविजित्यैव वैरिणो विजिगीषते । सो ऽजितात्मा जितामात्यः शत्रुवर्गेण बाध्यते
10 // yastvetānavijityaiva vairiṇo vijigīṣate / so 'jitātmā jitāmātyaḥ śatruvargeṇa bādhyate
11 ॥ तस्मात् कामादयः पूर्वं जेयाः पुत्र ! महीभुजा । तज्जये हि जयो ऽवश्यं राजा नश्यति तैर्जितः
11 // tasmāt kāmādayaḥ pūrvaṃ jeyāḥ putra ! mahībhujā / tajjaye hi jayo 'vaśyaṃ rājā naśyati tairjitaḥ
12 ॥ कामः क्रोधश्च लोभश्च मदो मानस्तथैव च । हर्षश्च शत्रवो ह्येते विनाशाय महीभृताम्
12 // kāmaḥ krodhaśca lobhaśca mado mānastathaiva ca / harṣaśca śatravo hyete vināśāya mahībhṛtām
13 ॥ कामप्रसक्तमात्मानं स्मृत्वा पाण्डुं निपातितम् । निवर्तयेत्तथा क्रोधादनुह्रादं हतात्मजम्
13 // kāmaprasaktamātmānaṃ smṛtvā pāṇḍuṃ nipātitam / nivartayettathā krodhādanuhrādaṃ hatātmajam
14 ॥ हतमैलं तथा लोभान्मदाद्वेनं द्विजैर्हतम् । मानादनायुषापुत्रं बलिं हर्षात् पुरञ्जयम्
14 // hatamailaṃ tathā lobhānmadādvenaṃ dvijairhatam / mānādanāyuṣāputraṃ baliṃ harṣāt purañjayam
15 ॥ एभिर्जितैर्जितं सर्वं मरुत्तेन महात्मना । स्मृत्वा विवर्जयेदेतान् दोषान् स्वीयान्महीपतिः
15 // ebhirjitairjitaṃ sarvaṃ maruttena mahātmanā / smṛtvā vivarjayedetān doṣān svīyānmahīpatiḥ
16 ॥ काककोकिलभृङ्गाणां मृगव्यालशिखण्डिनाम् । हंसकुक्कुटलोहानां शिक्षेत चरित नृपः
16 // kākakokilabhṛṅgāṇāṃ mṛgavyālaśikhaṇḍinām / haṃsakukkuṭalohānāṃ śikṣeta carita nṛpaḥ
17 ॥ कीटकस्य क्रियां कुर्यात् विपक्षे मनुजेश्वरः । चेष्टां पिपीलिकानाञ्च काले भूपः प्रदर्शयेत्
17 // kīṭakasya kriyāṃ kuryāt vipakṣe manujeśvaraḥ / ceṣṭāṃ pipīlikānāñca kāle bhūpaḥ pradarśayet
18 ॥ ज्ञेयाग्निविस्फुलिङ्गानां बीजचेष्टा च शाल्मलेः । चन्द्रसूर्यस्वरूपेण नीत्यर्थे पृथिवीक्षिता
18 // jñeyāgnivisphuliṅgānāṃ bījaceṣṭā ca śālmaleḥ / candrasūryasvarūpeṇa nītyarthe pṛthivīkṣitā
19 ॥ बन्धकीपद्मशरभशूलिकागुर्विणीस्तनात् । प्रज्ञा नृपेण चादेया तथा गोपालयोषितः
19 // bandhakīpadmaśarabhaśūlikāgurviṇīstanāt / prajñā nṛpeṇa cādeyā tathā gopālayoṣitaḥ
20 ॥ शक्रार्कयमसोमानां तद्वद्वायोर्महीपतिः । रूपाणि पञ्च कुर्वोत महीपालनकर्मणि
20 // śakrārkayamasomānāṃ tadvadvāyormahīpatiḥ / rūpāṇi pañca kurvota mahīpālanakarmaṇi
21 ॥ यथेन्द्रश्चतुरो मासान् तोयोत्सर्गेण भूगतम् । आप्याययेत्तथा लोकं परिहारैर्महीपतिः
21 // yathendraścaturo māsān toyotsargeṇa bhūgatam / āpyāyayettathā lokaṃ parihārairmahīpatiḥ
22 ॥ मासानष्टौ यथा सूर्यस्तोयं हरति रश्मिभिः । सूक्ष्मेणैवाभ्युपायेन तथा शुल्कादिकं नृपः
22 // māsānaṣṭau yathā sūryastoyaṃ harati raśmibhiḥ / sūkṣmeṇaivābhyupāyena tathā śulkādikaṃ nṛpaḥ
23 ॥ यथा यमः प्रियद्वेष्ये प्राप्तकाले नियच्छति । तथा प्रियाप्रिये राजा दुष्टादुष्टे समो भवेत्
23 // yathā yamaḥ priyadveṣye prāptakāle niyacchati / tathā priyāpriye rājā duṣṭāduṣṭe samo bhavet
24 ॥ पूर्णेन्दुमालोक्य यथा प्रीतिमान् जायते नरः । एवं यत्र प्रजाः सर्वा निर्वत्तास्तच्छशिव्रतम्
24 // pūrṇendumālokya yathā prītimān jāyate naraḥ / evaṃ yatra prajāḥ sarvā nirvattāstacchaśivratam
25 ॥ मारुतः सर्वभूतेषु निगूढश्चरते यथा । एवं नृपश्चरेच्चारैः पौरामात्यादिबन्धुषु
25 // mārutaḥ sarvabhūteṣu nigūḍhaścarate yathā / evaṃ nṛpaścareccāraiḥ paurāmātyādibandhuṣu
26 ॥ न लोभाद्वा न कामाद्वा नार्थाद्वा यस्य मानसम् । यथान्यैः कृष्यते वत्स ! स राजा स्वर्गमृच्छति
26 // na lobhādvā na kāmādvā nārthādvā yasya mānasam / yathānyaiḥ kṛṣyate vatsa ! sa rājā svargamṛcchati
27 ॥ उत्पथग्राहिणो मूढान् स्वधर्माच्चलतो नरान् । यः करोति निजे धर्मे स राजा स्वर्गमृच्छति
27 // utpathagrāhiṇo mūḍhān svadharmāccalato narān / yaḥ karoti nije dharme sa rājā svargamṛcchati
28 ॥ वर्णधर्मा न सीदन्ति यस्य राज्ये तथाश्रमाः । वत्स ! तस्य सुखं प्रेत्य परत्रेह च शाश्वतम्
28 // varṇadharmā na sīdanti yasya rājye tathāśramāḥ / vatsa ! tasya sukhaṃ pretya paratreha ca śāśvatam
29 ॥ एतद्राज्ञः परं कृत्यं तथैतत् सिद्धिकारकम् । स्वधर्मस्थापनं नृणां चाल्यन्ते ये कुबुद्धिभिः
29 // etadrājñaḥ paraṃ kṛtyaṃ tathaitat siddhikārakam / svadharmasthāpanaṃ nṛṇāṃ cālyante ye kubuddhibhiḥ
30 ॥ पालनेनैव भूतानां कृतकृत्यो महीपतिः । सम्यक् पालयिता भागं धर्मस्याप्नोति यत्नतः
30 // pālanenaiva bhūtānāṃ kṛtakṛtyo mahīpatiḥ / samyak pālayitā bhāgaṃ dharmasyāpnoti yatnataḥ