31 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे आत्मविवेको नाम सप्तविंशो ऽध्यायः अष्टाविंशो ऽध्यायः जड उवाच तन्मातुर्वचनं श्रुत्वा सो ऽलर्को मातरं पुनः । पप्रच्छ वर्णधर्मांश्च धर्मा ये चाश्रमेषु च
31 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe pitāputrasaṃvāde ātmaviveko nāma saptaviṃśo 'dhyāyaḥ aṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ jaḍa uvāca tanmāturvacanaṃ śrutvā so 'larko mātaraṃ punaḥ / papraccha varṇadharmāṃśca dharmā ye cāśrameṣu ca
1 ॥ अलर्क उवाच कथितो ऽयं महाभागे ! राज्यतन्त्राश्रितस्त्वया । धर्मं तमहमिच्छामि श्रोतुं वर्णाश्रमात्मकम्
1 // alarka uvāca kathito 'yaṃ mahābhāge ! rājyatantrāśritastvayā / dharmaṃ tamahamicchāmi śrotuṃ varṇāśramātmakam
2 ॥ मदालसोवाच दानमध्ययनं यज्ञो ब्राह्मणस्य त्रिधा मतः । नान्यश्चतुर्थो धर्मो ऽस्ति धर्मस्तस्यापदं विना
2 // madālasovāca dānamadhyayanaṃ yajño brāhmaṇasya tridhā mataḥ / nānyaścaturtho dharmo 'sti dharmastasyāpadaṃ vinā
3 ॥ याजनाध्यापने शुद्धे तथा पूतप्रतिग्रहः । एषा सम्यक् समाख्यता त्रिविधा चास्य जीविका
3 // yājanādhyāpane śuddhe tathā pūtapratigrahaḥ / eṣā samyak samākhyatā trividhā cāsya jīvikā
4 ॥ दानमध्ययनं यज्ञः क्षत्रियस्याप्ययं त्रिधा । धर्मः प्रोक्तः क्षिते रक्षा शस्त्राजीवञ्च जीविका
4 // dānamadhyayanaṃ yajñaḥ kṣatriyasyāpyayaṃ tridhā / dharmaḥ proktaḥ kṣite rakṣā śastrājīvañca jīvikā
5 ॥ दानमध्ययनं यज्ञो वैश्यस्यापि त्रिधैव सः । वाणिज्यं पाशुपाल्यञ्च कृषिश्चैवास्य जीविका
5 // dānamadhyayanaṃ yajño vaiśyasyāpi tridhaiva saḥ / vāṇijyaṃ pāśupālyañca kṛṣiścaivāsya jīvikā
6 ॥ दानं यज्ञो ऽथ शुश्रूषा द्विजातीनां त्रिधा मया । व्याख्यातः शूद्रधर्मो ऽपि जीविका कारुकर्म च
6 // dānaṃ yajño 'tha śuśrūṣā dvijātīnāṃ tridhā mayā / vyākhyātaḥ śūdradharmo 'pi jīvikā kārukarma ca
7 ॥ तद्वद् द्विजातिशुश्रूषा पोषणं क्रयविक्रयौ । वर्णधर्मास्त्विमे प्रोक्ताः श्रूयन्तां चाश्रमाश्रयाः
7 // tadvad dvijātiśuśrūṣā poṣaṇaṃ krayavikrayau / varṇadharmāstvime proktāḥ śrūyantāṃ cāśramāśrayāḥ
8 ॥ स्ववर्णधर्मात् संसिद्धिं नरः प्राप्नोति न च्युतः । प्रयाति नरकं प्रेत्य प्रतिषिद्धनिषेवणात्
8 // svavarṇadharmāt saṃsiddhiṃ naraḥ prāpnoti na cyutaḥ / prayāti narakaṃ pretya pratiṣiddhaniṣevaṇāt
9 ॥ यावत्तु नोपनयनं क्रियते वै द्विजन्मनः । कामचेष्टोक्तिभक्ष्यश्च तावद् भवति पुत्रक
9 // yāvattu nopanayanaṃ kriyate vai dvijanmanaḥ / kāmaceṣṭoktibhakṣyaśca tāvad bhavati putraka
10 ॥ कृतोपनयनः सम्यग् ब्रह्मचारी गुरुर्गृहे । वसेत्तत्र च धर्मो ऽस्य कथ्यते तं निबोध मे
10 // kṛtopanayanaḥ samyag brahmacārī gururgṛhe / vasettatra ca dharmo 'sya kathyate taṃ nibodha me
11 ॥ स्वाध्यायो ऽथाग्रिशुश्रूषा स्नानं भिक्षाटनं तथा । गुरोर्निवेद्य तच्चान्नमनुज्ञातेन सर्वदा
11 // svādhyāyo 'thāgriśuśrūṣā snānaṃ bhikṣāṭanaṃ tathā / gurornivedya taccānnamanujñātena sarvadā
12 ॥ गुरोः कर्मणि सोद्योगः सम्यक् प्रीत्युपपादनम् । तेनाहूतः पठेच्चैव तत्परो नान्यमानसः
12 // guroḥ karmaṇi sodyogaḥ samyak prītyupapādanam / tenāhūtaḥ paṭheccaiva tatparo nānyamānasaḥ
13 ॥ एकं द्वौ सकलान् वापि वेदान् प्राप्य गुरोर्मुखात् । अनुज्ञातो ऽथ वन्दित्वा दक्षिणां गुरवे ततः
13 // ekaṃ dvau sakalān vāpi vedān prāpya gurormukhāt / anujñāto 'tha vanditvā dakṣiṇāṃ gurave tataḥ
14 ॥ गार्हस्थ्याश्रमकामस्तु गृहस्थाश्रममावसेत् । वानप्रस्थाश्रमं वापि चतुर्थं चेच्छयात्मनः
14 // gārhasthyāśramakāmastu gṛhasthāśramamāvaset / vānaprasthāśramaṃ vāpi caturthaṃ cecchayātmanaḥ
15 ॥ तत्रैव वा गुरोर्गेहे द्विजो निष्ठामवाप्नुयात् । गुरोरभावे तत्पुत्रे तच्छिष्ये तत्सुतं विना
15 // tatraiva vā gurorgehe dvijo niṣṭhāmavāpnuyāt / gurorabhāve tatputre tacchiṣye tatsutaṃ vinā
16 ॥ शुश्रूषुर्निरभिमानो ब्रह्मचार्याश्रमं वसेत् । उपावृत्तस्ततस्तस्मात् गृहस्थाश्रमकाम्यया
16 // śuśrūṣurnirabhimāno brahmacāryāśramaṃ vaset / upāvṛttastatastasmāt gṛhasthāśramakāmyayā
17 ॥ ततो ऽसमानर्षिकुलां तुल्यां भार्यामरोगिणीम् । उद्वहेन्न्यायतो ऽव्यङ्गां गृहस्थाश्रमकारणात्
17 // tato 'samānarṣikulāṃ tulyāṃ bhāryāmarogiṇīm / udvahennyāyato 'vyaṅgāṃ gṛhasthāśramakāraṇāt
18 ॥ स्वकर्मणा धनं लब्ध्वा पितृदेवातिथींस्तथा । सम्यक् सम्प्रीणयन् भक्त्या पोषयेच्चाश्रितांस्तथा
18 // svakarmaṇā dhanaṃ labdhvā pitṛdevātithīṃstathā / samyak samprīṇayan bhaktyā poṣayeccāśritāṃstathā
19 ॥ भृत्यात्मजान् जामयो ऽथ दीनान्धपतितानपि । यथाशक्त्यान्नदानेन वयांसि पशवस्तथा
19 // bhṛtyātmajān jāmayo 'tha dīnāndhapatitānapi / yathāśaktyānnadānena vayāṃsi paśavastathā
20 ॥ एष धर्मो गृहस्थस्य ऋतावभिगमस्तथा । पञ्चयज्ञविधानन्तु यथाशक्त्या न हापयेत्
20 // eṣa dharmo gṛhasthasya ṛtāvabhigamastathā / pañcayajñavidhānantu yathāśaktyā na hāpayet
21 ॥ पितृदेवातिथिज्ञातिभुक्तशेषं स्वयं नरः । भुञ्जीत च समं भृत्यैर्यथाविभवमादृतः
21 // pitṛdevātithijñātibhuktaśeṣaṃ svayaṃ naraḥ / bhuñjīta ca samaṃ bhṛtyairyathāvibhavamādṛtaḥ
22 ॥ एष तूद्देशतः प्रोक्तो गृहस्थस्याश्रमो मया । वानप्रस्थस्य धर्मं ते कथयाम्यवधार्यताम्
22 // eṣa tūddeśataḥ prokto gṛhasthasyāśramo mayā / vānaprasthasya dharmaṃ te kathayāmyavadhāryatām
23 ॥ अपत्यसन्ततिं दृष्ट्वा प्राज्ञो चानतिम् । वानप्रस्थाश्रमं गच्छेदात्मनः शुद्धिकारणात्
23 // apatyasantatiṃ dṛṣṭvā prājño cānatim / vānaprasthāśramaṃ gacchedātmanaḥ śuddhikāraṇāt
24 ॥ तत्रारण्योपभोगश्च तपोभिश्चानुकर्षणम् । भूमौ शय्या ब्रह्मचर्यं पितृदेवातिथिक्रिया
24 // tatrāraṇyopabhogaśca tapobhiścānukarṣaṇam / bhūmau śayyā brahmacaryaṃ pitṛdevātithikriyā
25 ॥ होमस्त्रिषवणस्त्रानं जटावल्कलधारणम् । योगाभ्यासः सदा चैव वन्यस्नेहनिषेवणम्
25 // homastriṣavaṇastrānaṃ jaṭāvalkaladhāraṇam / yogābhyāsaḥ sadā caiva vanyasnehaniṣevaṇam
26 ॥ इत्येष पापशुद्ध्यर्थमात्मनश्चोपकारकः । वानप्रस्थाश्रमस्तस्माद् भिक्षोस्तु चरमो ऽपरः
26 // ityeṣa pāpaśuddhyarthamātmanaścopakārakaḥ / vānaprasthāśramastasmād bhikṣostu caramo 'paraḥ
27 ॥ चतुर्थस्य स्वरूपं तु श्रुयतामाश्रमस्य मे । यः स्वधर्मो ऽस्य धर्मज्ञैः प्रोक्तस्तात ! महात्मभिः
27 // caturthasya svarūpaṃ tu śruyatāmāśramasya me / yaḥ svadharmo 'sya dharmajñaiḥ proktastāta ! mahātmabhiḥ
28 ॥ सर्वसङ्गपरित्यागो ब्रह्मचर्यमकोपिता । यतेन्द्रियत्वमावासे नैकस्मिन् वसतिश्चिरम्
28 // sarvasaṅgaparityāgo brahmacaryamakopitā / yatendriyatvamāvāse naikasmin vasatiściram
29 ॥ अनारम्भस्तथाहारो भैक्षान्नेनैककालिना । आत्मज्ञानावबोधेच्छा तथा चात्मावलोकनम्
29 // anārambhastathāhāro bhaikṣānnenaikakālinā / ātmajñānāvabodhecchā tathā cātmāvalokanam
30 ॥ चतुर्थे त्वाश्रमे धर्मो मयायं ते निवेदितः । सामान्यमन्यवर्णानामाश्रमाणाञ्च मे शृणु
30 // caturthe tvāśrame dharmo mayāyaṃ te niveditaḥ / sāmānyamanyavarṇānāmāśramāṇāñca me śṛṇu
31 ॥ सत्यं शौचमहिंसा च अनसूया तथा क्षमा । आनृशंस्यमकार्पण्यं सन्तोषश्चाष्टमो गुणः
31 // satyaṃ śaucamahiṃsā ca anasūyā tathā kṣamā / ānṛśaṃsyamakārpaṇyaṃ santoṣaścāṣṭamo guṇaḥ
32 ॥ एते संक्षेपतः प्रोक्ता धर्मा वर्णाश्रमेषु ते । एतेषु च स्वधर्मेषु स्वेषु तिष्ठेत् समन्ततः
32 // ete saṃkṣepataḥ proktā dharmā varṇāśrameṣu te / eteṣu ca svadharmeṣu sveṣu tiṣṭhet samantataḥ
33 ॥ यश्चोल्लङ्घ्य स्वकं धर्मं स्ववर्णाश्रमसंज्ञितम् । नरो ऽन्यथा प्रवर्तेत स दण्ड्यो भूभृतो भवेत्
33 // yaścollaṅghya svakaṃ dharmaṃ svavarṇāśramasaṃjñitam / naro 'nyathā pravarteta sa daṇḍyo bhūbhṛto bhavet
34 ॥ ये च स्वधर्मसन्त्यागात् पापं कुर्वन्ति मानवाः । उपेक्षतस्तान् नृपतेरिष्टापूर्तं प्रणश्यति
34 // ye ca svadharmasantyāgāt pāpaṃ kurvanti mānavāḥ / upekṣatastān nṛpateriṣṭāpūrtaṃ praṇaśyati
35 ॥ तस्माद्राज्ञा प्रयत्नेन सर्वे वर्णाः स्वधर्मतः । प्रवर्तन्तो ऽन्यथा दण्ड्याः स्थाप्याश्चैव स्वकर्मसु
35 // tasmādrājñā prayatnena sarve varṇāḥ svadharmataḥ / pravartanto 'nyathā daṇḍyāḥ sthāpyāścaiva svakarmasu