42 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे आत्मविवेको नाम सप्तत्रिंशो ऽध्यायः अष्टत्रिंशो ऽध्यायः जड उवाच दत्तात्रेयं ततो विप्रं प्रणिपत्य स पार्थिवः । प्रत्युवाच महात्मानं प्रश्रयावनतो वचः
42 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe pitāputrasaṃvāde ātmaviveko nāma saptatriṃśo 'dhyāyaḥ aṣṭatriṃśo 'dhyāyaḥ jaḍa uvāca dattātreyaṃ tato vipraṃ praṇipatya sa pārthivaḥ / pratyuvāca mahātmānaṃ praśrayāvanato vacaḥ
1 ॥ सम्यक् प्रपश्यतो ब्रह्मन् ! मम दुः खं न किञ्चन । असम्यग्दर्शिना मग्नाः सर्वदैवासुखार्णवे
1 // samyak prapaśyato brahman ! mama duḥ khaṃ na kiñcana / asamyagdarśinā magnāḥ sarvadaivāsukhārṇave
2 ॥ यस्मिन् यस्मिन्ममासक्ता बुद्धिः पुंसः प्रजायते । ततस्ततः समादाय दुः खान्येव प्रयच्छति
2 // yasmin yasminmamāsaktā buddhiḥ puṃsaḥ prajāyate / tatastataḥ samādāya duḥ khānyeva prayacchati
3 ॥ मार्जारभक्षिते दुः खं यादृशं गृहकुक्कुटे । न तादृङ्ममताशून्ये कलविङ्के ऽथ मूषिके
3 // mārjārabhakṣite duḥ khaṃ yādṛśaṃ gṛhakukkuṭe / na tādṛṅmamatāśūnye kalaviṅke 'tha mūṣike
4 ॥ सो ऽहं न दुः खी न सुखी यतो ऽहं प्रकृतेः परः । यो भूताभिभवो भूतैः सुखदुः खात्मको हि सः
4 // so 'haṃ na duḥ khī na sukhī yato 'haṃ prakṛteḥ paraḥ / yo bhūtābhibhavo bhūtaiḥ sukhaduḥ khātmako hi saḥ
5 ॥ दत्तात्रेय उवाच एवमेतन्नरव्याघ्र ! यथैतद्व्याहृतं त्वया । ममेति मूलं दुः कस्य न ममेति च निर्वृतेः
5 // dattātreya uvāca evametannaravyāghra ! yathaitadvyāhṛtaṃ tvayā / mameti mūlaṃ duḥ kasya na mameti ca nirvṛteḥ
6 ॥ मत्प्रश्नादेव ते ज्ञानमुत्पन्नमिदमुत्तमम् । ममेति प्रत्ययो येन क्षिप्तः शाल्मलितूलवत्
6 // matpraśnādeva te jñānamutpannamidamuttamam / mameti pratyayo yena kṣiptaḥ śālmalitūlavat
7 ॥ अहमित्यङ्कुरोत्पन्नो ममेति स्कन्धवान् महान् । गृहक्षेत्रोच्चशाखश्च पुत्रदारादिपल्लवः
7 // ahamityaṅkurotpanno mameti skandhavān mahān / gṛhakṣetroccaśākhaśca putradārādipallavaḥ
8 ॥ धनधान्यमहापत्रो नैककालप्रवर्धितः । पुण्यापुण्याग्रपुष्पश्च सुखदुः खमहाफलः
8 // dhanadhānyamahāpatro naikakālapravardhitaḥ / puṇyāpuṇyāgrapuṣpaśca sukhaduḥ khamahāphalaḥ
9 ॥ तत्र मुक्तिपथव्यापि मूढसम्पर्कसेचनः । विधित्साभृङ्गमालाढ्यो कृत्यज्ञानमहातरुः
9 // tatra muktipathavyāpi mūḍhasamparkasecanaḥ / vidhitsābhṛṅgamālāḍhyo kṛtyajñānamahātaruḥ
10 ॥ संसाराध्वपरिश्रान्ता ये तच्छायां समाश्रिताः । भ्रान्तिज्ञानसुखाधीनास्तेषामात्यन्तिकं कुतः
10 // saṃsārādhvapariśrāntā ye tacchāyāṃ samāśritāḥ / bhrāntijñānasukhādhīnāsteṣāmātyantikaṃ kutaḥ
11 ॥ यैस्तु सत्सङ्गपाषाणशितेन ममतातरुः । छिन्नो विद्याकुठारेण ते गतास्तेन वर्त्मना
11 // yaistu satsaṅgapāṣāṇaśitena mamatātaruḥ / chinno vidyākuṭhāreṇa te gatāstena vartmanā
12 ॥ प्राप्य ब्रह्मवनं शीतं नीरजस्कमकण्टकम् । प्राप्नुवन्ति परां प्राज्ञा निर्वृतिं वृत्तिवर्जिताः
12 // prāpya brahmavanaṃ śītaṃ nīrajaskamakaṇṭakam / prāpnuvanti parāṃ prājñā nirvṛtiṃ vṛttivarjitāḥ
13 ॥ भूतेन्द्रियमयं स्थूलं न त्वं राजन्न चाप्यहम् । न तन्मात्रमयावावां नैवान्तः करणात्मकौ
13 // bhūtendriyamayaṃ sthūlaṃ na tvaṃ rājanna cāpyaham / na tanmātramayāvāvāṃ naivāntaḥ karaṇātmakau
14 ॥ कं वा पश्यामि राजेन्द्र ! प्रधानमिदमावयोः । यतः परो हि क्षेत्रज्ञः सङ्घातो हि गुणात्मकः
14 // kaṃ vā paśyāmi rājendra ! pradhānamidamāvayoḥ / yataḥ paro hi kṣetrajñaḥ saṅghāto hi guṇātmakaḥ
15 ॥ मशकोडुम्बरेषीकामुञ्जमत्स्याम्भसां यथा । एकत्वे ऽपि पृथग्भावस्तथा क्षेत्रात्मनोर्नृप !
15 // maśakoḍumbareṣīkāmuñjamatsyāmbhasāṃ yathā / ekatve 'pi pṛthagbhāvastathā kṣetrātmanornṛpa !
16 ॥ अलर्क उवाच भगवंस्त्वत्प्रसादेन ममाविर्भूतमुत्तमम् । ज्ञानं प्रधानचिच्छक्ति-विवेककरमीदृशम्
16 // alarka uvāca bhagavaṃstvatprasādena mamāvirbhūtamuttamam / jñānaṃ pradhānacicchakti-vivekakaramīdṛśam
17 ॥ किन्त्वत्र विषयाक्रान्ते स्थैर्यवत्त्वं न चेतसि । न चापि वेद्मि मुच्येयं कथं प्रकृतिबन्धनात्
17 // kintvatra viṣayākrānte sthairyavattvaṃ na cetasi / na cāpi vedmi mucyeyaṃ kathaṃ prakṛtibandhanāt
18 ॥ कथं न भूयां भूयश्च कथं निर्गुणतामियाम् । कथञ्च ब्रह्मणैकत्वं व्रजेयं शाश्वतेन वै
18 // kathaṃ na bhūyāṃ bhūyaśca kathaṃ nirguṇatāmiyām / kathañca brahmaṇaikatvaṃ vrajeyaṃ śāśvatena vai
19 ॥ तन्मे योगन्तथा ब्रह्मन् ! प्रणतायाभियाचते । सम्यग् ब्रूहि महाप्राज्ञ ! सत्सङ्गो ह्युपकृन्नृणाम्
19 // tanme yogantathā brahman ! praṇatāyābhiyācate / samyag brūhi mahāprājña ! satsaṅgo hyupakṛnnṛṇām