85 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे विन्ध्यप्राप्तिर्नाम तृतीयो ऽध्यायः चतुर्थो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच एवं ते द्रोणतनयाः पक्षिणो ज्ञानिनो ऽभवन् । वसन्ति ह्यचले विन्ध्ये तानुपास्व च पृच्छ च
85 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe vindhyaprāptirnāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ caturtho 'dhyāyaḥ mārkaṇḍeya uvāca evaṃ te droṇatanayāḥ pakṣiṇo jñānino 'bhavan / vasanti hyacale vindhye tānupāsva ca pṛccha ca
1 ॥ इत्यृषेर्वचनं श्रुत्वा मार्कण्डेयस्य जैमिनिः । जगाम विन्ध्यशिखरं यत्र ते धर्मपक्षिणः
1 // ityṛṣervacanaṃ śrutvā mārkaṇḍeyasya jaiminiḥ / jagāma vindhyaśikharaṃ yatra te dharmapakṣiṇaḥ
2 ॥ तन्नगासन्नभूतश्च शुश्राठ पठतां ध्वनिम् । श्रुत्वा च विस्मयाविष्टश्चिन्तयामास जैमिनिः
2 // tannagāsannabhūtaśca śuśrāṭha paṭhatāṃ dhvanim / śrutvā ca vismayāviṣṭaścintayāmāsa jaiminiḥ
3 ॥ स्थानसौष्ठवसम्पन्नं जितश्वासमविश्रमम् । विस्पष्टमपदोषञ्च पठ्यते द्विजसत्तमैः
3 // sthānasauṣṭhavasampannaṃ jitaśvāsamaviśramam / vispaṣṭamapadoṣañca paṭhyate dvijasattamaiḥ
4 ॥ वियोनिमपि सम्प्राप्तानेतान् मुनिकुमारकान् । चित्रमेतदहं मन्ये न जहाति सरस्वती
4 // viyonimapi samprāptānetān munikumārakān / citrametadahaṃ manye na jahāti sarasvatī
5 ॥ बन्धुवर्गस्तथा मित्रं यच्चेष्टमपरं गृहे । त्यक्त्वा गच्छति तत्सर्वं न जहाति सरस्वती
5 // bandhuvargastathā mitraṃ yacceṣṭamaparaṃ gṛhe / tyaktvā gacchati tatsarvaṃ na jahāti sarasvatī
6 ॥ इति सञ्चिन्तयन्नेव विवेश गिरिकन्दरम् । प्रविश्य च ददर्शासौ शिलापट्टगातान् द्विजान्
6 // iti sañcintayanneva viveśa girikandaram / praviśya ca dadarśāsau śilāpaṭṭagātān dvijān
7 ॥ पठतस्तान् समालोक्य मुखदोषविवर्जितान् । सो ऽथ शोकेन हर्षेण सर्वानेवाभ्यभाषत
7 // paṭhatastān samālokya mukhadoṣavivarjitān / so 'tha śokena harṣeṇa sarvānevābhyabhāṣata
8 ॥ स्वस्त्यस्तु वो द्विजश्रेष्ठा जैमिनिं मां निबोधत । व्यासशिष्यमनुप्राप्तं भवतां दर्शनोत्सुकम्
8 // svastyastu vo dvijaśreṣṭhā jaiminiṃ māṃ nibodhata / vyāsaśiṣyamanuprāptaṃ bhavatāṃ darśanotsukam
9 ॥ मन्युर्न खलु कर्तव्यो यत् पित्रातीव मन्युना । शप्ताः खगत्वमापन्नाः सर्वथा दिष्टमेव तत्
9 // manyurna khalu kartavyo yat pitrātīva manyunā / śaptāḥ khagatvamāpannāḥ sarvathā diṣṭameva tat
10 ॥ स्फीतद्रव्ये कुले केचिज्जाताः किल मनस्विनः । द्रव्यनाशे द्विजेन्द्रास्ते शबरेण सुसान्त्विताः
10 // sphītadravye kule kecijjātāḥ kila manasvinaḥ / dravyanāśe dvijendrāste śabareṇa susāntvitāḥ
11 ॥ दत्त्वा याचन्ति पुरुषा हत्वा वध्यन्ति चापरे । पातयित्वा च पात्यन्ते त एव तपसः क्षयात्
11 // dattvā yācanti puruṣā hatvā vadhyanti cāpare / pātayitvā ca pātyante ta eva tapasaḥ kṣayāt
12 ॥ एतद्दृष्टं सुबहुशो विपरीतं तथा मया । भावाभावसमुच्छेदैरजस्त्रं व्याकुलं जगत्
12 // etaddṛṣṭaṃ subahuśo viparītaṃ tathā mayā / bhāvābhāvasamucchedairajastraṃ vyākulaṃ jagat
13 ॥ इति सञ्चिन्त्य मनसा न शोकं कर्तुमर्हथ । ज्ञानस्य फलमेतावच्छोकहर्षैरधृष्यता
13 // iti sañcintya manasā na śokaṃ kartumarhatha / jñānasya phalametāvacchokaharṣairadhṛṣyatā
14 ॥ ततस्ते जैमिनिं सर्वे पाद्यार्घ्याभ्यामपूजयन् । अनामयञ्च पप्रच्छुः प्रणिपत्य महामुनिम्
14 // tataste jaiminiṃ sarve pādyārghyābhyāmapūjayan / anāmayañca papracchuḥ praṇipatya mahāmunim
15 ॥ अथोचुः खगमाः सर्वे व्यासशिष्यं तपोनिधिम् । सुखोपविष्टं विश्रान्तं पक्षानिलहतक्लमम्
15 // athocuḥ khagamāḥ sarve vyāsaśiṣyaṃ taponidhim / sukhopaviṣṭaṃ viśrāntaṃ pakṣānilahataklamam
16 ॥ पक्षिण ऊचुः अद्य नः सफलं जन्म जीवितञ्च सुजीवितम् । यत् पश्यामः सुरैर्वन्द्यं तव पादाम्बुजद्वयम्
16 // pakṣiṇa ūcuḥ adya naḥ saphalaṃ janma jīvitañca sujīvitam / yat paśyāmaḥ surairvandyaṃ tava pādāmbujadvayam
17 ॥ पितृकोपाग्निरुद्भूतो यो नो देहेषु वर्तते । सो ऽद्य शान्तिं गतो विप्र युष्मद्दर्शनवारिणा
17 // pitṛkopāgnirudbhūto yo no deheṣu vartate / so 'dya śāntiṃ gato vipra yuṣmaddarśanavāriṇā
18 ॥ कच्चित् ते कुशलं ब्रह्मन्नाश्रमे मृगपक्षिषु । वृक्षेष्वथ लता-गुल्म-त्वक्सार-तृणजातिषु
18 // kaccit te kuśalaṃ brahmannāśrame mṛgapakṣiṣu / vṛkṣeṣvatha latā-gulma-tvaksāra-tṛṇajātiṣu
19 ॥ अथवा नैतदुक्तं हि सम्यगस्माभिरादृतैः । भवता सङ्गमो येषां तेषामकुशलं कुतः
19 // athavā naitaduktaṃ hi samyagasmābhirādṛtaiḥ / bhavatā saṅgamo yeṣāṃ teṣāmakuśalaṃ kutaḥ
20 ॥ प्रसादञ्च कुरुष्वात्र ब्रूह्यागमनकारणम् । देवानामिव संसर्गो भवतो ऽभ्युदयो महान् । केनास्मद्भाग्यगुरुण आनीतो दृष्टिगोचरम्
20 // prasādañca kuruṣvātra brūhyāgamanakāraṇam / devānāmiva saṃsargo bhavato 'bhyudayo mahān / kenāsmadbhāgyaguruṇa ānīto dṛṣṭigocaram
21 ॥ जैमिनिरुवाच श्रूयतां द्विजशार्दूलाः कारणं येन कन्दरम् । विन्ध्यस्येहागतो रम्यं रेवावारिकणोक्षितम् । सन्देहान् भारते शास्त्रे तान् प्रष्टुं गतवानहम्
21 // jaiminiruvāca śrūyatāṃ dvijaśārdūlāḥ kāraṇaṃ yena kandaram / vindhyasyehāgato ramyaṃ revāvārikaṇokṣitam / sandehān bhārate śāstre tān praṣṭuṃ gatavānaham
22 ॥ मार्कण्डेयं महात्मानं पूर्वं भृगुकुलोद्वहम् । तमहं पृष्टवान् प्राप्य सन्देहान् भरतं प्रति
22 // mārkaṇḍeyaṃ mahātmānaṃ pūrvaṃ bhṛgukulodvaham / tamahaṃ pṛṣṭavān prāpya sandehān bharataṃ prati
23 ॥ स च पृष्टो मया प्राह सन्ति विन्ध्ये महाचले । द्रोणपुत्रा महात्मानस्ते वक्ष्मन्त्यर्थविस्तरम्
23 // sa ca pṛṣṭo mayā prāha santi vindhye mahācale / droṇaputrā mahātmānaste vakṣmantyarthavistaram
24 ॥ तद्वाक्ययोदितश्चेममागतो ऽहं महागिरिम् । तच्छृणुध्वमशेषेण श्रुत्वा व्याख्यातुमर्हथ
24 // tadvākyayoditaścemamāgato 'haṃ mahāgirim / tacchṛṇudhvamaśeṣeṇa śrutvā vyākhyātumarhatha
25 ॥ पक्षिण ऊचुः विषये सति वक्ष्यामो निर्विशङ्कः शृणुष्व तत् । कथं तन्न वदिष्यामो यदस्मद्बुद्धिगोचरम्
25 // pakṣiṇa ūcuḥ viṣaye sati vakṣyāmo nirviśaṅkaḥ śṛṇuṣva tat / kathaṃ tanna vadiṣyāmo yadasmadbuddhigocaram
26 ॥ चतुर्ष्वपि हि वेदेषु धर्मशास्त्रेषु चैव हि । समस्तेषु तथाङ्गेषु यच्चान्यद्वेदसंमितम्
26 // caturṣvapi hi vedeṣu dharmaśāstreṣu caiva hi / samasteṣu tathāṅgeṣu yaccānyadvedasaṃmitam
27 ॥ एतेषु गोचरो ऽस्माकं बुद्धेर्ब्राह्मणसत्तम । प्रतिज्ञान्तु समारोढुं तथापि नहि शक्नुमः
27 // eteṣu gocaro 'smākaṃ buddherbrāhmaṇasattama / pratijñāntu samāroḍhuṃ tathāpi nahi śaknumaḥ
28 ॥ तस्माद्वदस्व विश्रब्धं सन्दिग्धं यद्वि भारते । वक्ष्यामस्तव धर्मज्ञ न चेन्मोहो भविष्यति
28 // tasmādvadasva viśrabdhaṃ sandigdhaṃ yadvi bhārate / vakṣyāmastava dharmajña na cenmoho bhaviṣyati
29 ॥ जैमिनिरुवाच सन्दिग्धानीह वस्तूनि भारतं प्रति यानि मे । शृणुध्वममलास्तानि श्रुत्वा व्याख्यातुमर्हथ
29 // jaiminiruvāca sandigdhānīha vastūni bhārataṃ prati yāni me / śṛṇudhvamamalāstāni śrutvā vyākhyātumarhatha
30 ॥ कस्मान्मानुषतां प्राप्तो निर्गुणो ऽपि जनार्दनः । वासुदेवो ऽखिलाधारः सर्वकारणकारणम्
30 // kasmānmānuṣatāṃ prāpto nirguṇo 'pi janārdanaḥ / vāsudevo 'khilādhāraḥ sarvakāraṇakāraṇam
31 ॥ कस्माच्च पाण्डुपुत्राणामेका सा द्रुपदात्मजा । पञ्चानां महिषी कृष्णा सुमाहनत्र संशयः
31 // kasmācca pāṇḍuputrāṇāmekā sā drupadātmajā / pañcānāṃ mahiṣī kṛṣṇā sumāhanatra saṃśayaḥ
32 ॥ भेषजं ब्रह्महत्याया बलदेवो महाबलः । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन कस्माच्चक्रे हलायुधः
32 // bheṣajaṃ brahmahatyāyā baladevo mahābalaḥ / tīrthayātrāprasaṅgena kasmāccakre halāyudhaḥ
33 ॥ कथं च द्रौपदेयास्ते ऽकृतदारा महारथाः । पाण्डुनाथा महात्मानो वधमापुरनाथवत्
33 // kathaṃ ca draupadeyāste 'kṛtadārā mahārathāḥ / pāṇḍunāthā mahātmāno vadhamāpuranāthavat
34 ॥ एतत् सर्वं कथ्यतां मे सन्दिग्धं भारतं प्रति । कृतार्थोहं सुखं येन गच्छेयं निजमाश्रमम्
34 // etat sarvaṃ kathyatāṃ me sandigdhaṃ bhārataṃ prati / kṛtārthohaṃ sukhaṃ yena gaccheyaṃ nijamāśramam
35 ॥ पक्षिण ऊचुः नमस्कृत्य सुरेशाय विष्णवे प्रभविष्णवे । पुरुषायाप्रमेयाय शाश्वतायाव्ययाय च
35 // pakṣiṇa ūcuḥ namaskṛtya sureśāya viṣṇave prabhaviṣṇave / puruṣāyāprameyāya śāśvatāyāvyayāya ca
36 ॥ चतुर्व्यूहात्मने तस्मै त्रिगुणायागुणाय च । वरिष्ठाय गरिष्ठाय वरेष्यायामृताय च
36 // caturvyūhātmane tasmai triguṇāyāguṇāya ca / variṣṭhāya gariṣṭhāya vareṣyāyāmṛtāya ca
37 ॥ यस्मादणुतरं नास्ति यस्मान्नास्ति बृहत्तरम् । येन विश्वमिदं व्याप्तमजेन जगदादिना
37 // yasmādaṇutaraṃ nāsti yasmānnāsti bṛhattaram / yena viśvamidaṃ vyāptamajena jagadādinā
38 ॥ आविर्भाव-तिरोभाव-दृष्टादृष्ट-विलक्षणम् । वदन्ति यद् सृष्टमिदं तथैवान्ते च संहृतम्
38 // āvirbhāva-tirobhāva-dṛṣṭādṛṣṭa-vilakṣaṇam / vadanti yad sṛṣṭamidaṃ tathaivānte ca saṃhṛtam
39 ॥ ब्रह्मणे चादिदेवाय नमस्कृत्य समाधिना । ऋक्सामान्युद्गिरन् वक्त्रैर्यः पुनाति जगत्त्रयम्
39 // brahmaṇe cādidevāya namaskṛtya samādhinā / ṛksāmānyudgiran vaktrairyaḥ punāti jagattrayam
40 ॥ प्रणिपत्य तथेशानमेकबाणविनिर्जितैः । यस्यासुरगणैर्यज्ञा विलुप्यन्ते न यज्विनाम्
40 // praṇipatya tatheśānamekabāṇavinirjitaiḥ / yasyāsuragaṇairyajñā vilupyante na yajvinām
41 ॥ प्रवक्ष्यामो मतं कृत्स्नं व्यासस्याद्भुतकर्मणः । येन भारतमुद्दिश्य धर्माद्याः प्रकटीकृताः
41 // pravakṣyāmo mataṃ kṛtsnaṃ vyāsasyādbhutakarmaṇaḥ / yena bhāratamuddiśya dharmādyāḥ prakaṭīkṛtāḥ
42 ॥ आपो नारा इति प्रोक्ता मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः
42 // āpo nārā iti proktā munibhistattvadarśibhiḥ / ayanaṃ tasya tāḥ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ
43 ॥ स देवो भगवान् सर्वं व्याप्य नारायणो विभुः । चतुर्धा संस्थितो ब्रह्मन् सगुणो निर्गुणस्तथा
43 // sa devo bhagavān sarvaṃ vyāpya nārāyaṇo vibhuḥ / caturdhā saṃsthito brahman saguṇo nirguṇastathā
44 ॥ एका मूर्तिरनिर्देश्या शुक्लां पश्यन्ति तां बुधाः । ज्वालामालोपरुद्धाङ्गी निष्ठा सा योगिनां परा
44 // ekā mūrtiranirdeśyā śuklāṃ paśyanti tāṃ budhāḥ / jvālāmāloparuddhāṅgī niṣṭhā sā yogināṃ parā
45 ॥ दूरस्था चान्तिकस्था च विज्ञेया सा गुणातिगा । वासुदेवाभिधानासौ निर्ममत्वेन दृश्यते
45 // dūrasthā cāntikasthā ca vijñeyā sā guṇātigā / vāsudevābhidhānāsau nirmamatvena dṛśyate
46 ॥ रूपवर्णादयस्तस्या न भावाः कल्पनामयाः । अस्त्येव सा सदा शुद्धा सुप्रतिष्ठैकरूपिणी
46 // rūpavarṇādayastasyā na bhāvāḥ kalpanāmayāḥ / astyeva sā sadā śuddhā supratiṣṭhaikarūpiṇī
47 ॥ द्वितीया पृथिवीं मूद्र्घ्ना शेषाख्या धारयत्यधः । तामसी सा समाख्याता तिर्यक्त्वं समुपाश्रिता
47 // dvitīyā pṛthivīṃ mūdrghnā śeṣākhyā dhārayatyadhaḥ / tāmasī sā samākhyātā tiryaktvaṃ samupāśritā
48 ॥ तृतीया कर्म कुरुते प्रजापालनतत्परा । सत्त्वोद्रिक्ता तु सा ज्ञेया धर्मसंस्थानकारिणी
48 // tṛtīyā karma kurute prajāpālanatatparā / sattvodriktā tu sā jñeyā dharmasaṃsthānakāriṇī
49 ॥ चतुर्थो जलमध्यस्था शेते पन्नगतल्पगा । रजस्तस्या गुणः सर्गं सा करोति सदैव हि
49 // caturtho jalamadhyasthā śete pannagatalpagā / rajastasyā guṇaḥ sargaṃ sā karoti sadaiva hi
50 ॥ या तृतीया हरेर्मूर्तिः प्रजापालनतत्परा । सा तु धर्मव्यवस्थानं करोति नियतं भुवि
50 // yā tṛtīyā harermūrtiḥ prajāpālanatatparā / sā tu dharmavyavasthānaṃ karoti niyataṃ bhuvi
51 ॥ प्रोद्धूतानसुरान् हन्ति धर्मविच्छित्तिकारिणः । पाति देवान् सतश्चान्यान् धर्मरक्षापरायणान्
51 // proddhūtānasurān hanti dharmavicchittikāriṇaḥ / pāti devān sataścānyān dharmarakṣāparāyaṇān
52 ॥ यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति जैमिने । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजत्यसौ
52 // yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati jaimine / abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjatyasau
53 ॥ भूत्वा पुरा वराहेण तुण्डेनापो निरस्य च । एकया दंष्ट्रयोत्खाता नलिनीव वसुन्धरा
53 // bhūtvā purā varāheṇa tuṇḍenāpo nirasya ca / ekayā daṃṣṭrayotkhātā nalinīva vasundharā
54 ॥ कृत्वा नृसिंहरूपञ्च हिरण्यकशिपुर्हतः । विप्रचित्तिमुखाश्चान्ये दानवा विनिपातिताः
54 // kṛtvā nṛsiṃharūpañca hiraṇyakaśipurhataḥ / vipracittimukhāścānye dānavā vinipātitāḥ
55 ॥ वामनादींस्तथैवान्यान् न संख्यातुमिहोत्सहे । अवताराश्च तस्येह माथुरः साम्प्रतं त्वयम्
55 // vāmanādīṃstathaivānyān na saṃkhyātumihotsahe / avatārāśca tasyeha māthuraḥ sāmprataṃ tvayam
56 ॥ इति सा सात्त्विकी मूर्तिरवतारान् करोति वै । प्रद्युम्नेति च सा ख्याता रक्षाकर्मण्यवस्थिता
56 // iti sā sāttvikī mūrtiravatārān karoti vai / pradyumneti ca sā khyātā rakṣākarmaṇyavasthitā
57 ॥ देवत्वे ऽथ मनुष्यत्वे तिर्यग्योनौ च संस्थिता । गृह्णाति तत्स्वभावं च वासुदेवेच्छया सदा
57 // devatve 'tha manuṣyatve tiryagyonau ca saṃsthitā / gṛhṇāti tatsvabhāvaṃ ca vāsudevecchayā sadā
58 ॥ इत्येतत् ते समाख्यातं कृतकृत्यो ऽपि यत्प्रभुः । मानुषत्वं गतो विष्णुः शृणुष्वास्योत्तरं पुनः
58 // ityetat te samākhyātaṃ kṛtakṛtyo 'pi yatprabhuḥ / mānuṣatvaṃ gato viṣṇuḥ śṛṇuṣvāsyottaraṃ punaḥ