65 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे जडोपाख्याने योगाध्यायो नामैकोनचत्वारिंशो ऽध्यायः चत्वारिंशो ऽध्यायः दत्तात्रेय उवाच उपसर्गाः प्रवर्तन्ते दृष्टे ह्यात्मनि योगिनः । ये तांस्ते संप्रवक्ष्यामि समासेन निबोध मे
65 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe jaḍopākhyāne yogādhyāyo nāmaikonacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ catvāriṃśo 'dhyāyaḥ dattātreya uvāca upasargāḥ pravartante dṛṣṭe hyātmani yoginaḥ / ye tāṃste saṃpravakṣyāmi samāsena nibodha me
1 ॥ काम्याः क्रियास्तथा कामान् मानुषानभिवाञ्छति । स्त्रियो दानफलं विद्यां मायां कुप्यं धनं दिवम्
1 // kāmyāḥ kriyāstathā kāmān mānuṣānabhivāñchati / striyo dānaphalaṃ vidyāṃ māyāṃ kupyaṃ dhanaṃ divam
2 ॥ देवत्वममरेशत्वं रसायनचयाः क्रियाः । मरुत्प्रपतनं यज्ञं जलग्न्यावेशनन्तथा
2 // devatvamamareśatvaṃ rasāyanacayāḥ kriyāḥ / marutprapatanaṃ yajñaṃ jalagnyāveśanantathā
3 ॥ श्राद्धानां सर्वदानानां फलानि नियमांस्तथा । तथोपवासात् पूर्ताच्च देवताभ्यर्च्चनादपि
3 // śrāddhānāṃ sarvadānānāṃ phalāni niyamāṃstathā / tathopavāsāt pūrtācca devatābhyarccanādapi
4 ॥ तेभ्यस्तेभ्यश्च कर्मभ्य उपसृष्टो ऽभिवाञ्छति । चित्तमित्थं वर्तमानं यत्नाद्योगी निवर्तयेत्
4 // tebhyastebhyaśca karmabhya upasṛṣṭo 'bhivāñchati / cittamitthaṃ vartamānaṃ yatnādyogī nivartayet
5 ॥ ब्रह्मसङ्गिमनः कुर्वन्नुपसर्गात् प्रमुच्यते । उपसर्गैर्जितैरेभिरुपसर्गास्ततः पुनः
5 // brahmasaṅgimanaḥ kurvannupasargāt pramucyate / upasargairjitairebhirupasargāstataḥ punaḥ
6 ॥ योगिनः संप्रवर्तन्ते सात्त्वराजसतामसाः । प्रातिभिः श्रावणो दैवो भ्रमावत्तौ तथापरौ
6 // yoginaḥ saṃpravartante sāttvarājasatāmasāḥ / prātibhiḥ śrāvaṇo daivo bhramāvattau tathāparau
7 ॥ पञ्चैते योगिनां योगविघ्राय कटुकोदयाः । वेदार्थाः काव्यशास्त्रार्था विद्याशिल्पान्यशेषतः
7 // pañcaite yogināṃ yogavighrāya kaṭukodayāḥ / vedārthāḥ kāvyaśāstrārthā vidyāśilpānyaśeṣataḥ
8 ॥ प्रतिभान्ति यदस्येति प्रातिभः स तु योगिनः । शब्दार्थानाखिलान् वेत्ति शब्दं गृह्णाति चैव यत्
8 // pratibhānti yadasyeti prātibhaḥ sa tu yoginaḥ / śabdārthānākhilān vetti śabdaṃ gṛhṇāti caiva yat
9 ॥ योजनानां सहस्रेभ्यः श्रावणः सो ऽभिधीयते । ममन्ताद्वीक्षते चाष्टौ स यदा देवतोपमः
9 // yojanānāṃ sahasrebhyaḥ śrāvaṇaḥ so 'bhidhīyate / mamantādvīkṣate cāṣṭau sa yadā devatopamaḥ
10 ॥ उपसर्गन्तमप्याहुर्दैवमुन्मत्तवद् बुधाः । भ्राम्यते यन्निरालम्बं मनो दोषेण योगिनः
10 // upasargantamapyāhurdaivamunmattavad budhāḥ / bhrāmyate yannirālambaṃ mano doṣeṇa yoginaḥ
11 ॥ समस्ताचारविभ्रांशाद् भ्रमः स परिकीर्तितः । आवर्त इव तोयस्य ज्ञानावर्तो यदाकुलः
11 // samastācāravibhrāṃśād bhramaḥ sa parikīrtitaḥ / āvarta iva toyasya jñānāvarto yadākulaḥ
12 ॥ नाशयेच्चित्तमावर्त उपसर्गः स उच्यते । एतैर्नाशितयोगास्तु सकला देवयोनयः
12 // nāśayeccittamāvarta upasargaḥ sa ucyate / etairnāśitayogāstu sakalā devayonayaḥ
13 ॥ उपसर्गैर्महाघोरैरावर्तन्ते पुनः पुनः । प्रावृत्य कम्बलं शुक्लं योगी तस्मान्मनोमयम्
13 // upasargairmahāghorairāvartante punaḥ punaḥ / prāvṛtya kambalaṃ śuklaṃ yogī tasmānmanomayam
14 ॥ चिन्तयेत् परमं ब्रह्म कृत्वा तत्प्रवणं मनः । योगयुक्तः सदा योगी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः
14 // cintayet paramaṃ brahma kṛtvā tatpravaṇaṃ manaḥ / yogayuktaḥ sadā yogī laghvāhāro jitendriyaḥ
15 ॥ सूक्ष्मास्तु धारणाः सप्त भूराद्या मूर्घ्नि धारयेत् । धरित्रीं धारयेद्योगी तत् सौक्ष्म्यं प्रतिपद्यते
15 // sūkṣmāstu dhāraṇāḥ sapta bhūrādyā mūrghni dhārayet / dharitrīṃ dhārayedyogī tat saukṣmyaṃ pratipadyate
16 ॥ आत्मानं मन्यते चोर्वों तद्गन्धञ्च जहाति सः । यथैवाप्सु रसं सूक्ष्मं तद्वद्रूपञ्च तेजसि
16 // ātmānaṃ manyate corvoṃ tadgandhañca jahāti saḥ / yathaivāpsu rasaṃ sūkṣmaṃ tadvadrūpañca tejasi
17 ॥ स्पर्शं वायो तथा तद्वद्विभ्रतस्तस्य धारणाम् । व्योम्रः सूक्ष्मां प्रवृत्तिञ्च शब्दं तद्वज्जहाति सः
17 // sparśaṃ vāyo tathā tadvadvibhratastasya dhāraṇām / vyomraḥ sūkṣmāṃ pravṛttiñca śabdaṃ tadvajjahāti saḥ
18 ॥ मनसा सर्वभूतानां मनस्याविशते यदा । मानसीं धारणां बिभ्रन्मनः सूक्ष्मञ्च जायते
18 // manasā sarvabhūtānāṃ manasyāviśate yadā / mānasīṃ dhāraṇāṃ bibhranmanaḥ sūkṣmañca jāyate
19 ॥ तद्वद् बुद्धिमशेषाणां सत्त्वानामेत्य योगवित् । परित्यजति सम्प्राप्य बुद्धिसौक्ष्म्यमनुत्तमम्
19 // tadvad buddhimaśeṣāṇāṃ sattvānāmetya yogavit / parityajati samprāpya buddhisaukṣmyamanuttamam
20 ॥ परित्यजति सूक्ष्माणि सप्त त्वेतानि योगवित् । सम्यग्विज्ञाय यो ऽलर्क ! तस्यावृत्तिर्न विद्यते
20 // parityajati sūkṣmāṇi sapta tvetāni yogavit / samyagvijñāya yo 'larka ! tasyāvṛttirna vidyate
21 ॥ एतासां धारणानान्तु सप्तानां सौक्ष्म्यमात्मवान् । दृष्ट्वा दृष्ट्वा ततः सिद्धिं त्यक्त्वा त्यक्त्वा परां व्रजेत्
21 // etāsāṃ dhāraṇānāntu saptānāṃ saukṣmyamātmavān / dṛṣṭvā dṛṣṭvā tataḥ siddhiṃ tyaktvā tyaktvā parāṃ vrajet
22 ॥ यस्मिन् यस्मिंश्च कुरुते भूते रागं महीपते । तस्मिंस्तस्मिन् समासक्तिं संप्राप्य स विनश्यति
22 // yasmin yasmiṃśca kurute bhūte rāgaṃ mahīpate / tasmiṃstasmin samāsaktiṃ saṃprāpya sa vinaśyati
23 ॥ तस्माद्विदित्वा सूक्ष्माणि संसक्तानि परस्परम् । परित्यजति यो देही स परं प्राप्नुयात् पदम्
23 // tasmādviditvā sūkṣmāṇi saṃsaktāni parasparam / parityajati yo dehī sa paraṃ prāpnuyāt padam
24 ॥ एतान्येव तु सन्धाय सप्त सूक्ष्माणि पार्थिव ! । भूतादीनां विरागो ऽत्र सद्भावज्ञस्य मुक्तये
24 // etānyeva tu sandhāya sapta sūkṣmāṇi pārthiva ! / bhūtādīnāṃ virāgo 'tra sadbhāvajñasya muktaye
25 ॥ गन्धादिषु समासक्तिं सम्प्राप्य स विनश्यति । पुनरावर्तते भूप ! स ब्रह्मापरमानुषम्
25 // gandhādiṣu samāsaktiṃ samprāpya sa vinaśyati / punarāvartate bhūpa ! sa brahmāparamānuṣam
26 ॥ सप्तैता धारणा योगी समतीत्य यदिच्छति । तस्मिंस्तस्मिंल्लयं सूक्ष्मे भूते याति नरेश्वर !
26 // saptaitā dhāraṇā yogī samatītya yadicchati / tasmiṃstasmiṃllayaṃ sūkṣme bhūte yāti nareśvara !
27 ॥ देवानामसुराणां वा गन्धर्वोरगरक्षसाम् । देहेषु लयमायाति सङ्गं नाप्रोति च क्वचित्
27 // devānāmasurāṇāṃ vā gandharvoragarakṣasām / deheṣu layamāyāti saṅgaṃ nāproti ca kvacit
28 ॥ अणिमा लघिमा चैव महिमा प्राप्तिरेव च । प्राकाम्यं च तथेशित्वं वशित्वञ्च तथापरम्
28 // aṇimā laghimā caiva mahimā prāptireva ca / prākāmyaṃ ca tatheśitvaṃ vaśitvañca tathāparam
29 ॥ यत्रकामावसायित्वं गुणानेतांस्तथैश्वरान् । प्राप्नोत्यष्टौ नरव्याघ्र ! परं निर्वाणसूचकान्
29 // yatrakāmāvasāyitvaṃ guṇānetāṃstathaiśvarān / prāpnotyaṣṭau naravyāghra ! paraṃ nirvāṇasūcakān
30 ॥ सूक्ष्मात् सूक्ष्मतमो ऽणीयान् शीघ्रत्वं लघिमा गुणः । महिमाशेषपूज्यत्वात् प्राप्तिर्नाप्राप्यमस्य यत्
30 // sūkṣmāt sūkṣmatamo 'ṇīyān śīghratvaṃ laghimā guṇaḥ / mahimāśeṣapūjyatvāt prāptirnāprāpyamasya yat
31 ॥ प्राकाम्यमस्य व्यापित्वादीशित्वञ्चेश्वरो यतः । वखित्वाद्वशिमा नाम योगिनः सप्तमो गुणः
31 // prākāmyamasya vyāpitvādīśitvañceśvaro yataḥ / vakhitvādvaśimā nāma yoginaḥ saptamo guṇaḥ
32 ॥ यत्रेच्छास्थानमप्युक्तं यत्रकामावसायिता । ऐश्वर्यकारणैरेभिर्योगिनः प्रोक्तमष्टधा
32 // yatrecchāsthānamapyuktaṃ yatrakāmāvasāyitā / aiśvaryakāraṇairebhiryoginaḥ proktamaṣṭadhā
33 ॥ मुक्तिसंसूचकं भूप ! परं निर्वाणमात्मनः । ततो न जायते नैव वर्धते न विनश्यति
33 // muktisaṃsūcakaṃ bhūpa ! paraṃ nirvāṇamātmanaḥ / tato na jāyate naiva vardhate na vinaśyati
34 ॥ नापि क्षयमवाप्रोति परिणामं न गच्छति । छेदं क्लेदं तथा दाहं शोषं भूरादितो न च
34 // nāpi kṣayamavāproti pariṇāmaṃ na gacchati / chedaṃ kledaṃ tathā dāhaṃ śoṣaṃ bhūrādito na ca
35 ॥ भूतवर्गादवाप्नोति शब्दाद्यैः ह्रियते न च । न चास्य सन्ति शब्दाद्यास्तद्भोक्ता तैर्न युज्यते
35 // bhūtavargādavāpnoti śabdādyaiḥ hriyate na ca / na cāsya santi śabdādyāstadbhoktā tairna yujyate
36 ॥ यथाहि कनकं खण्डमपद्रव्यवदग्निना । दग्धदोषं द्वितीयेन खण्डेनैक्यं व्रजेन्नृप
36 // yathāhi kanakaṃ khaṇḍamapadravyavadagninā / dagdhadoṣaṃ dvitīyena khaṇḍenaikyaṃ vrajennṛpa
37 ॥ न विशेषमवाप्रोति तद्वद्योगाग्निना यतिः । निर्दग्धदोषस्तेनैक्यं प्रयाति ब्रह्मणा सह
37 // na viśeṣamavāproti tadvadyogāgninā yatiḥ / nirdagdhadoṣastenaikyaṃ prayāti brahmaṇā saha
38 ॥ यथाग्निरग्नौ संक्षिप्तः समानत्वमनुव्रजेत् । तदाख्यस्तन्मयो भूतो न गृह्येत विशेषतः
38 // yathāgniragnau saṃkṣiptaḥ samānatvamanuvrajet / tadākhyastanmayo bhūto na gṛhyeta viśeṣataḥ
39 ॥ परेण ब्रह्मणा तद्वत् प्राप्यैक्यं दग्धकिल्विषः । योगी याति पृथग्भावं न कदाचिन्महीपते !
39 // pareṇa brahmaṇā tadvat prāpyaikyaṃ dagdhakilviṣaḥ / yogī yāti pṛthagbhāvaṃ na kadācinmahīpate !
40 ॥ यथा जलं जलेनैक्यं निक्षिप्तमुपगच्छति । तथात्मा साम्यमभ्येति योगिनः परमात्मनि
40 // yathā jalaṃ jalenaikyaṃ nikṣiptamupagacchati / tathātmā sāmyamabhyeti yoginaḥ paramātmani