40 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे जडोपाख्यानं नाम चतुश्चत्वारिंशो ऽध्यायः पञ्चचत्वारिंभो ऽध्यायः जैमिनिरुवाच सम्यगेतन्ममाख्यातं भवदिभर्द्विजसत्तमाः । प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम्
40 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe pitāputrasaṃvāde jaḍopākhyānaṃ nāma catuścatvāriṃśo 'dhyāyaḥ pañcacatvāriṃbho 'dhyāyaḥ jaiminiruvāca samyagetanmamākhyātaṃ bhavadibhardvijasattamāḥ / pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma vaidikam
1 ॥ अहो पितृप्रसादेन भवतां ज्ञानमीदृशम् । येन तिर्यक्त्वमप्येतत् प्राप्य मोहस्तिरस्कृतः
1 // aho pitṛprasādena bhavatāṃ jñānamīdṛśam / yena tiryaktvamapyetat prāpya mohastiraskṛtaḥ
2 ॥ धन्या भवन्तः संसिद्ध्यै प्रागवस्थास्थितं यतः । भवतां विषयोद्भूतैर्न मोहैश्चाल्यते मनः
2 // dhanyā bhavantaḥ saṃsiddhyai prāgavasthāsthitaṃ yataḥ / bhavatāṃ viṣayodbhūtairna mohaiścālyate manaḥ
3 ॥ दिष्ट्या भगवता तेन मार्कण्डेयेन धीमता । भवन्तो वै समाख्याताः सर्वसन्देहहृत्तमाः
3 // diṣṭyā bhagavatā tena mārkaṇḍeyena dhīmatā / bhavanto vai samākhyātāḥ sarvasandehahṛttamāḥ
4 ॥ संसारे ऽस्मिन् मनुष्याणां भ्रमतामतिसङ्कटे । भवद्विधैः समं सङ्गो जायते नातपस्विनाम्
4 // saṃsāre 'smin manuṣyāṇāṃ bhramatāmatisaṅkaṭe / bhavadvidhaiḥ samaṃ saṅgo jāyate nātapasvinām
5 ॥ यद्यहं सङ्गमासाद्य भवदिभर्ज्ञानदृष्टिभिः । न स्यां कृतार्थस्तन्नूनं न मे ऽन्यत्र कृतार्थता
5 // yadyahaṃ saṅgamāsādya bhavadibharjñānadṛṣṭibhiḥ / na syāṃ kṛtārthastannūnaṃ na me 'nyatra kṛtārthatā
6 ॥ प्रवृते च निवृत्ते च भवतां ज्ञानकर्मणि । मतिमस्तमलां मन्ये यथा नान्यस्य कस्यचित्
6 // pravṛte ca nivṛtte ca bhavatāṃ jñānakarmaṇi / matimastamalāṃ manye yathā nānyasya kasyacit
7 ॥ यदि त्वनुग्रहवती मयी बुद्धिर्द्विजोत्तमाः । भवतां तत्समाख्यातुमर्हतेदमशेषतः
7 // yadi tvanugrahavatī mayī buddhirdvijottamāḥ / bhavatāṃ tatsamākhyātumarhatedamaśeṣataḥ
8 ॥ कथमेतत्समुद्भूतं जगत् स्थावरजङ्गमम् । कथञ्च प्रलयङ्काले पुनर्यास्यति सत्तमाः
8 // kathametatsamudbhūtaṃ jagat sthāvarajaṅgamam / kathañca pralayaṅkāle punaryāsyati sattamāḥ
9 ॥ कथञ्च वंशाः देवर्षि-पितृभूतादिसम्भवाः । मन्वन्तराणि च कथं वंशानुचरितञ्च यत्
9 // kathañca vaṃśāḥ devarṣi-pitṛbhūtādisambhavāḥ / manvantarāṇi ca kathaṃ vaṃśānucaritañca yat
10 ॥ यावत्यः सृष्टयश्चैव यावन्तः प्रलयास्तथा । यथा कल्पविभागश्च या च मन्वन्तरस्थितिः
10 // yāvatyaḥ sṛṣṭayaścaiva yāvantaḥ pralayāstathā / yathā kalpavibhāgaśca yā ca manvantarasthitiḥ
11 ॥ यथा च क्षितिसंस्थानं यत् प्रमाणञ्च वै भुवः । यथास्थिति समुद्राद्रि-निम्नगाः काननानि च
11 // yathā ca kṣitisaṃsthānaṃ yat pramāṇañca vai bhuvaḥ / yathāsthiti samudrādri-nimnagāḥ kānanāni ca
12 ॥ भूर्लोकादिस्वर्लोकानां गणः पातालसंश्रयः । गतिस्तथार्कसोमादि-ग्रहर्क्षज्योतिषामपि
12 // bhūrlokādisvarlokānāṃ gaṇaḥ pātālasaṃśrayaḥ / gatistathārkasomādi-graharkṣajyotiṣāmapi
13 ॥ श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वमेतदाहूतसंप्लवम् । उपसंहृते च यच्छेषं जगत्यस्मिन् भविष्यति
13 // śrotumicchāmyahaṃ sarvametadāhūtasaṃplavam / upasaṃhṛte ca yaccheṣaṃ jagatyasmin bhaviṣyati
14 ॥ पक्षिण ऊचुः प्रश्नभारो ऽयमतुलो यस्त्वया मुनिसत्तम । पृष्टस्तं ते प्रवक्ष्यामस्तत् शृणुष्वेह जैमिने
14 // pakṣiṇa ūcuḥ praśnabhāro 'yamatulo yastvayā munisattama / pṛṣṭastaṃ te pravakṣyāmastat śṛṇuṣveha jaimine
15 ॥ मार्कण्डेयेन कथितं पुरा क्रौष्टुकये यथा । द्विजपुत्राय शान्ताय व्रतस्त्राताय धीमते
15 // mārkaṇḍeyena kathitaṃ purā krauṣṭukaye yathā / dvijaputrāya śāntāya vratastrātāya dhīmate
16 ॥ मार्कण्डेयं महात्मानमुपासीनं द्विजोत्तमैः । क्रौष्टुकिः परिपप्रच्छ यदेतत् पृष्टवान् प्रभो
16 // mārkaṇḍeyaṃ mahātmānamupāsīnaṃ dvijottamaiḥ / krauṣṭukiḥ paripapraccha yadetat pṛṣṭavān prabho
17 ॥ तस्य चाकथयत् प्रीत्या यन्मुनिर्भृगुनन्दनः । तत्ते प्रकथयिष्यामः शृणु त्वं द्विजसत्तम
17 // tasya cākathayat prītyā yanmunirbhṛgunandanaḥ / tatte prakathayiṣyāmaḥ śṛṇu tvaṃ dvijasattama
18 ॥ प्रणिपत्य जगन्नाथं पद्मयोनिं पितामहम् । जगद्योनिं स्थितं सृष्टौ स्थितौ विष्णुस्वरूपिणम् । प्रलये चान्तकर्तारं रौद्रं रुद्रस्वरूपिणम्
18 // praṇipatya jagannāthaṃ padmayoniṃ pitāmaham / jagadyoniṃ sthitaṃ sṛṣṭau sthitau viṣṇusvarūpiṇam / pralaye cāntakartāraṃ raudraṃ rudrasvarūpiṇam
19 ॥ मार्कण्डेय उवाच उत्पन्नमात्रस्य पुरा ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः । पुराणमेतद्वेदाश्च मुखेभ्यो ऽनुविनिः सृताः
19 // mārkaṇḍeya uvāca utpannamātrasya purā brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ / purāṇametadvedāśca mukhebhyo 'nuviniḥ sṛtāḥ
20 ॥ पुराणसंहिताश्चक्रुर्बहुलाः परमर्षयः । वेदानां प्रविभागश्च कृतस्तैस्तु सहस्रशः
20 // purāṇasaṃhitāścakrurbahulāḥ paramarṣayaḥ / vedānāṃ pravibhāgaśca kṛtastaistu sahasraśaḥ
21 ॥ धर्मज्ञानञ्च वैराग्यमैश्वर्यञ्च महात्मनः । तस्योपदेशेन विना न हि सिद्धं चतुष्टयम्
21 // dharmajñānañca vairāgyamaiśvaryañca mahātmanaḥ / tasyopadeśena vinā na hi siddhaṃ catuṣṭayam
22 ॥ वेदान् सप्तर्षयस्तस्माज्जगृहुस्तस्य मानसाः । पुराणं जगृहुश्चाद्या मुनयस्तस्य मानसाः
22 // vedān saptarṣayastasmājjagṛhustasya mānasāḥ / purāṇaṃ jagṛhuścādyā munayastasya mānasāḥ
23 ॥ भृगोः सकाशाच्च्यवनस्तेनोक्तञ्च द्विजन्मनाम् । ऋषिभिश्चापि दक्षाय प्रोक्तमेतन्महात्मभिः
23 // bhṛgoḥ sakāśāccyavanastenoktañca dvijanmanām / ṛṣibhiścāpi dakṣāya proktametanmahātmabhiḥ
24 ॥ दक्षेण चापि कथितमिदमासीत्तदा मम । तत्तुभ्यं कथयाम्यद्य कलिकल्मषनाशनम्
24 // dakṣeṇa cāpi kathitamidamāsīttadā mama / tattubhyaṃ kathayāmyadya kalikalmaṣanāśanam
25 ॥ सर्वमेतन्महाभग ! श्रूयतां मे समाधिना । यथाश्रुतं मया पूर्वं दक्षस्य गदतो मुने
25 // sarvametanmahābhaga ! śrūyatāṃ me samādhinā / yathāśrutaṃ mayā pūrvaṃ dakṣasya gadato mune
26 ॥ प्रणिपत्य जगद्योनिमजमव्ययमाश्रयम् । चराचरस्य जगतोधातारं परमं पदम्
26 // praṇipatya jagadyonimajamavyayamāśrayam / carācarasya jagatodhātāraṃ paramaṃ padam
27 ॥ ब्रह्माणमादिपुरुषमुत्पत्ति-स्थिति-संयमे । यत्कारणमनौपम्यं यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्
27 // brahmāṇamādipuruṣamutpatti-sthiti-saṃyame / yatkāraṇamanaupamyaṃ yatra sarvaṃ pratiṣṭhitam
28 ॥ तस्मै हिरण्यगर्भाय लोकतन्त्राय धीमते । प्रणम्य सम्यग्वक्ष्यामि भूतवर्गमनुत्तमम्
28 // tasmai hiraṇyagarbhāya lokatantrāya dhīmate / praṇamya samyagvakṣyāmi bhūtavargamanuttamam
29 ॥ महदाद्यं विशेषान्तं सवैरुप्यं सलक्षणम् । प्रमाणैः पञ्चभिर्गम्यं स्त्रोतोभिः षड्भिरन्वितम्
29 // mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ savairupyaṃ salakṣaṇam / pramāṇaiḥ pañcabhirgamyaṃ strotobhiḥ ṣaḍbhiranvitam
30 ॥ पुरुषाधिष्ठितं नित्यमनित्यमिव च स्थितम् । तच्छ्रूयतां महाभाग ! परमेण समाधिना
30 // puruṣādhiṣṭhitaṃ nityamanityamiva ca sthitam / tacchrūyatāṃ mahābhāga ! parameṇa samādhinā
31 ॥ प्रधानं कारणं यत्तदव्यक्ताख्यं महर्षयः । यदाहुः प्रकृतिं सूक्ष्मां नित्यां सदसदात्मिकाम्
31 // pradhānaṃ kāraṇaṃ yattadavyaktākhyaṃ maharṣayaḥ / yadāhuḥ prakṛtiṃ sūkṣmāṃ nityāṃ sadasadātmikām
32 ॥ ध्रुवमक्षय्यमजरममेयं नान्यसंश्रयम् । गन्धरूपरसैर्हेनं शब्दस्पर्शविवर्जितम्
32 // dhruvamakṣayyamajaramameyaṃ nānyasaṃśrayam / gandharūparasairhenaṃ śabdasparśavivarjitam
33 ॥ अनाद्यन्तं जगद्योनि त्रिगुणप्रभवाप्ययम् । असाम्प्रतमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत
33 // anādyantaṃ jagadyoni triguṇaprabhavāpyayam / asāmpratamavijñeyaṃ brahmāgre samavartata
34 ॥ प्रलयस्यानु तेनेदं व्याप्तमासीदशेषतः । गुणसाम्यात्ततस्तस्मात् क्षेत्रज्ञाधिष्ठितान्मुने
34 // pralayasyānu tenedaṃ vyāptamāsīdaśeṣataḥ / guṇasāmyāttatastasmāt kṣetrajñādhiṣṭhitānmune
35 ॥ गुणभावात् सृज्यमानात् सर्गकाले ततः पुनः । प्रधानं तत्त्वमुद्भूतं महान्तं तत् समावृणोत्
35 // guṇabhāvāt sṛjyamānāt sargakāle tataḥ punaḥ / pradhānaṃ tattvamudbhūtaṃ mahāntaṃ tat samāvṛṇot
36 ॥ यथा बीजं त्वचा तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् । सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधोदितः
36 // yathā bījaṃ tvacā tadvadavyaktenāvṛto mahān / sāttviko rājasaścaiva tāmasaśca tridhoditaḥ
37 ॥ ततस्तस्मादहङ्कारस्त्रिविधो वै व्यजायत । वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्च सतामसः
37 // tatastasmādahaṅkārastrividho vai vyajāyata / vaikārikastaijasaśca bhūtādiśca satāmasaḥ
38 ॥ महता चावृतः सो ऽपि यथाव्यरक्तेन वै महान् । भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रकन्ततः
38 // mahatā cāvṛtaḥ so 'pi yathāvyaraktena vai mahān / bhūtādistu vikurvāṇaḥ śabdatanmātrakantataḥ
39 ॥ ससर्ज शब्दतन्मात्रादाकाशं शब्दलक्षणम् । आकाशं शब्दमात्रन्तु भूतादिश्चावृणोत्ततः
39 // sasarja śabdatanmātrādākāśaṃ śabdalakṣaṇam / ākāśaṃ śabdamātrantu bhūtādiścāvṛṇottataḥ
40 ॥ स्पर्शतन्मात्रमेवेह जायते नात्र संशयः । बलवान् जायते वायुस्तस्य स्पर्शगुणो मतः
40 // sparśatanmātrameveha jāyate nātra saṃśayaḥ / balavān jāyate vāyustasya sparśaguṇo mataḥ
41 ॥ वायुश्चापि विकुर्वाणो रुपमात्रं ससर्ज ह । ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते
41 // vāyuścāpi vikurvāṇo rupamātraṃ sasarja ha / jyotirutpadyate vāyostadrūpaguṇamucyate
42 ॥ स्पर्शमात्रस्तु वै वायूरूपमात्रं समावृणोत् । ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह
42 // sparśamātrastu vai vāyūrūpamātraṃ samāvṛṇot / jyotiścāpi vikurvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha
43 ॥ सम्भवन्ति ततो ह्यापश्चासन् वै ता रसात्मिकाः । रसमात्रन्तु ताह्यापो रूपमात्रं समावृणोत्
43 // sambhavanti tato hyāpaścāsan vai tā rasātmikāḥ / rasamātrantu tāhyāpo rūpamātraṃ samāvṛṇot
44 ॥ आपश्चापि विकुर्वत्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे । सङ्घातो जायते तस्मात्तस्य गन्धो गुणो मतः
44 // āpaścāpi vikurvatyo gandhamātraṃ sasarjire / saṅghāto jāyate tasmāttasya gandho guṇo mataḥ
45 ॥ तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रं तेन तन्मात्रता स्मृता । अविशेषवाचकत्वादविशेषास्ततश्च ते
45 // tasmiṃstasmiṃstu tanmātraṃ tena tanmātratā smṛtā / aviśeṣavācakatvādaviśeṣāstataśca te
46 ॥ न शान्ता नापि घोरास्ते न मूढाश्चाविशेषतः । भूततन्मात्रसर्गो ऽयमहङ्कारात्तु तामसात्
46 // na śāntā nāpi ghorāste na mūḍhāścāviśeṣataḥ / bhūtatanmātrasargo 'yamahaṅkārāttu tāmasāt
47 ॥ वैकारिकादहङ्कारात् सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकात् । वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत् सम्प्रवर्तते
47 // vaikārikādahaṅkārāt sattvodriktāttu sāttvikāt / vaikārikaḥ sa sargastu yugapat sampravartate
48 ॥ बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च । तैजसानीन्द्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश
48 // buddhīndriyāṇi pañcaiva pañca karmendriyāṇi ca / taijasānīndriyāṇyāhurdevā vaikārikā daśa
49 ॥ एकादशं मनस्तत्र देवा वैकारिकाः स्मृताः । श्रोतं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी
49 // ekādaśaṃ manastatra devā vaikārikāḥ smṛtāḥ / śrotaṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī
50 ॥ शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि वक्ष्यते । पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाक् पञ्चमी भवेत्
50 // śabdādīnāmavāptyarthaṃ buddhiyuktāni vakṣyate / pādau pāyurupasthaśca hastau vāk pañcamī bhavet
51 ॥ गतिर्विसर्गो ह्यानन्दः शिल्पं वाक्यञ्च कर्म तत् । आकाशं शब्दमात्रन्तु स्पर्शमात्रं समाविशत्
51 // gatirvisargo hyānandaḥ śilpaṃ vākyañca karma tat / ākāśaṃ śabdamātrantu sparśamātraṃ samāviśat
52 ॥ द्विगुणो जायते वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः । रूपन्तथैवाविशतः शब्दस्पर्शगुणावुभौ
52 // dviguṇo jāyate vāyustasya sparśo guṇo mataḥ / rūpantathaivāviśataḥ śabdasparśaguṇāvubhau
53 ॥ द्विगुणस्तु ततश्चाग्निः स शब्दस्पर्शरूपवान् । शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रसमात्रं समाविशत्
53 // dviguṇastu tataścāgniḥ sa śabdasparśarūpavān / śabdaḥ sparśaśca rūpañca rasamātraṃ samāviśat
54 ॥ तस्माच्चतुर्गुणा ह्यापो विज्ञेयास्ता रसात्मिकाः । शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रसो गन्धं समाविशत्
54 // tasmāccaturguṇā hyāpo vijñeyāstā rasātmikāḥ / śabdaḥ sparśaśca rūpañca raso gandhaṃ samāviśat
55 ॥ संहता गन्धमात्रेण आवृण्वंस्ते महीमिमाम् । तस्मात् पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु दृश्यते
55 // saṃhatā gandhamātreṇa āvṛṇvaṃste mahīmimām / tasmāt pañcaguṇā bhūmiḥ sthūlā bhūteṣu dṛśyate
56 ॥ शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः । परस्परानुप्रवेशाद्धारयन्ति परस्परम्
56 // śāntā ghorāśca mūḍhāśca viśeṣāstena te smṛtāḥ / parasparānupraveśāddhārayanti parasparam
57 ॥ भूमेरन्तस्त्विदं सर्वं लोकालोकं घनावृतम् । विशेषाश्चेन्द्रियग्राह्या नियतत्वाच्च ते स्मृताः
57 // bhūmerantastvidaṃ sarvaṃ lokālokaṃ ghanāvṛtam / viśeṣāścendriyagrāhyā niyatatvācca te smṛtāḥ
58 ॥ गुणं पूर्वस्य पूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम् । नानावीर्याः पृथग्भूताः सप्तैते संहतिं विना
58 // guṇaṃ pūrvasya pūrvasya prāpnuvantyuttarottaram / nānāvīryāḥ pṛthagbhūtāḥ saptaite saṃhatiṃ vinā
59 ॥ नाशक्नुवन् प्रजाः स्त्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः । समेत्यान्योन्यसंयोगमन्योन्याश्रयिणश्च ते
59 // nāśaknuvan prajāḥ straṣṭumasamāgamya kṛtsnaśaḥ / sametyānyonyasaṃyogamanyonyāśrayiṇaśca te
60 ॥ एकसङ्घातचिह्नाश्च संप्राप्यैक्यमशेषतः । पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च
60 // ekasaṅghātacihnāśca saṃprāpyaikyamaśeṣataḥ / puruṣādhiṣṭhitatvācca avyaktānugraheṇa ca
61 ॥ महदाद्या विशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते । जलबुद्बुदवत्तत्र क्रमाद्वै वृद्धिमागतम्
61 // mahadādyā viśeṣāntā hyaṇḍamutpādayanti te / jalabudbudavattatra kramādvai vṛddhimāgatam
62 ॥ भूतेभ्यो ऽण्डं महाबुद्धे ! वृहत्तदुदकेशयम् । प्राकृते ऽण्डे विवृद्धः सन् क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः
62 // bhūtebhyo 'ṇḍaṃ mahābuddhe ! vṛhattadudakeśayam / prākṛte 'ṇḍe vivṛddhaḥ san kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ
63 ॥ स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता च भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत
63 // sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai puruṣa ucyate / ādikartā ca bhūtānāṃ brahmāgre samavartata
64 ॥ तेन सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् । मेरुस्तस्यानुसम्भूतो जरायुश्चापि पर्वताः
64 // tena sarvamidaṃ vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram / merustasyānusambhūto jarāyuścāpi parvatāḥ
65 ॥ समुदा गर्भसलिलं तस्याण्डस्य महात्मनः । तस्मिन्नण्डे जगत् सर्वं सदेवासुरमानुषम्
65 // samudā garbhasalilaṃ tasyāṇḍasya mahātmanaḥ / tasminnaṇḍe jagat sarvaṃ sadevāsuramānuṣam
66 ॥ दीपाद्यद्रिसमुद्राश्च राज्योतिर्लोकसंग्रहः । जलानिलानलाकाशैस्ततो भूतादिना बहिः
66 // dīpādyadrisamudrāśca rājyotirlokasaṃgrahaḥ / jalānilānalākāśaistato bhūtādinā bahiḥ
67 ॥ वृतमण्डं दशगुणैरेकेकैकत्वेन तैः पुनः । महता तत्प्रमाणेन सहैवानेन वेष्टितः
67 // vṛtamaṇḍaṃ daśaguṇairekekaikatvena taiḥ punaḥ / mahatā tatpramāṇena sahaivānena veṣṭitaḥ
68 ॥ महांस्तैः सहितः सर्वैरव्यक्तेन समावृतः । एभिरावरणैरण्डं सप्तभैः प्राकृतैर्वृतम्
68 // mahāṃstaiḥ sahitaḥ sarvairavyaktena samāvṛtaḥ / ebhirāvaraṇairaṇḍaṃ saptabhaiḥ prākṛtairvṛtam
69 ॥ अन्योन्यमावृत्य च ता अष्टौ प्रकृतयः स्थिताः । एषा सा प्रकृतिर्नित्या यदन्तः पुरुषश्च सः
69 // anyonyamāvṛtya ca tā aṣṭau prakṛtayaḥ sthitāḥ / eṣā sā prakṛtirnityā yadantaḥ puruṣaśca saḥ
70 ॥ ब्रह्माख्यः कथितो यस्ते समासात् श्रू यतां पुनः । यथा मग्नो जले कश्चिदुन्मज्जन् जलसम्भवः
70 // brahmākhyaḥ kathito yaste samāsāt śrū yatāṃ punaḥ / yathā magno jale kaścidunmajjan jalasambhavaḥ
71 ॥ जलञ्च क्षिपति ब्रह्मा स तथा प्रकृतिर्विभु । अव्यक्तं क्षेत्रमुदिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते
71 // jalañca kṣipati brahmā sa tathā prakṛtirvibhu / avyaktaṃ kṣetramudiṣṭaṃ brahmā kṣetrajña ucyate
72 ॥ एतत्समस्तं जानीयात् क्षेत्रक्षेत्रज्ञलक्षणम् । इत्येष प्राकृतः सर्गः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः । अबुद्धिपूर्वः प्रथमः प्रादुर्भूतस्तडिद्यथा
72 // etatsamastaṃ jānīyāt kṣetrakṣetrajñalakṣaṇam / ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ kṣetrajñādhiṣṭhitastu saḥ / abuddhipūrvaḥ prathamaḥ prādurbhūtastaḍidyathā