44 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे ब्रह्मायुप्रमाणो नाम षट्टत्वारिंशो ऽध्यायः सप्तचत्वारिशो ऽध्यायः 47 क्रौष्टुकिरुवाच यथा ससर्ज वै ब्रह्मा भगवानादिकृत् प्रजाः । प्रजापतिः पतिर्देवस्तन्मे विस्तरतो वद
44 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe brahmāyupramāṇo nāma ṣaṭṭatvāriṃśo 'dhyāyaḥ saptacatvāriśo 'dhyāyaḥ 47 krauṣṭukiruvāca yathā sasarja vai brahmā bhagavānādikṛt prajāḥ / prajāpatiḥ patirdevastanme vistarato vada
1 ॥ मार्कण्डेय उवाच कथयाम्येष ते ब्रह्मन् ससर्ज भगवान् यथा । लोककृच्छाश्वतः कृत्स्नं जगत् स्थावरजङ्गमम्
1 // mārkaṇḍeya uvāca kathayāmyeṣa te brahman sasarja bhagavān yathā / lokakṛcchāśvataḥ kṛtsnaṃ jagat sthāvarajaṅgamam
2 ॥ पद्मावसाने प्रलये निशासुत्पोत्थितः प्रभुः । सत्त्वोद्रिक्तस्तदा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत
2 // padmāvasāne pralaye niśāsutpotthitaḥ prabhuḥ / sattvodriktastadā brahmā śūnyaṃ lokamavaikṣata
3 ॥ इमञ्चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम्
3 // imañcodāharantyatra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati / brahmasvarūpiṇaṃ devaṃ jagataḥ prabhavāpyayam
4 ॥ आपो नारा वै तनव इत्यपां नाम शुश्रुम । तासु शेते स यस्माच्च तेन नारायणः स्मृतः
4 // āpo nārā vai tanava ityapāṃ nāma śuśruma / tāsu śete sa yasmācca tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ
5 ॥ विबुद्धः सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गतां महीम् । अनुमानात् समुद्धारं कर्तुकामस्तदा क्षिते
5 // vibuddhaḥ salile tasmin vijñāyāntargatāṃ mahīm / anumānāt samuddhāraṃ kartukāmastadā kṣite
6 ॥ अकरोत् स तनूरन्याः कल्पादिषु यथा पुरा । मत्स्यकूर्मादिकास्तद्वद्वाराहं वपुरास्थितः
6 // akarot sa tanūranyāḥ kalpādiṣu yathā purā / matsyakūrmādikāstadvadvārāhaṃ vapurāsthitaḥ
7 ॥ वेदयज्ञमयं दिव्यं वेदयज्ञमयो विभुः । रूपं कृत्वा विवेशाप्सु सर्वगः सर्वसम्भवः
7 // vedayajñamayaṃ divyaṃ vedayajñamayo vibhuḥ / rūpaṃ kṛtvā viveśāpsu sarvagaḥ sarvasambhavaḥ
8 ॥ समुद्धृकत्य च पातालान्मुमोच सलिले भुवम् । जनलोकस्थितैः सिद्धैश्चिन्त्यमानो जगत्पतिः
8 // samuddhṛkatya ca pātālānmumoca salile bhuvam / janalokasthitaiḥ siddhaiścintyamāno jagatpatiḥ
9 ॥ तस्योपरि जलौघस्य महती नैरिव स्थिता । विततत्वात्तु देहस्य न मही याति संप्लवम्
9 // tasyopari jalaughasya mahatī nairiva sthitā / vitatatvāttu dehasya na mahī yāti saṃplavam
10 ॥ ततः क्षितिं समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽसृजद् गिरीन् । प्राक् सर्गे दह्यमाने तु तदा संवर्तकाग्निना
10 // tataḥ kṣitiṃ samīkṛtya pṛthivyāṃ so 'sṛjad girīn / prāk sarge dahyamāne tu tadā saṃvartakāgninā
11 ॥ तेनाग्निना विशीर्णास्ते पर्वता भुवि सर्वशः । शैला एकार्णवे मग्ना वायुनापस्तु संहताः
11 // tenāgninā viśīrṇāste parvatā bhuvi sarvaśaḥ / śailā ekārṇave magnā vāyunāpastu saṃhatāḥ
12 ॥ निषक्ता यत्र यत्रासंस्तत्र तत्राचलाभवन् । भूविभागन्ततः कृत्वा सप्तद्वीपोपशोभितम्
12 // niṣaktā yatra yatrāsaṃstatra tatrācalābhavan / bhūvibhāgantataḥ kṛtvā saptadvīpopaśobhitam
13 ॥ भूराद्यांश्चतुरो लोकान् पूर्वंवत् समकल्पयत् । सृष्टिञ्चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा
13 // bhūrādyāṃścaturo lokān pūrvaṃvat samakalpayat / sṛṣṭiñcintayatastasya kalpādiṣu yathā purā
14 ॥ अबुद्धिपूर्वकस्तस्मात् प्रादुर्भूतस्तमोमयः । तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रो ह्यन्धसंज्ञितः
14 // abuddhipūrvakastasmāt prādurbhūtastamomayaḥ / tamo moho mahāmohastāmistro hyandhasaṃjñitaḥ
15 ॥ अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः । पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतो ऽप्रतिबोधवान्
15 // avidyā pañcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ / pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyato 'pratibodhavān
16 ॥ बहिरन्तश्चाप्रकाशः संवृतात्मा नगात्मकः । मुख्या नगा यतश्चोक्ता मुख्यसर्गस्ततस्त्वयम्
16 // bahirantaścāprakāśaḥ saṃvṛtātmā nagātmakaḥ / mukhyā nagā yataścoktā mukhyasargastatastvayam
17 ॥ तं दृष्ट्वासाधकं सर्गममन्यदपरं पुनः । तस्याभिध्यायतः सर्गं तिर्यक्स्त्रोतो ह्यवर्तत
17 // taṃ dṛṣṭvāsādhakaṃ sargamamanyadaparaṃ punaḥ / tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ tiryakstroto hyavartata
18 ॥ यस्मात्तिर्यक्प्रवृत्तिः सा तिर्यक्स्त्रोतस्ततः स्मृतः । पश्वादयस्ते विख्यातास्तमः प्रायो ह्यवेदिनः
18 // yasmāttiryakpravṛttiḥ sā tiryakstrotastataḥ smṛtaḥ / paśvādayaste vikhyātāstamaḥ prāyo hyavedinaḥ
19 ॥ अत्पथग्राहिनश्चैव ते ऽज्ञाने ज्ञानमानिनः । अहङ्कृता अहंमाना अष्टाविशशद्विधात्मकाः
19 // atpathagrāhinaścaiva te 'jñāne jñānamāninaḥ / ahaṅkṛtā ahaṃmānā aṣṭāviśaśadvidhātmakāḥ
20 ॥ अन्तः प्रकाशास्ते सर्वे आवृतास्तु परस्परम् । तमप्यसाधकं मत्वा ध्यायतो ऽन्यस्ततो ऽभवत्
20 // antaḥ prakāśāste sarve āvṛtāstu parasparam / tamapyasādhakaṃ matvā dhyāyato 'nyastato 'bhavat
21 ॥ ऊर्ध्वस्त्रोतस्तृतीयस्तु सात्त्विकः समवर्तत । ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तस्त्वनावृताः
21 // ūrdhvastrotastṛtīyastu sāttvikaḥ samavartata / te sukhaprītibahulā bahirantastvanāvṛtāḥ
22 ॥ प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्ध्वस्त्रोतः समुद्भवाः । तुष्टात्मकस्तृतीयस्तु देवसर्गो हि स स्मृतः
22 // prakāśā bahirantaśca ūrdhvastrotaḥ samudbhavāḥ / tuṣṭātmakastṛtīyastu devasargo hi sa smṛtaḥ
23 ॥ तस्मिन् सर्गे ऽभवत् प्रीतिर्निष्पन्ने ब्रह्मणस्तदा । ततो ऽन्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गमुत्तमम्
23 // tasmin sarge 'bhavat prītirniṣpanne brahmaṇastadā / tato 'nyaṃ sa tadā dadhyau sādhakaṃ sargamuttamam
24 ॥ तथाभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्ततः । प्रादुर्बभौ तदाव्यक्तादर्वाक्स्त्रोतस्तु साधकः
24 // tathābhidhyāyatastasya satyābhidhyāyinastataḥ / prādurbabhau tadāvyaktādarvākstrotastu sādhakaḥ
25 ॥ यस्मादर्वाग् व्यवर्तन्त ततोर्ऽवाक्स्त्रोतसस्तु ते । ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजो ऽधिकाः
25 // yasmādarvāg vyavartanta tator'vākstrotasastu te / te ca prakāśabahulāstamodriktā rajo 'dhikāḥ
26 ॥ तस्मात् ते दुः खबहुला भूयोभूयश्च कारिणः । प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते
26 // tasmāt te duḥ khabahulā bhūyobhūyaśca kāriṇaḥ / prakāśā bahirantaśca manuṣyāḥ sādhakāśca te
27 ॥ पञ्चमो ऽनुग्रहः सर्गः स चतुर्धा व्यवस्थितः । विपर्ययेण सिद्ध्या च शान्त्या तुष्ट्या तथैव च
27 // pañcamo 'nugrahaḥ sargaḥ sa caturdhā vyavasthitaḥ / viparyayeṇa siddhyā ca śāntyā tuṣṭyā tathaiva ca
28 ॥ निर्वृत्तं वर्तमानञ्च तेर्ऽथं जानन्ति वै पुनः । भूतादिकानां भूतानां षष्ठः सर्ग स उच्यते
28 // nirvṛttaṃ vartamānañca ter'thaṃ jānanti vai punaḥ / bhūtādikānāṃ bhūtānāṃ ṣaṣṭhaḥ sarga sa ucyate
29 ॥ ते परिग्राहिणः सर्वे संविभागरतास्तथा । चोदनाश्चाप्यशीलाश्च ज्ञेया भूतादिकाश्च ते
29 // te parigrāhiṇaḥ sarve saṃvibhāgaratāstathā / codanāścāpyaśīlāśca jñeyā bhūtādikāśca te
30 ॥ प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः । तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते
30 // prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇastu saḥ / tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargaḥ sa ucyate
31 ॥ वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्चैन्द्रियकः स्मृतः । इत्येष प्राकृतः सर्गः संभूतो बुद्धैपूर्वकः
31 // vaikārikastṛtīyastu sargaścaindriyakaḥ smṛtaḥ / ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ saṃbhūto buddhaipūrvakaḥ
32 ॥ मुख्यः सर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्त्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स पञ्चमः
32 // mukhyaḥ sargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ / tiryakstrotastu yaḥ proktastiryagyonyaḥ sa pañcamaḥ
33 ॥ तथोर्ध्वस्त्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः । ततोर्ऽवाक्स्त्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः
33 // tathordhvastrotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ / tator'vākstrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ
34 ॥ अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः । पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः
34 // aṣṭamo 'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasaśca saḥ / pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāstu trayaḥ smṛtāḥ
35 ॥ प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः । इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः
35 // prākṛto vaikṛtaścaiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ / ityete vai samākhyātā nava sargāḥ prajāpateḥ