44 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेठमन्वन्तरकथनंऽ नाम त्रिपञ्चाशो ऽध्यायः चतुःपञ्चाशो ऽध्यायः- 54 क्रौष्टुकिरुवाच कतिद्वीपाः समुद्रा वा पर्वता वा कति द्विज । कियन्ति चैव वर्षाणि तेषां नद्यश्च का मुने
44 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇeṭhamanvantarakathanaṃ' nāma tripañcāśo 'dhyāyaḥ catuḥpañcāśo 'dhyāyaḥ- 54 krauṣṭukiruvāca katidvīpāḥ samudrā vā parvatā vā kati dvija / kiyanti caiva varṣāṇi teṣāṃ nadyaśca kā mune
1 ॥ महाभूतप्रमाणञ्च लोकालोकन्तथैव च । पर्यासं परिमाणञ्च गतिञ्चन्द्रार्कयोरपि
1 // mahābhūtapramāṇañca lokālokantathaiva ca / paryāsaṃ parimāṇañca gatiñcandrārkayorapi
2 ॥ एतत् प्रब्रूहि मे सर्वं विस्तरेण महामुने
2 // etat prabrūhi me sarvaṃ vistareṇa mahāmune
3 ॥ मार्कण्डेय उवाच शतार्धकोटिविस्तारा पृथिवी कृत्स्त्रशो द्विज । तस्या हि स्थानमखिलं कथयामि शृणुष्व तत्
3 // mārkaṇḍeya uvāca śatārdhakoṭivistārā pṛthivī kṛtstraśo dvija / tasyā hi sthānamakhilaṃ kathayāmi śṛṇuṣva tat
4 ॥ ये ते द्वीपा मया प्रोक्ता जम्बुद्वीपादयो द्विज । पुष्करान्ता महाभाग ! शृण्वेषां विस्तरं पुनः
4 // ye te dvīpā mayā proktā jambudvīpādayo dvija / puṣkarāntā mahābhāga ! śṛṇveṣāṃ vistaraṃ punaḥ
5 ॥ द्वीपात् तु द्विगुणो द्वीपो जम्बुः प्लक्षो ऽथ शाल्मलः । कुशः क्रौञ्चस्तथा शाकः पुष्करद्वीप एव च
5 // dvīpāt tu dviguṇo dvīpo jambuḥ plakṣo 'tha śālmalaḥ / kuśaḥ krauñcastathā śākaḥ puṣkaradvīpa eva ca
6 ॥ लवणेक्षु-सुरा-सर्पिर्दधि-दुग्धःजलाब्धिभिः । द्विगुणैर्द्विगुणैर्वृद्ध्या सर्वतः परिवेष्टिताः
6 // lavaṇekṣu-surā-sarpirdadhi-dugdhaḥjalābdhibhiḥ / dviguṇairdviguṇairvṛddhyā sarvataḥ pariveṣṭitāḥ
7 ॥ जम्बुद्वीपस्य संस्थानं प्रवक्ष्ये ऽहं निबोध मे । लक्षमेकं योजनानां वृत्तौ विस्तारदैर्घ्यतः
7 // jambudvīpasya saṃsthānaṃ pravakṣye 'haṃ nibodha me / lakṣamekaṃ yojanānāṃ vṛttau vistāradairghyataḥ
8 ॥ हिमवान् हेमकूटश्च ऋषभो मेरुरेव च । नीलः श्वेतस्तथा शृङ्गी सप्तास्मिन् वर्षपर्वताः
8 // himavān hemakūṭaśca ṛṣabho merureva ca / nīlaḥ śvetastathā śṛṅgī saptāsmin varṣaparvatāḥ
9 ॥ द्वौ लक्षयोजनायामौ मध्ये तत्र महाचलौ । तयोर्दक्षिणतो यौ तु यौ तथोत्तरतो गिरी
9 // dvau lakṣayojanāyāmau madhye tatra mahācalau / tayordakṣiṇato yau tu yau tathottarato girī
10 ॥ दशभिर्दशभिर्न्यूनैः सहस्रैस्तैः परस्परम् । द्विसाहस्त्रोच्छ्रयाः सर्वे तावद्विस्तारिणश्च ते
10 // daśabhirdaśabhirnyūnaiḥ sahasraistaiḥ parasparam / dvisāhastrocchrayāḥ sarve tāvadvistāriṇaśca te
11 ॥ समुद्रान्तः प्रविष्टाश्च षडस्मिन् वर्षपर्वताः । दक्षिणोत्तरतो निम्ना मध्ये तुङ्गायता क्षितिः
11 // samudrāntaḥ praviṣṭāśca ṣaḍasmin varṣaparvatāḥ / dakṣiṇottarato nimnā madhye tuṅgāyatā kṣitiḥ
12 ॥ वेद्यर्धे दक्षिमे त्रीणि त्रीणि वर्षाणि चोत्तरे । इलावृतं तयोर्मध्ये चन्द्रार्धाकारवत् स्थितम्
12 // vedyardhe dakṣime trīṇi trīṇi varṣāṇi cottare / ilāvṛtaṃ tayormadhye candrārdhākāravat sthitam
13 ॥ ततः पूर्वेण भद्राश्वं केतुमालञ्च पश्चिमे । इलावृतस्य मध्ये तु मेरुः कनकपर्वतः
13 // tataḥ pūrveṇa bhadrāśvaṃ ketumālañca paścime / ilāvṛtasya madhye tu meruḥ kanakaparvataḥ
14 ॥ चतुरशीतिसाहस्त्रस्तस्योच्छ्रायो महागिरेः । प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्विस्तीर्णः षोडशैव तु
14 // caturaśītisāhastrastasyocchrāyo mahāgireḥ / praviṣṭaḥ ṣoḍaśādhastādvistīrṇaḥ ṣoḍaśaiva tu
15 ॥ शरावसंस्थितत्वाच्च द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः । शुक्लः पीतो ऽसितो रक्तः प्राच्यादिषु यथाक्रमम्
15 // śarāvasaṃsthitatvācca dvātriṃśanmūrdhni vistṛtaḥ / śuklaḥ pīto 'sito raktaḥ prācyādiṣu yathākramam
16 ॥ विप्रो वैश्यस्तथा शूद्रः क्षत्रियश्च स्ववर्णतः । तस्योपरि तथैवाष्टौ पुर्यो दिक्षु यथाक्रमम्
16 // vipro vaiśyastathā śūdraḥ kṣatriyaśca svavarṇataḥ / tasyopari tathaivāṣṭau puryo dikṣu yathākramam
17 ॥ इन्द्रादिलोकपालानां तन्मध्ये ब्रह्मणः सभा । योजनानां सहस्राणि चतुर्दश समुच्छ्रिता
17 // indrādilokapālānāṃ tanmadhye brahmaṇaḥ sabhā / yojanānāṃ sahasrāṇi caturdaśa samucchritā
18 ॥ अयुतोच्छ्रायास्तस्याधस्तथा विषकम्भवर्वताः । प्राच्यादिषु क्रमेणैव मन्दरो गन्धमादनः
18 // ayutocchrāyāstasyādhastathā viṣakambhavarvatāḥ / prācyādiṣu krameṇaiva mandaro gandhamādanaḥ
19 ॥ विपुलश्च सुपार्श्वश्च केतुपादपशोभिताः । कदम्बो मन्दरे केतुर्जम्बुव गन्धमादने
19 // vipulaśca supārśvaśca ketupādapaśobhitāḥ / kadambo mandare keturjambuva gandhamādane
20 ॥ विपुले च तथाश्वत्थः सुपार्श्वे च वटो महान् । एकादशशतायामा योजनानामिमे नगाः
20 // vipule ca tathāśvatthaḥ supārśve ca vaṭo mahān / ekādaśaśatāyāmā yojanānāmime nagāḥ
21 ॥ जठरो देवकूटश्च पूर्वस्यां दिशि पर्वतौ । आनीलनिषधौ प्राप्तौ परस्परनिरन्तरौ
21 // jaṭharo devakūṭaśca pūrvasyāṃ diśi parvatau / ānīlaniṣadhau prāptau parasparanirantarau
22 ॥ निषधः पारियात्रश्च मेरोः पार्श्वे तु पश्चिमे । यथा पूर्वौ तथा चैतावानीलनिषधायतौ
22 // niṣadhaḥ pāriyātraśca meroḥ pārśve tu paścime / yathā pūrvau tathā caitāvānīlaniṣadhāyatau
23 ॥ कैलासो हिमवांश्चैव दक्षिणेन महाचलौ । पूर्वपश्चायतावेतावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ
23 // kailāso himavāṃścaiva dakṣiṇena mahācalau / pūrvapaścāyatāvetāvarṇavāntarvyavasthitau
24 ॥ शृङ्गवान् जारुधिश्चैव तथैवोत्तरपर्वतौ । यतैव दक्षिणे तद्वदर्णप्वान्तर्व्यवस्थितौ
24 // śṛṅgavān jārudhiścaiva tathaivottaraparvatau / yataiva dakṣiṇe tadvadarṇapvāntarvyavasthitau
25 ॥ मर्यादापर्वता ह्येते कथ्यन्ते ऽष्टौ द्विजोत्तम । हिमवद्धेमकूटादिपर्वतानां परस्परम्
25 // maryādāparvatā hyete kathyante 'ṣṭau dvijottama / himavaddhemakūṭādiparvatānāṃ parasparam
26 ॥ नवयोजनसाहस्त्रं प्रागुदग्दक्षिणोत्तरम् । मेरोरिलावृते तद्वदन्तरे वै चतुर्दिशम्
26 // navayojanasāhastraṃ prāgudagdakṣiṇottaram / merorilāvṛte tadvadantare vai caturdiśam
27 ॥ फलानि यानि वै जम्ब्वाः गन्धमादनपर्वते । गजदेहप्रमाणानि पतन्ति गिरिमूर्धनि
27 // phalāni yāni vai jambvāḥ gandhamādanaparvate / gajadehapramāṇāni patanti girimūrdhani
28 ॥ तेषां स्त्रावात् प्रभवति ख्याता जम्बूनदीति वै । यत्र जाम्बूनदं नाम कनकं सम्प्रजायते
28 // teṣāṃ strāvāt prabhavati khyātā jambūnadīti vai / yatra jāmbūnadaṃ nāma kanakaṃ samprajāyate
29 ॥ सा परिक्रम्य वै मेरुं जम्बूमूलं पुनर्नदी । विशति द्विजशार्दूल ! पीयमाना जनैश्च तैः
29 // sā parikramya vai meruṃ jambūmūlaṃ punarnadī / viśati dvijaśārdūla ! pīyamānā janaiśca taiḥ
30 ॥ भद्राश्वे ऽश्वशिरा विष्णुर्भारते कूर्मसंस्थितिः । वराहः केतुमाले च मत्स्यरूपस्तथोत्तरे
30 // bhadrāśve 'śvaśirā viṣṇurbhārate kūrmasaṃsthitiḥ / varāhaḥ ketumāle ca matsyarūpastathottare
31 ॥ तेषु नक्षत्रविन्यासाद्विषयाः समवस्थिताः । चतुर्ष्वपि द्विजश्रेष्ठ ! ग्रहाभिभवपाठकाः
31 // teṣu nakṣatravinyāsādviṣayāḥ samavasthitāḥ / caturṣvapi dvijaśreṣṭha ! grahābhibhavapāṭhakāḥ