23 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे भुवनकोशे पञ्चपञ्चाशो ऽध्यायः षट्पञ्चाशो ऽध्यायः- 56 मार्कण्डेय उवाच धराधरां जगद्योनेः पदं नारायणस्य च । ततः प्रवृत्ता या देवी गङ्गा त्रिपथगामिनी
23 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe bhuvanakośe pañcapañcāśo 'dhyāyaḥ ṣaṭpañcāśo 'dhyāyaḥ- 56 mārkaṇḍeya uvāca dharādharāṃ jagadyoneḥ padaṃ nārāyaṇasya ca / tataḥ pravṛttā yā devī gaṅgā tripathagāminī
1 ॥ सा प्रविश्य सुधायोनिं सोममाधारमम्भसाम् । ततः सम्बध्यमानार्करश्मिसङ्गतिपावनी
1 // sā praviśya sudhāyoniṃ somamādhāramambhasām / tataḥ sambadhyamānārkaraśmisaṅgatipāvanī
2 ॥ पपात मेरुपृष्ठे च सा चतुर्धा ततो ययौ । मेरुकूटतटान्तेभ्यो निपतन्ती ववर्तिता
2 // papāta merupṛṣṭhe ca sā caturdhā tato yayau / merukūṭataṭāntebhyo nipatantī vavartitā
3 ॥ विकीर्यमाणसलिला निरालम्बा पपात सा । मन्दराद्येषु पादेषु प्रविभक्तोदका समम्
3 // vikīryamāṇasalilā nirālambā papāta sā / mandarādyeṣu pādeṣu pravibhaktodakā samam
4 ॥ चतुर्ष्वपि पपाताम्बुविभिन्नाङ्घ्रिशिलोच्चया । पूर्वा सीते ऽति विख्याता ययौ चैत्ररथं वनम्
4 // caturṣvapi papātāmbuvibhinnāṅghriśiloccayā / pūrvā sīte 'ti vikhyātā yayau caitrarathaṃ vanam
5 ॥ तत् प्लावयित्वा च ययौ वरुणोदं सरोवनम् । शीतान्तञ्च गिरिं तस्मात्ततश्चान्यान् गिरीन् क्रमात्
5 // tat plāvayitvā ca yayau varuṇodaṃ sarovanam / śītāntañca giriṃ tasmāttataścānyān girīn kramāt
6 ॥ गत्वा भुवं समासाद्य भद्राश्वाज्जलधिं गता । तथैवालकनन्दाख्या दक्षिणे गन्धमादने
6 // gatvā bhuvaṃ samāsādya bhadrāśvājjaladhiṃ gatā / tathaivālakanandākhyā dakṣiṇe gandhamādane
7 ॥ मेरुपादवनं गत्वा नन्दनं देवनन्दनम् । मानसञ्च महावेगात् प्लापयित्वा सरोवरम्
7 // merupādavanaṃ gatvā nandanaṃ devanandanam / mānasañca mahāvegāt plāpayitvā sarovaram
8 ॥ आसाद्य शैलराजानं रम्यं हि शिखरन्तथा । तस्माच्च पर्वतान् सर्वान् दक्षिणोपक्रमोदितान्
8 // āsādya śailarājānaṃ ramyaṃ hi śikharantathā / tasmācca parvatān sarvān dakṣiṇopakramoditān
9 ॥ तान् प्लावयित्वा संप्राप्ता हिमवन्तं महागिरिम् । दधार तत्र तां शम्भुर्न मुमोच वृषध्वजः
9 // tān plāvayitvā saṃprāptā himavantaṃ mahāgirim / dadhāra tatra tāṃ śambhurna mumoca vṛṣadhvajaḥ
10 ॥ भघीरथेनोपवासैः स्तुत्या चाराधितो विभुः । तत्र मुक्ता च शर्वेण सप्तधा दक्षिणोदधिम्
10 // bhaghīrathenopavāsaiḥ stutyā cārādhito vibhuḥ / tatra muktā ca śarveṇa saptadhā dakṣiṇodadhim
11 ॥ प्रविवेश त्रिधा प्राच्यां प्लावयन्ती महानदी । भगीरथरथस्यानु स्त्रोतसैकेन दक्षिणाम्
11 // praviveśa tridhā prācyāṃ plāvayantī mahānadī / bhagīratharathasyānu strotasaikena dakṣiṇām
12 ॥ तथैव पश्चिमे पादे विपुले सा महानदी । सुचक्षुरिति विख्याता वैभ्राजं साचलं ययौ । 56.13। शीतोदञ्च सरस्तस्मात् प्लावयन्ती महानदी । सुचक्षुः पर्वतं प्राप्ता ततश्च त्रिशिखं गता
12 // tathaiva paścime pāde vipule sā mahānadī / sucakṣuriti vikhyātā vaibhrājaṃ sācalaṃ yayau / 56.13/ śītodañca sarastasmāt plāvayantī mahānadī / sucakṣuḥ parvataṃ prāptā tataśca triśikhaṃ gatā
14 ॥ तस्मात् क्रमेण चाद्रीणां शिखरेषु निपत्य सा । केतुमालं समासाद्य प्रविष्टा लवणोदधिम्
14 // tasmāt krameṇa cādrīṇāṃ śikhareṣu nipatya sā / ketumālaṃ samāsādya praviṣṭā lavaṇodadhim
15 ॥ सुपार्श्वन्तु तथैवाद्रिं मेरुपादं हि सा गता । (भद्रसोमेति) तत्र सोमेति विख्याता सा ययौ सवितुर्वनम्
15 // supārśvantu tathaivādriṃ merupādaṃ hi sā gatā / (bhadrasometi) tatra someti vikhyātā sā yayau saviturvanam
16 ॥ तत्पावयन्ती संप्राप्ता महाभद्रं सरोवरम् । ततश्च शङ्खकूटं सा प्रयाता वै महानदी
16 // tatpāvayantī saṃprāptā mahābhadraṃ sarovaram / tataśca śaṅkhakūṭaṃ sā prayātā vai mahānadī
17 ॥ तस्माच्च वृषभादीन् सा क्रमात् प्राप्य शिलोच्चयान् । महार्णवमनुप्राप्ता प्लावयित्वोत्तरान् कुरून्
17 // tasmācca vṛṣabhādīn sā kramāt prāpya śiloccayān / mahārṇavamanuprāptā plāvayitvottarān kurūn
18 ॥ एवमेषा मया गङ्गां कथिता ते द्विजर्षभ । जम्बुद्वीपनिवेशश्च वर्षाणि च यथातथम्
18 // evameṣā mayā gaṅgāṃ kathitā te dvijarṣabha / jambudvīpaniveśaśca varṣāṇi ca yathātatham
19 ॥ वसन्ति तेषु सर्वेषु प्रजाः किंपुरुषादिषु । सुखप्राया निरातङ्का न्यूनतोत्कर्षवर्जिताः
19 // vasanti teṣu sarveṣu prajāḥ kiṃpuruṣādiṣu / sukhaprāyā nirātaṅkā nyūnatotkarṣavarjitāḥ
20 ॥ नवस्वपि च वर्षेषु सप्त सप्त कुलाचलाः । एकैकस्मिंस्तथा देशे नद्यश्चाद्रिविनिः सृताः
20 // navasvapi ca varṣeṣu sapta sapta kulācalāḥ / ekaikasmiṃstathā deśe nadyaścādriviniḥ sṛtāḥ
21 ॥ यानि किंपुरुषाद्यानि वर्षाण्यष्टौ द्विजोत्तम । तेषूद्भिज्जानि तोयानि मेघवार्यत्र भारते
21 // yāni kiṃpuruṣādyāni varṣāṇyaṣṭau dvijottama / teṣūdbhijjāni toyāni meghavāryatra bhārate
22 ॥ वार्क्षो स्वाभाविकी देश्या तोयोत्था मानसी तथा । कर्मजा च नृणां सिद्धर्वर्षेष्वेतेषु चाष्टसु
22 // vārkṣo svābhāvikī deśyā toyotthā mānasī tathā / karmajā ca nṛṇāṃ siddharvarṣeṣveteṣu cāṣṭasu
23 ॥ कामप्रदेभ्यो वृक्षेभ्यो वार्क्षो सिद्धिः स्वभावजा । स्वाभाविकी समाख्याता तृप्तिर्देश्या च दैशिकी
23 // kāmapradebhyo vṛkṣebhyo vārkṣo siddhiḥ svabhāvajā / svābhāvikī samākhyātā tṛptirdeśyā ca daiśikī
24 ॥ अपां शौक्ष्म्याच्च तोयोत्था ध्यानोपेता च मानसी । उपासनादिकार्यात्तु धर्मजा साप्युदाहृता
24 // apāṃ śaukṣmyācca toyotthā dhyānopetā ca mānasī / upāsanādikāryāttu dharmajā sāpyudāhṛtā
25 ॥ न चैतेषु युगावस्था नाध्यो व्याधयो न च । पुण्यापुण्यसमारम्भो नैव तेषु द्विजोत्तम
25 // na caiteṣu yugāvasthā nādhyo vyādhayo na ca / puṇyāpuṇyasamārambho naiva teṣu dvijottama