31 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे स्वारोचिषे मन्वन्तरे द्विषष्टितमो ऽध्यायः । त्रिषष्टितमो ऽध्यायः- 63 मार्कण्डेय उवाच ततः सह तथा सो ऽथ रराम गिरिसानुषु । फुल्लकाननहृद्येषु मनोज्ञेषु सरः सु च
31 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe svārociṣe manvantare dviṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ / triṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ- 63 mārkaṇḍeya uvāca tataḥ saha tathā so 'tha rarāma girisānuṣu / phullakānanahṛdyeṣu manojñeṣu saraḥ su ca
1 ॥ कन्दरेषु च रम्येषु निम्नगापुलिनेषु च । मनोज्ञेषु तथान्येषु देशेषु मुदितो द्विज
1 // kandareṣu ca ramyeṣu nimnagāpulineṣu ca / manojñeṣu tathānyeṣu deśeṣu mudito dvija
2 ॥ वह्निनाधिष्ठितस्यासीद् यद्रूपन्तस्य तेजसा । अचिन्तयद्भोगकाले निमीलितविलोचना
2 // vahninādhiṣṭhitasyāsīd yadrūpantasya tejasā / acintayadbhogakāle nimīlitavilocanā
3 ॥ ततः कालेन सा गर्भमवाप मुनिसत्तम । गन्धर्ववीर्यतो रूपचिन्तनाच्च द्विजन्मनः
3 // tataḥ kālena sā garbhamavāpa munisattama / gandharvavīryato rūpacintanācca dvijanmanaḥ
4 ॥ तां गर्भधारिणीं सो ऽथ सान्त्वयित्वा वरूथिनीम् । विप्ररूपधरो यातस्तया प्रीत्या विसर्जितः
4 // tāṃ garbhadhāriṇīṃ so 'tha sāntvayitvā varūthinīm / viprarūpadharo yātastayā prītyā visarjitaḥ
5 ॥ जज्ञे स बालो द्युतिमान ज्वलन्निव विभावसुः । स्वरोचिभैर्यथा सूर्यो भासयन् सकला दिशः
5 // jajñe sa bālo dyutimāna jvalanniva vibhāvasuḥ / svarocibhairyathā sūryo bhāsayan sakalā diśaḥ
6 ॥ स्वरोचिभिर्यतो भाति भास्वानिव स बालकः । ततः स्वरोचिरित्येवं नाम्ना ख्यातो बभूत सः
6 // svarocibhiryato bhāti bhāsvāniva sa bālakaḥ / tataḥ svarocirityevaṃ nāmnā khyāto babhūta saḥ
7 ॥ ववृधे च महाभागो वयसानुदिनन्तथा । गुणौघैश्च यथा बालः कलाभिः शशलाञ्छनः
7 // vavṛdhe ca mahābhāgo vayasānudinantathā / guṇaughaiśca yathā bālaḥ kalābhiḥ śaśalāñchanaḥ
8 ॥ स जग्राह धनुर्वेदं वेदांश्चैव यथाक्रमम् । विद्याश्चैव महाभागस्तदा यौवनगोचरः
8 // sa jagrāha dhanurvedaṃ vedāṃścaiva yathākramam / vidyāścaiva mahābhāgastadā yauvanagocaraḥ
9 ॥ मन्दराद्रौ कदाचित् स विचरंश्चारुचेष्टितः । ददर्शैकां तदा कन्यां गिरिप्रस्थे भयातुराम्
9 // mandarādrau kadācit sa vicaraṃścāruceṣṭitaḥ / dadarśaikāṃ tadā kanyāṃ giriprasthe bhayāturām
10 ॥ त्रायस्वेति निरीक्ष्यैनं सा तदा वाक्यमब्रवीत् । मा भैषीरिति स प्राह भयविप्लुतलोचनाम्
10 // trāyasveti nirīkṣyainaṃ sā tadā vākyamabravīt / mā bhaiṣīriti sa prāha bhayaviplutalocanām
11 ॥ किमेतदिति तेनोक्ते वीरवाक्ये महात्मना । ततः सा कथयामास श्वासाक्षेपप्लुताक्षरम्
11 // kimetaditi tenokte vīravākye mahātmanā / tataḥ sā kathayāmāsa śvāsākṣepaplutākṣaram
12 ॥ कन्योवाच अहमिन्दीवराख्यस्य सुता विद्याधरस्य वै । नाम्ना मनोरमा जाता सुतायां मरुधन्वनः
12 // kanyovāca ahamindīvarākhyasya sutā vidyādharasya vai / nāmnā manoramā jātā sutāyāṃ marudhanvanaḥ
13 ॥ मन्दारविद्याधरजा सखी मम विभावरी । कलावती चाप्यपरा सुता पारस्य वै मुनेः
13 // mandāravidyādharajā sakhī mama vibhāvarī / kalāvatī cāpyaparā sutā pārasya vai muneḥ
14 ॥ ताभ्यां सह मया यातं कैलासतटमुत्तमम् । तत्र दृष्टो मुनिः कश्चित्तपसातिकृशाकृतिः
14 // tābhyāṃ saha mayā yātaṃ kailāsataṭamuttamam / tatra dṛṣṭo muniḥ kaścittapasātikṛśākṛtiḥ
15 ॥ क्षुत्क्षामकण्ठो निस्तेजा दूरपाताक्षितारकः । मयावहसितः क्रुद्धः स तदा मां शशाप ह
15 // kṣutkṣāmakaṇṭho nistejā dūrapātākṣitārakaḥ / mayāvahasitaḥ kruddhaḥ sa tadā māṃ śaśāpa ha
16 ॥ क्षामक्षामस्वरः किञ्चित्कल्पिताधरपल्लवः । त्वयावहसितो यस्मादनार्ये दुष्टतापसि
16 // kṣāmakṣāmasvaraḥ kiñcitkalpitādharapallavaḥ / tvayāvahasito yasmādanārye duṣṭatāpasi
17 ॥ तस्मात् त्वामचिरेणैव राक्षसो ऽभिभविष्यसि । दत्ते शापे मत्सखीभ्यां स तु निर्भत्सितो मुनिः
17 // tasmāt tvāmacireṇaiva rākṣaso 'bhibhaviṣyasi / datte śāpe matsakhībhyāṃ sa tu nirbhatsito muniḥ
18 ॥ धिक् ते ब्राह्मण्यमक्षान्त्या हृतन्ते निखिलन्तपः । अमर्षणैर्धर्षितो ऽसि तपसा नातिकर्षितः
18 // dhik te brāhmaṇyamakṣāntyā hṛtante nikhilantapaḥ / amarṣaṇairdharṣito 'si tapasā nātikarṣitaḥ
19 ॥ क्षान्त्यास्पदं वै ब्राह्मण्यं क्रोधसंयमनन्तपः । एतच्छ्रुत्वा ददौ शापं तयोरप्यमितद्युतिः
19 // kṣāntyāspadaṃ vai brāhmaṇyaṃ krodhasaṃyamanantapaḥ / etacchrutvā dadau śāpaṃ tayorapyamitadyutiḥ
20 ॥ एकस्याः कुष्ठमङ्गेषु भाव्यन्यस्यास्तथा क्षयः । तयोस्तथैव तज्जातं यथोक्तं तेन तत्क्षणात्
20 // ekasyāḥ kuṣṭhamaṅgeṣu bhāvyanyasyāstathā kṣayaḥ / tayostathaiva tajjātaṃ yathoktaṃ tena tatkṣaṇāt
21 ॥ ममाप्येवं महद्रक्षः समुपैति पदानुगम् । न शृणोषि महानादं तस्यादूरे ऽपि गर्जतः
21 // mamāpyevaṃ mahadrakṣaḥ samupaiti padānugam / na śṛṇoṣi mahānādaṃ tasyādūre 'pi garjataḥ
22 ॥ तृतीयमद्य दिवसं यन्मे पृष्ठन्न मुञ्चति । अस्त्रग्रामस्य सर्वस्य हृदज्ञाहमद्य ते
22 // tṛtīyamadya divasaṃ yanme pṛṣṭhanna muñcati / astragrāmasya sarvasya hṛdajñāhamadya te
23 ॥ ते प्रयच्छामि मां रक्ष रक्षसो ऽस्मान्महामते । प्रादात् स्वायम्भुवस्यादौ स्वयं रुद्रः पिनाकधृक्
23 // te prayacchāmi māṃ rakṣa rakṣaso 'smānmahāmate / prādāt svāyambhuvasyādau svayaṃ rudraḥ pinākadhṛk
24 ॥ स्वायम्भुवो वसिष्ठाय सिद्धवर्याय दत्तवान् । तेनापि दत्तं मन्मातुः पित्रे चित्रायुधाय वै
24 // svāyambhuvo vasiṣṭhāya siddhavaryāya dattavān / tenāpi dattaṃ manmātuḥ pitre citrāyudhāya vai
25 ॥ प्रादादौद्वाहिकं सो ऽपि मत्पित्रे श्वशुरः स्वयम् । मयापि शिक्षितं वीर ! सकाशाद् बालया पितुः
25 // prādādaudvāhikaṃ so 'pi matpitre śvaśuraḥ svayam / mayāpi śikṣitaṃ vīra ! sakāśād bālayā pituḥ
26 ॥ हृदयं सकलास्त्राणामशेषरिपुनाशनम् । तदिदं गृह्यतां शीघ्रमशेषास्त्रपरायणम्
26 // hṛdayaṃ sakalāstrāṇāmaśeṣaripunāśanam / tadidaṃ gṛhyatāṃ śīghramaśeṣāstraparāyaṇam
27 ॥ ततो जहि दुरात्मानमेनं राक्षसमागतम्
27 // tato jahi durātmānamenaṃ rākṣasamāgatam
28 ॥ मार्कण्डेय उवाच तथैत्युक्ते ततस्तेन वार्युपस्पृश्य तस्य तत् । अस्त्राणां हृदयं प्रादात् सरहस्यनिवर्तनम्
28 // mārkaṇḍeya uvāca tathaityukte tatastena vāryupaspṛśya tasya tat / astrāṇāṃ hṛdayaṃ prādāt sarahasyanivartanam
29 ॥ एतस्मिन्नन्तरे रक्षस्तत्तदा भीषणाकृति । नर्दमानं महानादमाजगाम त्वरान्वितम्
29 // etasminnantare rakṣastattadā bhīṣaṇākṛti / nardamānaṃ mahānādamājagāma tvarānvitam
30 ॥ मयाभिभूता किं त्राणमुपैषि द्रुतमेहि मे । भक्षामि किञ्चिरेणेति ब्रुवाणं तं ददर्श सः
30 // mayābhibhūtā kiṃ trāṇamupaiṣi drutamehi me / bhakṣāmi kiñcireṇeti bruvāṇaṃ taṃ dadarśa saḥ
31 ॥ स्वरोचिश्चिन्तयामास दृष्ट्वा तं समुपागतम् । गृह्णात्वेष वचः सत्यं तस्यास्त्विति महामुनेः
31 // svarociścintayāmāsa dṛṣṭvā taṃ samupāgatam / gṛhṇātveṣa vacaḥ satyaṃ tasyāstviti mahāmuneḥ
32 ॥ जग्राह समुपेत्यैनां त्वरया सो ऽपि राक्षसः । त्राहि त्राहीति करुणं विलपन्तीं सुमध्यमाम्
32 // jagrāha samupetyaināṃ tvarayā so 'pi rākṣasaḥ / trāhi trāhīti karuṇaṃ vilapantīṃ sumadhyamām
33 ॥ ततः स्वरोचिः संक्रुद्धश्चण्डास्त्रमतिभैरवम् । दृष्ट्यां निवेश्य तद्रक्षो ददर्शानिमिषेक्षणः
33 // tataḥ svarociḥ saṃkruddhaścaṇḍāstramatibhairavam / dṛṣṭyāṃ niveśya tadrakṣo dadarśānimiṣekṣaṇaḥ
34 ॥ तदाभिभूतः स तदा तामुत्सृज्य निशाचरः । प्रसीद शाम्यतामस्त्रं श्रूयताञ्चेत्यभाषत
34 // tadābhibhūtaḥ sa tadā tāmutsṛjya niśācaraḥ / prasīda śāmyatāmastraṃ śrūyatāñcetyabhāṣata
35 ॥ मोक्षितोषऽहं त्वया शापादतिघोरान्महाद्युते । प्रदत्तादतितीव्रेण ब्रह्ममित्रेण धीमता
35 // mokṣitoṣa'haṃ tvayā śāpādatighorānmahādyute / pradattādatitīvreṇa brahmamitreṇa dhīmatā
36 ॥ उपकारी न मे त्वत्तो महाभागाधिको ऽपरः । येनाहं सुमहाकष्टान्महाशापाद्विमोक्षितः
36 // upakārī na me tvatto mahābhāgādhiko 'paraḥ / yenāhaṃ sumahākaṣṭānmahāśāpādvimokṣitaḥ
37 ॥ स्वरोचिरुवाच ब्रह्ममित्रेण मुनिना किन्निमित्तं महात्मना । शप्तस्त्वं कीदृशश्चैव शापो दत्तो ऽभवत् पुरा
37 // svarociruvāca brahmamitreṇa muninā kinnimittaṃ mahātmanā / śaptastvaṃ kīdṛśaścaiva śāpo datto 'bhavat purā
38 ॥ राक्षसा उवाच ब्रह्ममित्रो ऽष्टधा भिन्नमायुर्वेदमधीतवान् । त्रयोदशाधिकारञ्च प्रगृह्याथर्वणो द्विजः
38 // rākṣasā uvāca brahmamitro 'ṣṭadhā bhinnamāyurvedamadhītavān / trayodaśādhikārañca pragṛhyātharvaṇo dvijaḥ
39 ॥ अहञ्चेन्दीवराख्येति ख्यातो ऽस्या जनको ऽभवम् । विद्याधरपतेः पुत्रो नलनाभस्य खङ्गिनः
39 // ahañcendīvarākhyeti khyāto 'syā janako 'bhavam / vidyādharapateḥ putro nalanābhasya khaṅginaḥ
40 ॥ मया च याचितः पुर्वं ब्रह्ममित्रो ऽभवन्मुनिः । आयुर्वेदमशेषं मे भगवन् ! दातुमर्हसि
40 // mayā ca yācitaḥ purvaṃ brahmamitro 'bhavanmuniḥ / āyurvedamaśeṣaṃ me bhagavan ! dātumarhasi
41 ॥ यदा तु बहुशो वीर ! प्रश्रयावनतस्य मे । न प्रादाद्याचितो विद्यामायुर्वेदात्मिकां मम
41 // yadā tu bahuśo vīra ! praśrayāvanatasya me / na prādādyācito vidyāmāyurvedātmikāṃ mama
42 ॥ शिष्येभ्यो ददतस्तस्य मयान्तर्धानगेन हि । आयुर्वेदात्मिका विद्या गृहीताभूत्तदानघ
42 // śiṣyebhyo dadatastasya mayāntardhānagena hi / āyurvedātmikā vidyā gṛhītābhūttadānagha
43 ॥ गृहीतायान्तु विद्यायां मासैरष्टाभिरन्तरात् । ममातिहर्षादभवद्धासो ऽतीव पुनः पुनः
43 // gṛhītāyāntu vidyāyāṃ māsairaṣṭābhirantarāt / mamātiharṣādabhavaddhāso 'tīva punaḥ punaḥ
44 ॥ प्रत्यभिज्ञाय मां हासान्मुनिः कोपसमन्वितः । विकम्पिकन्धरः प्राह मामिदं परुषाक्षरम्
44 // pratyabhijñāya māṃ hāsānmuniḥ kopasamanvitaḥ / vikampikandharaḥ prāha māmidaṃ paruṣākṣaram
45 ॥ राक्षसेनैव यस्मान्मे त्वयादृश्येन दुर्मते । हृता विद्यावहासश्च मामवज्ञाय वै कृतः
45 // rākṣasenaiva yasmānme tvayādṛśyena durmate / hṛtā vidyāvahāsaśca māmavajñāya vai kṛtaḥ
46 ॥ तस्मात्त्वं राक्षसः पाप ! मच्छापेन निराकृतः । भविष्यसि न सन्देहः सप्तरात्रेण दारुणः
46 // tasmāttvaṃ rākṣasaḥ pāpa ! macchāpena nirākṛtaḥ / bhaviṣyasi na sandehaḥ saptarātreṇa dāruṇaḥ
47 ॥ इत्युक्ते प्रणिपाताद्यैरुपचारैः प्रसादितः । स मामाह पुनर्विप्रस्तत्क्षणान्मृदुमानसः
47 // ityukte praṇipātādyairupacāraiḥ prasāditaḥ / sa māmāha punarviprastatkṣaṇānmṛdumānasaḥ
48 ॥ यन्मयोक्तमवश्यन्तद्भावि गन्धर्व ! नान्यथा । किन्तु त्वं राक्षसो भूत्वा पुनः स्वं प्राप्स्यसे वपुः
48 // yanmayoktamavaśyantadbhāvi gandharva ! nānyathā / kintu tvaṃ rākṣaso bhūtvā punaḥ svaṃ prāpsyase vapuḥ
49 ॥ नष्टस्मृतिर्यदा क्रुद्धः स्वमपत्यञ्चिखादिषुः । निशाचरत्वं गन्तासि तदस्त्रानलतापितः
49 // naṣṭasmṛtiryadā kruddhaḥ svamapatyañcikhādiṣuḥ / niśācaratvaṃ gantāsi tadastrānalatāpitaḥ
50 ॥ पुनः संज्ञामवाप्य स्वामवाप्स्यसि निजं वपुः । तथैव स्वमधिष्ठानं लोके गन्धर्वसंज्ञिते
50 // punaḥ saṃjñāmavāpya svāmavāpsyasi nijaṃ vapuḥ / tathaiva svamadhiṣṭhānaṃ loke gandharvasaṃjñite
51 ॥ सो ऽहं त्वया महाभाग ! मोक्षितो ऽस्मान्महाभयात् । निशाचरत्वाद् यद्वीर ! तेन मे प्रार्थनां कुरु
51 // so 'haṃ tvayā mahābhāga ! mokṣito 'smānmahābhayāt / niśācaratvād yadvīra ! tena me prārthanāṃ kuru
52 ॥ इमान्ते तनयां भार्यां प्रयच्छामि प्रतीच्छ ताम् । आयुर्वेदश्च सकलस्त्वष्टाङ्गो यो मया ततः । मुनेः सकाशात् संप्राप्तस्तं गृह्णीष्व महामते
52 // imānte tanayāṃ bhāryāṃ prayacchāmi pratīccha tām / āyurvedaśca sakalastvaṣṭāṅgo yo mayā tataḥ / muneḥ sakāśāt saṃprāptastaṃ gṛhṇīṣva mahāmate
53 ॥ मार्कण्डेय उवाच इत्युक्त्वा प्रददौ विद्यां स च दिव्याम्बरोज्जवलः । स्त्रग्भूषणधरो दिव्यं पुराणं वपुरास्थितः
53 // mārkaṇḍeya uvāca ityuktvā pradadau vidyāṃ sa ca divyāmbarojjavalaḥ / stragbhūṣaṇadharo divyaṃ purāṇaṃ vapurāsthitaḥ
54 ॥ दत्त्वा विद्यां ततः कन्यां स दातुमुपचक्रमे । तमाह सा तदा कन्या जनितारं स्वरूपिणम्
54 // dattvā vidyāṃ tataḥ kanyāṃ sa dātumupacakrame / tamāha sā tadā kanyā janitāraṃ svarūpiṇam
55 ॥ अनुरागो ममाप्यत्र तातातीव महात्मनि । दर्शनादेव संजातो विशेषेणोपकारिणि
55 // anurāgo mamāpyatra tātātīva mahātmani / darśanādeva saṃjāto viśeṣeṇopakāriṇi
56 ॥ किन्त्वेषा मे सखी सा च मत्कृते दुः खपीडिते । अतो नाभिलषे भोगान् भोक्तुमेतेन वै समम्
56 // kintveṣā me sakhī sā ca matkṛte duḥ khapīḍite / ato nābhilaṣe bhogān bhoktumetena vai samam
57 ॥ पुरुषैरपि नो शक्या कर्तुमित्थं नृशंसता । स्वभावरुचिरैर्मादृक् कथं योषित् करिष्यति
57 // puruṣairapi no śakyā kartumitthaṃ nṛśaṃsatā / svabhāvarucirairmādṛk kathaṃ yoṣit kariṣyati
58 ॥ साहं यथा ते दुः खार्ते मत्कृते कन्यके पितः । तथा स्थास्यामि तद्दुः खे तच्छोकानलतापिता
58 // sāhaṃ yathā te duḥ khārte matkṛte kanyake pitaḥ / tathā sthāsyāmi tadduḥ khe tacchokānalatāpitā
59 ॥ स्वरोचिरुवाच आयुर्वेदप्रसादेन ते करिष्ये पुनर्नवे । सख्यौ तव महाशोकं समुत्सृज सुमध्यमे
59 // svarociruvāca āyurvedaprasādena te kariṣye punarnave / sakhyau tava mahāśokaṃ samutsṛja sumadhyame
60 ॥ मार्कण्डेय उवाच ततः पित्रा स्वयं दत्तां तां कन्यां स विधानतः । उपयेमे गिरौ तस्मिन् स्वरोचिश्चारुलोचवनाम्
60 // mārkaṇḍeya uvāca tataḥ pitrā svayaṃ dattāṃ tāṃ kanyāṃ sa vidhānataḥ / upayeme girau tasmin svarociścārulocavanām
61 ॥ दत्तान्तु तां तदा कन्यामभिशान्त्य च भामिनीम् । जगाम दिव्यया गत्यागन्धर्वः स्वपुरन्ततः
61 // dattāntu tāṃ tadā kanyāmabhiśāntya ca bhāminīm / jagāma divyayā gatyāgandharvaḥ svapurantataḥ
62 ॥ स चापि सहितस्तन्व्या सदुद्यानन्तदा ययौ । कन्यकायुगलं यत्र तच्छापोत्थगदातुरम्
62 // sa cāpi sahitastanvyā sadudyānantadā yayau / kanyakāyugalaṃ yatra tacchāpotthagadāturam
63 ॥ ततस्तयोः स तत्त्वज्ञो रोगघ्नैरौषधै रसैः । चकार नीरुजौ देहौ स्वरोचिरपराजितः
63 // tatastayoḥ sa tattvajño rogaghnairauṣadhai rasaiḥ / cakāra nīrujau dehau svarociraparājitaḥ
64 ॥ ततो ऽतिशोभने कन्ये विमुक्ते व्याधितः शुभे । स्वकान्त्योद्योति दिग्भागं चक्राते तन्महीधरम्
64 // tato 'tiśobhane kanye vimukte vyādhitaḥ śubhe / svakāntyodyoti digbhāgaṃ cakrāte tanmahīdharam