77 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे रैवतमन्वन्तरे पञ्चसप्ततितमो ऽध्यायः षट्सप्ततितमो ऽध्यायः- 76 मार्कण्डेय उवाच इत्येतत् कथितं तुभ्यं पञ्च मन्वन्तरं तव । चाक्षुषस्य मनोः षष्ठं श्रूयतामिदमन्तरम्
77 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe raivatamanvantare pañcasaptatitamo 'dhyāyaḥ ṣaṭsaptatitamo 'dhyāyaḥ- 76 mārkaṇḍeya uvāca ityetat kathitaṃ tubhyaṃ pañca manvantaraṃ tava / cākṣuṣasya manoḥ ṣaṣṭhaṃ śrūyatāmidamantaram
1 ॥ अन्यजन्मनि जातो ऽसौ चक्षुषः परमेष्ठिनः । चाक्षुषत्वमतस्तस्य जन्मन्यस्मिन्नपि द्विज
1 // anyajanmani jāto 'sau cakṣuṣaḥ parameṣṭhinaḥ / cākṣuṣatvamatastasya janmanyasminnapi dvija
2 ॥ जातं माता निजोत्सङ्गे स्थितमुल्लाप्य तं पुनः । परिष्वजति हार्देन पुनरुल्लापयत्यथ
2 // jātaṃ mātā nijotsaṅge sthitamullāpya taṃ punaḥ / pariṣvajati hārdena punarullāpayatyatha
3 ॥ जातिस्मरः स जातो वै मातुरुत्सङ्गमास्थितः । जहास तं तदा माता संक्रुद्धा वाक्यमब्रवीत्
3 // jātismaraḥ sa jāto vai māturutsaṅgamāsthitaḥ / jahāsa taṃ tadā mātā saṃkruddhā vākyamabravīt
4 ॥ भीतास्मि किमिदं वत्स ! हासो यद्वदने तव । अकालबोधः सञ्जातः कच्चित् पश्यसि शोभनम्
4 // bhītāsmi kimidaṃ vatsa ! hāso yadvadane tava / akālabodhaḥ sañjātaḥ kaccit paśyasi śobhanam
5 ॥ पुत्र उवाच मामत्तुमिच्छति पुरो मार्जारी किम न पश्यसि । अन्तर्धानगता चेयं द्वितीया जातहारिणी
5 // putra uvāca māmattumicchati puro mārjārī kima na paśyasi / antardhānagatā ceyaṃ dvitīyā jātahāriṇī
6 ॥ पुत्रप्रीत्या च भवती सहार्दा मामवेक्षती । उल्लाप्योल्लाप्य बहुशः परिष्वजति मां यतः
6 // putraprītyā ca bhavatī sahārdā māmavekṣatī / ullāpyollāpya bahuśaḥ pariṣvajati māṃ yataḥ
7 ॥ उद्भूतपुलका स्नेहसम्भवास्त्राविलेक्षणा । ततो ममागतो हासः शृणु चाप्यत्र कारणम्
7 // udbhūtapulakā snehasambhavāstrāvilekṣaṇā / tato mamāgato hāsaḥ śṛṇu cāpyatra kāraṇam
8 ॥ स्वार्थे प्रसक्ता मार्जारी प्रसक्तं मामवेक्षते । तथान्तर्धानगा चैव द्वितीया जातहारिणी
8 // svārthe prasaktā mārjārī prasaktaṃ māmavekṣate / tathāntardhānagā caiva dvitīyā jātahāriṇī
9 ॥ स्वार्थाय स्निग्धहृदया यथैवैते ममोपरि । प्रवृत्ते स्वार्थमास्थाय तथैव प्रतिभासि मे
9 // svārthāya snigdhahṛdayā yathaivaite mamopari / pravṛtte svārthamāsthāya tathaiva pratibhāsi me
10 ॥ किन्तु मदुपभोगाय मार्जारी जातहारिणी । त्वन्तु क्रमेणोपभोग्यं मत्तः फलमभीप्ससि
10 // kintu madupabhogāya mārjārī jātahāriṇī / tvantu krameṇopabhogyaṃ mattaḥ phalamabhīpsasi
11 ॥ न मां जानासि को ऽप्येष न चैवापकृतं मया । सङ्गतं नातिकालीनं पञ्चसप्तदिनात्मकम्
11 // na māṃ jānāsi ko 'pyeṣa na caivāpakṛtaṃ mayā / saṅgataṃ nātikālīnaṃ pañcasaptadinātmakam
12 ॥ तथापि स्त्रिह्यसे सास्त्रा परिष्वजसि चाप्यति । तातेति वत्स ! भद्रेति निर्व्यलीकं ब्रवीषि माम्
12 // tathāpi strihyase sāstrā pariṣvajasi cāpyati / tāteti vatsa ! bhadreti nirvyalīkaṃ bravīṣi mām
13 ॥ मातोवाच न त्वाहमुपकारार्थं वत्स ! प्रीत्या परिष्वजे । न चेदेतद्भवत्प्रीत्यै परित्यक्तास्म्यहं त्वया
13 // mātovāca na tvāhamupakārārthaṃ vatsa ! prītyā pariṣvaje / na cedetadbhavatprītyai parityaktāsmyahaṃ tvayā
14 ॥ स्वार्थो मया परित्यक्तो यस्त्वत्तो मे भविष्यति । इत्युक्त्वा सा तमुत्सृज्य निष्क्रान्ता सूतिकागृहात्
14 // svārtho mayā parityakto yastvatto me bhaviṣyati / ityuktvā sā tamutsṛjya niṣkrāntā sūtikāgṛhāt
15 ॥ जडाङ्गबाह्यकरणं शुद्धान्तः करणात्मकम् । जहार तं परित्यक्तं सा तदा जातहारिणी
15 // jaḍāṅgabāhyakaraṇaṃ śuddhāntaḥ karaṇātmakam / jahāra taṃ parityaktaṃ sā tadā jātahāriṇī
16 ॥ सा हृत्वा तं तदा बालं विक्रान्तस्य महीभृतः । प्रसूतपत्नीशयने न्यस्य तस्याददे सुतम्
16 // sā hṛtvā taṃ tadā bālaṃ vikrāntasya mahībhṛtaḥ / prasūtapatnīśayane nyasya tasyādade sutam
17 ॥ तमप्यन्यगृहे नीत्वा गृहीत्वा तस्य चात्मजम् । तृतीयं भक्षयामास सा क्रमाज्जातहारिणी
17 // tamapyanyagṛhe nītvā gṛhītvā tasya cātmajam / tṛtīyaṃ bhakṣayāmāsa sā kramājjātahāriṇī
18 ॥ हृत्वा हृत्वा तृतीयन्तु भक्षयत्यतिनिर्घृणा । करोत्यनुदिनं सा नु परिवर्तन्तथान्ययोः
18 // hṛtvā hṛtvā tṛtīyantu bhakṣayatyatinirghṛṇā / karotyanudinaṃ sā nu parivartantathānyayoḥ
19 ॥ विक्रान्तो ऽपि ततस्तस्य सुतस्यैव महीपतिः । कारयामास संस्कारान् राजन्यस्य भवन्ति ये
19 // vikrānto 'pi tatastasya sutasyaiva mahīpatiḥ / kārayāmāsa saṃskārān rājanyasya bhavanti ye
20 ॥ आनन्देति च नामास्य पिता चक्रे विधानतः । मुदा परमया युक्तो विक्रान्तः स नराधिपः
20 // ānandeti ca nāmāsya pitā cakre vidhānataḥ / mudā paramayā yukto vikrāntaḥ sa narādhipaḥ
21 ॥ कृतोपनयनं तन्तु गुरुराह कुमारकम् । जनन्याः प्रागुपस्थानं क्रियताञ्चाभिवादनम्
21 // kṛtopanayanaṃ tantu gururāha kumārakam / jananyāḥ prāgupasthānaṃ kriyatāñcābhivādanam
22 ॥ स गुरोस्तद्वचः श्रुत्वा विहस्यैवमथाब्रवीत् । वन्द्या मे कतमा माता जननी पालनी नु किम्
22 // sa gurostadvacaḥ śrutvā vihasyaivamathābravīt / vandyā me katamā mātā jananī pālanī nu kim
23 ॥ गुरुरुवाच न त्वियं ते महाभाग ! जनयित्री रुथात्मजा । विक्रान्तस्याग्रमहिषी हैमिनी नाम नामतः
23 // gururuvāca na tviyaṃ te mahābhāga ! janayitrī ruthātmajā / vikrāntasyāgramahiṣī haiminī nāma nāmataḥ
24 ॥ आनन्द उवाच इयं जनित्री चैत्रस्य विशालग्रमवासिनः । विप्राग्र्यबोधपुत्रस्य यो ऽस्यां जातो ऽन्यतो वचम्
24 // ānanda uvāca iyaṃ janitrī caitrasya viśālagramavāsinaḥ / viprāgryabodhaputrasya yo 'syāṃ jāto 'nyato vacam
25 ॥ गुरुरुवाच कुतस्त्वं कथयानन्द ! चैत्रः को वा त्वयोच्यते । सङ्कटं महदाभाति क्व जातो ऽत्र ब्रवीषि किम्
25 // gururuvāca kutastvaṃ kathayānanda ! caitraḥ ko vā tvayocyate / saṅkaṭaṃ mahadābhāti kva jāto 'tra bravīṣi kim
26 ॥ आनन्द उवाच जातो ऽहमवनीन्द्रस्य क्षत्रियस्य गृहे द्विज । तत्पत्न्यां गिरिभद्रायामाददे जातहारिणी
26 // ānanda uvāca jāto 'hamavanīndrasya kṣatriyasya gṛhe dvija / tatpatnyāṃ giribhadrāyāmādade jātahāriṇī
27 ॥ तयात्र मुक्तो हैमिन्या गृहीत्वा च सुतञ्च सा । बोधस्य द्विजमुख्यस्य गृहे नीतवती पुनः
27 // tayātra mukto haiminyā gṛhītvā ca sutañca sā / bodhasya dvijamukhyasya gṛhe nītavatī punaḥ
28 ॥ भक्षयामास च सुतं तस्य बोधद्विजन्मनः । स तत्र द्विजसंस्कारैः संस्कृतो हैमिनीसुतः
28 // bhakṣayāmāsa ca sutaṃ tasya bodhadvijanmanaḥ / sa tatra dvijasaṃskāraiḥ saṃskṛto haiminīsutaḥ
29 ॥ वयमत्र महाभाग ! संस्कृता गुरुणा त्वया । मया तव वचः कार्यमुपैमि कतमां गुरो
29 // vayamatra mahābhāga ! saṃskṛtā guruṇā tvayā / mayā tava vacaḥ kāryamupaimi katamāṃ guro
30 ॥ गुरुरुवाच अतीव गहनं वत्स ! सङ्कटं महदागतम् । न वेद्मि किञ्चिन्मोहेन भ्रमन्तीव हि बुद्धयः
30 // gururuvāca atīva gahanaṃ vatsa ! saṅkaṭaṃ mahadāgatam / na vedmi kiñcinmohena bhramantīva hi buddhayaḥ
31 ॥ आनन्द उवाच मोहस्यावसरः को ऽत्र जगत्येवं व्यवस्थिते । कः कस्य पुत्रो विप्रर्षे ! को वा कस्य नु बान्धवः
31 // ānanda uvāca mohasyāvasaraḥ ko 'tra jagatyevaṃ vyavasthite / kaḥ kasya putro viprarṣe ! ko vā kasya nu bāndhavaḥ
32 ॥ आरभ्य जन्मनो नॄणां सम्बन्धित्वमुपैति यः । अन्ये सम्बन्धिनो विप्र ! मृत्युना सन्निवर्तिताः
32 // ārabhya janmano nṝṇāṃ sambandhitvamupaiti yaḥ / anye sambandhino vipra ! mṛtyunā sannivartitāḥ
33 ॥ अत्रापि जातस्य सतः सम्बन्धोयो ऽस्य बान्धवैः । सो ऽप्यस्तङ्गते देहे प्रयात्येषो ऽखिलक्रमः
33 // atrāpi jātasya sataḥ sambandhoyo 'sya bāndhavaiḥ / so 'pyastaṅgate dehe prayātyeṣo 'khilakramaḥ
34 ॥ अतो ब्रवीमि संसारे वसतः को न बान्धवः । को वापि सततं बन्धुः किं वो विभ्राम्यते मतिः
34 // ato bravīmi saṃsāre vasataḥ ko na bāndhavaḥ / ko vāpi satataṃ bandhuḥ kiṃ vo vibhrāmyate matiḥ
35 ॥ पितृद्वयं मया प्राप्तमस्मिन्नेव हि जन्मनि । मातृद्वयञ्च किञ्चित्रं यदन्यद् देहसम्भवे
35 // pitṛdvayaṃ mayā prāptamasminneva hi janmani / mātṛdvayañca kiñcitraṃ yadanyad dehasambhave
36 ॥ सो ऽहं तपः करिष्यामि त्वया यो ह्यस्य भूपतेः । विशालग्रामतः पुत्रश्चैत्र आनीयतामिह
36 // so 'haṃ tapaḥ kariṣyāmi tvayā yo hyasya bhūpateḥ / viśālagrāmataḥ putraścaitra ānīyatāmiha
37 ॥ मार्कण्डेय उवाच ततः स विस्मितो राजा सभार्यः सह बन्धुभिः । तस्मान्निवर्त्य ममतामनुमेने वनाय तम्
37 // mārkaṇḍeya uvāca tataḥ sa vismito rājā sabhāryaḥ saha bandhubhiḥ / tasmānnivartya mamatāmanumene vanāya tam
38 ॥ चैत्रमानीय तनयं राज्ययोग्यं चकार सः । संमान्य ब्राह्मणं येन पुत्रबुद्ध्या स पालितः
38 // caitramānīya tanayaṃ rājyayogyaṃ cakāra saḥ / saṃmānya brāhmaṇaṃ yena putrabuddhyā sa pālitaḥ
39 ॥ सो ऽप्यानन्दस्तपस्तेपे बाल एव महावने । कर्मणां क्षुपणार्थाय विमुक्तेः परिपन्थिनाम्
39 // so 'pyānandastapastepe bāla eva mahāvane / karmaṇāṃ kṣupaṇārthāya vimukteḥ paripanthinām
40 ॥ तपस्यन्तं ततस्तञ्च प्राह देवः प्रजापतिः । किमर्थं तप्यसे वत्स ! तपस्तीव्रं वदस्व तत्
40 // tapasyantaṃ tatastañca prāha devaḥ prajāpatiḥ / kimarthaṃ tapyase vatsa ! tapastīvraṃ vadasva tat
41 ॥ आनन्द उवाच आत्मनः शुद्धिकामो ऽहं करोमि भगवंस्तपः । बन्धाय मम कर्माणि यानि तत्क्षपणोन्मुखः
41 // ānanda uvāca ātmanaḥ śuddhikāmo 'haṃ karomi bhagavaṃstapaḥ / bandhāya mama karmāṇi yāni tatkṣapaṇonmukhaḥ
42 ॥ ब्रह्मोवाच क्षीणाधिकारो भवति मुक्तियोग्यो न कर्मवान् । सत्त्वाधिकारवान् मुक्तिमवाप्स्यति ततो भवान्
42 // brahmovāca kṣīṇādhikāro bhavati muktiyogyo na karmavān / sattvādhikāravān muktimavāpsyati tato bhavān
43 ॥ भवता मनुना भाव्यं षष्ठेन व्रज तत् कुरु । अलन्ते तपसा तस्मिन् कृते मुक्तिमवाप्स्यसि
43 // bhavatā manunā bhāvyaṃ ṣaṣṭhena vraja tat kuru / alante tapasā tasmin kṛte muktimavāpsyasi
44 ॥ मार्कण्डेय उवाच इत्युक्तो ब्रह्मणा सो ऽपि तथेत्युक्त्वा महामतिः । तत्कर्माभिमुखो यातस्तपसो विरराम ह
44 // mārkaṇḍeya uvāca ityukto brahmaṇā so 'pi tathetyuktvā mahāmatiḥ / tatkarmābhimukho yātastapaso virarāma ha
45 ॥ चाक्षुषेत्याह तं ब्रह्मा तपसो विनिवर्तयन् । पूर्वनाम्ना बभूवाथ प्रख्यातश्चाक्षुषो मनुः
45 // cākṣuṣetyāha taṃ brahmā tapaso vinivartayan / pūrvanāmnā babhūvātha prakhyātaścākṣuṣo manuḥ
46 ॥ उपयेमे विदर्भां स सुतामुग्रस्य भूभृतः । तस्याञ्चोत्पादयामास पुत्रान् प्रख्यातविक्रमान्
46 // upayeme vidarbhāṃ sa sutāmugrasya bhūbhṛtaḥ / tasyāñcotpādayāmāsa putrān prakhyātavikramān
47 ॥ तस्य मन्वन्तरेशस्य ये ऽन्तरे त्रिदशा द्विज । ये चर्षयस्तथैवेन्द्रो ये सुताश्चास्य तान् शृणु
47 // tasya manvantareśasya ye 'ntare tridaśā dvija / ye carṣayastathaivendro ye sutāścāsya tān śṛṇu
48 ॥ आप्या नाम सुरास्तत्र तेषामेको ऽष्टको गणः । प्रख्यातकर्मणां विप्र ! यज्ञे हव्यभुजामयम्
48 // āpyā nāma surāstatra teṣāmeko 'ṣṭako gaṇaḥ / prakhyātakarmaṇāṃ vipra ! yajñe havyabhujāmayam
49 ॥ प्रख्यातबलवीर्याणां प्रभामण्डलदुर्दृशाम् । द्वितीयश्च प्रसूताख्यो देवानामष्टको गणः
49 // prakhyātabalavīryāṇāṃ prabhāmaṇḍaladurdṛśām / dvitīyaśca prasūtākhyo devānāmaṣṭako gaṇaḥ
50 ॥ तथैवाष्टक एवान्यो भव्याख्यो देवतागणः । चतुर्थश्च गणस्तत्र यूथगाख्यस्तथाष्टकः
50 // tathaivāṣṭaka evānyo bhavyākhyo devatāgaṇaḥ / caturthaśca gaṇastatra yūthagākhyastathāṣṭakaḥ
51 ॥ लेखसंज्ञास्तथैवान्ये तत्र मन्वन्तरे द्विज । पञ्चमे च गणे देवास्तत्संज्ञा ह्यमृताशिनः
51 // lekhasaṃjñāstathaivānye tatra manvantare dvija / pañcame ca gaṇe devāstatsaṃjñā hyamṛtāśinaḥ
52 ॥ शतं क्रतूनामाहृत्य यस्तेषामधिपो ऽभवत् । मनोजवस्तथैवेन्द्रः संख्यातो यज्ञभागभुक्
52 // śataṃ kratūnāmāhṛtya yasteṣāmadhipo 'bhavat / manojavastathaivendraḥ saṃkhyāto yajñabhāgabhuk
53 ॥ सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुन्नतो मधुः । अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्निति चर्षयः
53 // sumedhā virajāścaiva haviṣmānunnato madhuḥ / atināmā sahiṣṇuśca saptāsanniti carṣayaḥ
54 ॥ ऊरु-पुरु-शतद्युम्नप्रमुखाः सुमहाबलाः । चाक्षुषस्य मनोः पुत्राः पृथिवीपतयो ऽभवन्
54 // ūru-puru-śatadyumnapramukhāḥ sumahābalāḥ / cākṣuṣasya manoḥ putrāḥ pṛthivīpatayo 'bhavan
55 ॥ एतत्ते कथितं षष्ठं मया मन्वन्तरं द्विज । चाक्षुषस्य तथा जन्म चरितञ्च महात्मनः
55 // etatte kathitaṃ ṣaṣṭhaṃ mayā manvantaraṃ dvija / cākṣuṣasya tathā janma caritañca mahātmanaḥ
56 ॥ साम्प्रतं वर्तते यो ऽयं नाम्ना वैवस्वतो मनुः । सप्तमीये ऽन्तरे तस्य देवाद्यास्तान् शृणुष्व मे
56 // sāmprataṃ vartate yo 'yaṃ nāmnā vaivasvato manuḥ / saptamīye 'ntare tasya devādyāstān śṛṇuṣva me
57 ॥ य इदं कीर्तयेद् धीमान् चाक्षुषस्यान्तरं भुवि । शृणुते च लभेत् पुत्रानारोग्यसुखसम्पदम्
57 // ya idaṃ kīrtayed dhīmān cākṣuṣasyāntaraṃ bhuvi / śṛṇute ca labhet putrānārogyasukhasampadam