शाकद्वीपस्य वक्ष्यामि यथावदिह निश्चयम् कथ्यमानं निबोध त्वं शाकं द्वीपं द्विजोत्तमाः
śākadvīpasya vakṣyāmi yathāvadiha niścayam kathyamānaṃ nibodha tvaṃ śākaṃ dvīpaṃ dvijottamāḥ
जम्बूद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणस्तस्य विस्तरः विस्तारात्त्रिगुणश्चापि परिणाहः समन्ततः
jambūdvīpasya vistārād dviguṇastasya vistaraḥ vistārāttriguṇaścāpi pariṇāhaḥ samantataḥ
तेनावृतः समुद्रो ऽयं द्वीपेन लवणोदधिः तत्र पुण्या जनपदाश् चिराच्च म्रियते जनः
tenāvṛtaḥ samudro 'yaṃ dvīpena lavaṇodadhiḥ tatra puṇyā janapadāś cirācca mriyate janaḥ
कुत एव च दुर्भिक्षं क्षमातेजोयुतेष्विह तत्रापि पर्वताः शुभ्राः सप्तैव मणिभूषिताः
kuta eva ca durbhikṣaṃ kṣamātejoyuteṣviha tatrāpi parvatāḥ śubhrāḥ saptaiva maṇibhūṣitāḥ
शाकद्वीपादिषु त्वेषु सप्त सप्त नगास् त्रिषु ऋज्वायताः प्रतिदिशं निविष्टा वर्षपर्वताः
śākadvīpādiṣu tveṣu sapta sapta nagās triṣu ṛjvāyatāḥ pratidiśaṃ niviṣṭā varṣaparvatāḥ
रत्नाकरादिनामानः सानुमन्तो महाचिताः समोदिताः प्रतिदिशं द्वीपविस्तारमानतः
ratnākarādināmānaḥ sānumanto mahācitāḥ samoditāḥ pratidiśaṃ dvīpavistāramānataḥ
उभयत्रावगाढौ च लवणक्षीरसागरौ शाकद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्त दिव्यान्महाचलान्
ubhayatrāvagāḍhau ca lavaṇakṣīrasāgarau śākadvīpe tu vakṣyāmi sapta divyānmahācalān
देवर्षिगन्धर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते प्रागायतः स सौवर्ण उदयो नाम पर्वतः
devarṣigandharvayutaḥ prathamo merurucyate prāgāyataḥ sa sauvarṇa udayo nāma parvataḥ
तत्र मेघास्तु वृष्ट्यर्थं प्रभवन्त्यपयान्ति च तस्यापरेण सुमहाञ् जलधारो महागिरिः
tatra meghāstu vṛṣṭyarthaṃ prabhavantyapayānti ca tasyāpareṇa sumahāñ jaladhāro mahāgiriḥ
स वै चन्द्रः समाख्यातः सर्वौषधिसमन्वितः तस्मान्नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम्
sa vai candraḥ samākhyātaḥ sarvauṣadhisamanvitaḥ tasmānnityamupādatte vāsavaḥ paramaṃ jalam
नारदो नाम चैवोक्तो दुर्गशैलो महाचितः तत्राचलौ समुत्पन्नौ पूर्वं नारदपर्वतौ
nārado nāma caivokto durgaśailo mahācitaḥ tatrācalau samutpannau pūrvaṃ nāradaparvatau
तस्यापरेण सुमहाञ् श्यामो नाम महागिरिः यत्र श्यामत्वमापन्नाः प्रजाः पूर्वमिमाः किल
tasyāpareṇa sumahāñ śyāmo nāma mahāgiriḥ yatra śyāmatvamāpannāḥ prajāḥ pūrvamimāḥ kila
स एव दुन्दुभिर्नाम श्यामपर्वतसंनिभः शब्दमृत्युः पुरा तस्मिन् दुन्दुभिस्ताडितः सुरैः
sa eva dundubhirnāma śyāmaparvatasaṃnibhaḥ śabdamṛtyuḥ purā tasmin dundubhistāḍitaḥ suraiḥ
रत्नमालान्तरमयः शाल्मलश्चान्तरालकृत् तस्यापरेण रजतो महानस्तो गिरिः स्मृतः
ratnamālāntaramayaḥ śālmalaścāntarālakṛt tasyāpareṇa rajato mahānasto giriḥ smṛtaḥ
स वै सोमक इत्युक्तो देवैर्यत्रामृतं पुरा संभृतं च हृतं चैव मातुरर्थे गरुत्मता
sa vai somaka ityukto devairyatrāmṛtaṃ purā saṃbhṛtaṃ ca hṛtaṃ caiva māturarthe garutmatā
तस्यापरे चाम्बिकेयः सुमनाश्चैव स स्मृतः हिरण्याक्षो वराहेण तस्मिञ्छैले निषूदितः
tasyāpare cāmbikeyaḥ sumanāścaiva sa smṛtaḥ hiraṇyākṣo varāheṇa tasmiñchaile niṣūditaḥ
आम्बिकेयात्परो रम्यः सर्वौषधिनिषेवितः विभ्राजस्तु समाख्यातः स्फाटिकस्तु महान्गिरिः
āmbikeyātparo ramyaḥ sarvauṣadhiniṣevitaḥ vibhrājastu samākhyātaḥ sphāṭikastu mahāngiriḥ
यस्माद्विभ्राजते वह्निर् विभ्राजस्तेन स स्मृतः सैवेह केशवेत्युक्तो यतो वायुः प्रवाति च
yasmādvibhrājate vahnir vibhrājastena sa smṛtaḥ saiveha keśavetyukto yato vāyuḥ pravāti ca
तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि पर्वतानां द्विजोत्तमाः शृणुध्वं नामतस्तानि यथावदनुपूर्वशः
teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi parvatānāṃ dvijottamāḥ śṛṇudhvaṃ nāmatastāni yathāvadanupūrvaśaḥ
द्विनामान्येव वर्षाणि यथैव गिरयस्तथा उदयस्योदयं वर्षं जलधारेति विश्रुतम्
dvināmānyeva varṣāṇi yathaiva girayastathā udayasyodayaṃ varṣaṃ jaladhāreti viśrutam
नाम्ना गतभयं नाम वर्षं तत्प्रथमं स्मृतम् द्वितीयं जलधारस्य सुकुमारमिति स्मृतम्
nāmnā gatabhayaṃ nāma varṣaṃ tatprathamaṃ smṛtam dvitīyaṃ jaladhārasya sukumāramiti smṛtam
तदेव शैशिरं नाम वर्षं तत्परिकीर्तितम् नारदस्य च कौमारं तदेव च सुखोदयम्
tadeva śaiśiraṃ nāma varṣaṃ tatparikīrtitam nāradasya ca kaumāraṃ tadeva ca sukhodayam
श्यामपर्वतवर्षं तद् अनीचकम् इति स्मृतम् आनन्दकमिति प्रोक्तं तदेव मुनिभिः शुभम्
śyāmaparvatavarṣaṃ tad anīcakam iti smṛtam ānandakamiti proktaṃ tadeva munibhiḥ śubham
सोमकस्य शुभं वर्षं विज्ञेयं कुसुमोत्करम् तदेवासितम् इत्युक्तं वर्षं सोमकसंज्ञितम्
somakasya śubhaṃ varṣaṃ vijñeyaṃ kusumotkaram tadevāsitam ityuktaṃ varṣaṃ somakasaṃjñitam
आम्बिकेयस्य मैनाकं क्षेमकं चैव तत्कृतम् केसरः पर्वतस्यापि महाद्रुममिति स्मृतम् तदेव धवमित्युक्तं वर्षं विभ्राजसंज्ञितम्
āmbikeyasya mainākaṃ kṣemakaṃ caiva tatkṛtam kesaraḥ parvatasyāpi mahādrumamiti smṛtam tadeva dhavamityuktaṃ varṣaṃ vibhrājasaṃjñitam
द्वीपस्य परिणाहं च ह्रस्वदीर्घत्वमेव च जम्बूद्वीपेन संख्यातं तस्य मध्ये वनस्पतिः
dvīpasya pariṇāhaṃ ca hrasvadīrghatvameva ca jambūdvīpena saṃkhyātaṃ tasya madhye vanaspatiḥ
शाको नाम महावृक्षः प्रजास्तस्य महानुगाः एतेषु देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः
śāko nāma mahāvṛkṣaḥ prajāstasya mahānugāḥ eteṣu devagandharvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ
विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानाश्च तैः सह तत्र पुण्या जनपदाश् चातुर्वर्ण्यसमन्विताः
viharanti ramante ca dṛśyamānāśca taiḥ saha tatra puṇyā janapadāś cāturvarṇyasamanvitāḥ
तेषु नद्यश्च सप्तैव प्रतिवर्षं समुद्रगाः द्विनाम्ना चैव ताः सर्वा गङ्गाः सप्तविधाः स्मृताः
teṣu nadyaśca saptaiva prativarṣaṃ samudragāḥ dvināmnā caiva tāḥ sarvā gaṅgāḥ saptavidhāḥ smṛtāḥ
प्रथमा सुकुमारीति गङ्गा शिवजला शुभा मुनितप्ता च नाम्नैषा नदी सम्परिकीर्तिता
prathamā sukumārīti gaṅgā śivajalā śubhā munitaptā ca nāmnaiṣā nadī samparikīrtitā
सुकुमारी तपःसिद्धा द्वितीया नामतः सती नन्दा च पावनी चैव तृतीया परिकीर्तिता
sukumārī tapaḥsiddhā dvitīyā nāmataḥ satī nandā ca pāvanī caiva tṛtīyā parikīrtitā
शिबिका च चतुर्थी स्याद् द्विविधा च पुनः स्मृता इक्षुश्च पञ्चमी ज्ञेया तथैव च पुनः कुहूः
śibikā ca caturthī syād dvividhā ca punaḥ smṛtā ikṣuśca pañcamī jñeyā tathaiva ca punaḥ kuhūḥ
वेणुका चामृता चैव षष्ठी सम्परिकीर्तिता सुकृता च गभस्ती च सप्तमी परिकीर्तिता
veṇukā cāmṛtā caiva ṣaṣṭhī samparikīrtitā sukṛtā ca gabhastī ca saptamī parikīrtitā
एताः सप्त महाभागाः प्रतिवर्षं शिवोदकाः भावयन्ति जनं सर्वं शाकद्वीपनिवासिनम्
etāḥ sapta mahābhāgāḥ prativarṣaṃ śivodakāḥ bhāvayanti janaṃ sarvaṃ śākadvīpanivāsinam
अभिगच्छन्ति ताश्चान्या नदा नद्यः सरांसि च बहूदकपरिस्रावा यतो वर्षति वासवः
abhigacchanti tāścānyā nadā nadyaḥ sarāṃsi ca bahūdakaparisrāvā yato varṣati vāsavaḥ
तासां तु नामधेयानि परिमाणं तथैव च न शक्यं परिसंख्यातुं पुण्यास्ताः सरिदुत्तमाः
tāsāṃ tu nāmadheyāni parimāṇaṃ tathaiva ca na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ puṇyāstāḥ sariduttamāḥ
ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते एते शान्तभयाः प्रोक्ताः प्रमोदा ये च वै शिवाः
tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīrjanapadāstu te ete śāntabhayāḥ proktāḥ pramodā ye ca vai śivāḥ
आनन्दाश्च सुखाश्चैव क्षेमकाश्च नवैः सह वर्णाश्रमाचारयुता देशास्ते सप्त विश्रुताः
ānandāśca sukhāścaiva kṣemakāśca navaiḥ saha varṇāśramācārayutā deśāste sapta viśrutāḥ
आरोग्या बलिनश्चैव सर्वे मरणवर्जिताः अवसर्पिणी न तेष्वस्ति तथैवोत्सर्पिणी पुनः
ārogyā balinaścaiva sarve maraṇavarjitāḥ avasarpiṇī na teṣvasti tathaivotsarpiṇī punaḥ
न तत्रास्ति युगावस्था चतुर्युगकृता क्वचित् त्रेतायुगसमः कालस् तथा तत्र प्रवर्तते
na tatrāsti yugāvasthā caturyugakṛtā kvacit tretāyugasamaḥ kālas tathā tatra pravartate
शाकद्वीपादिषु ज्ञेयं पञ्चस्वेतेषु सर्वशः देशस्य तु विचारेण कालः स्वाभाविकः स्मृतः
śākadvīpādiṣu jñeyaṃ pañcasveteṣu sarvaśaḥ deśasya tu vicāreṇa kālaḥ svābhāvikaḥ smṛtaḥ
न तेषु संकरः कश्चिद् वर्णाश्रमकृतः क्वचित् धर्मस्य चाव्यभीचाराद् एकान्तसुखिनः प्रजाः
na teṣu saṃkaraḥ kaścid varṇāśramakṛtaḥ kvacit dharmasya cāvyabhīcārād ekāntasukhinaḥ prajāḥ
न तेषु माया लोभो वा ईर्ष्यासूया भयं कुतः विपर्ययो न तेष्वस्ति तद्वै स्वाभाविकं स्मृतम्
na teṣu māyā lobho vā īrṣyāsūyā bhayaṃ kutaḥ viparyayo na teṣvasti tadvai svābhāvikaṃ smṛtam
कालो नैव च तेष्वस्ति न दण्डो न च दाण्डिकः स्वधर्मेण च धर्मज्ञास् ते रक्षन्ति परस्परम्
kālo naiva ca teṣvasti na daṇḍo na ca dāṇḍikaḥ svadharmeṇa ca dharmajñās te rakṣanti parasparam
परिमण्डलस्तु सुमहान् द्वीपो वै कुशसंज्ञकः नदीजलैः परिवृतः पर्वतश्चाभ्रसंनिभैः
parimaṇḍalastu sumahān dvīpo vai kuśasaṃjñakaḥ nadījalaiḥ parivṛtaḥ parvataścābhrasaṃnibhaiḥ
सर्वधातुविचित्रैश्च मणिविद्रुमभूषितैः अन्यैश्च विविधाकारै रम्यैर्जनपदैस्तथा
sarvadhātuvicitraiśca maṇividrumabhūṣitaiḥ anyaiśca vividhākārai ramyairjanapadaistathā
वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः सर्वतो धनधान्यवान् नित्यं पुष्पफलोपेतः सर्वरत्नसमावृतः
vṛkṣaiḥ puṣpaphalopetaiḥ sarvato dhanadhānyavān nityaṃ puṣpaphalopetaḥ sarvaratnasamāvṛtaḥ
आवृतः पशुभिः सर्वैर् ग्राम्यारण्यैश्च सर्वशः आनुपूर्व्यात्समासेन कुशद्वीपं निबोधत
āvṛtaḥ paśubhiḥ sarvair grāmyāraṇyaiśca sarvaśaḥ ānupūrvyātsamāsena kuśadvīpaṃ nibodhata
अथ तृतीयं वक्ष्यामि कुशद्वीपं च कृत्स्नशः कुशद्वीपेन क्षीरोदः सर्वतः परिवारितः
atha tṛtīyaṃ vakṣyāmi kuśadvīpaṃ ca kṛtsnaśaḥ kuśadvīpena kṣīrodaḥ sarvataḥ parivāritaḥ
शाकद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन समन्वितः तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः
śākadvīpasya vistārād dviguṇena samanvitaḥ tatrāpi parvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ
रत्नाकरास्तथा नद्यस् तेषां नामानि मे शृणु द्विनामानश्च ते सर्वे शाकद्वीपे यथा तथा
ratnākarāstathā nadyas teṣāṃ nāmāni me śṛṇu dvināmānaśca te sarve śākadvīpe yathā tathā
प्रथमः सूर्यसंकाशः कुमुदो नाम पर्वतः विद्रुमोच्चय इत्युक्तः स एव च महीधरः
prathamaḥ sūryasaṃkāśaḥ kumudo nāma parvataḥ vidrumoccaya ityuktaḥ sa eva ca mahīdharaḥ
सर्वधातुमयैः शृङ्गैः शिलाजालसमन्वितैः द्वितीयः पर्वतस्तत्र उन्नतो नाम विश्रुतः
sarvadhātumayaiḥ śṛṅgaiḥ śilājālasamanvitaiḥ dvitīyaḥ parvatastatra unnato nāma viśrutaḥ
हेमपर्वत इत्युक्तः स एव च महीधरः हरितालमयैः शृङ्गैर् द्वीपमावृत्य सर्वशः
hemaparvata ityuktaḥ sa eva ca mahīdharaḥ haritālamayaiḥ śṛṅgair dvīpamāvṛtya sarvaśaḥ
बलाहकस्तृतीयस्तु जात्यञ्जनमयो गिरिः द्युतिमान्नामतः प्रोक्तः स एव च महीधरः
balāhakastṛtīyastu jātyañjanamayo giriḥ dyutimānnāmataḥ proktaḥ sa eva ca mahīdharaḥ
चतुर्थः पर्वतो द्रोणो यत्रौषध्यो महागिरौ विशल्यकरणी चैव मृतसंजीवनी तथा
caturthaḥ parvato droṇo yatrauṣadhyo mahāgirau viśalyakaraṇī caiva mṛtasaṃjīvanī tathā
पुष्पवान्नाम सैवोक्तः पर्वतः सुमहाचितः कङ्कस्तु पञ्चमस्तेषां पर्वतो नाम सारवान्
puṣpavānnāma saivoktaḥ parvataḥ sumahācitaḥ kaṅkastu pañcamasteṣāṃ parvato nāma sāravān
कुशेशय इति प्रोक्तः पुनः स पृथिवीधरः दिव्यपुष्पफलोपेतो दिव्यविरुत्समन्वितः
kuśeśaya iti proktaḥ punaḥ sa pṛthivīdharaḥ divyapuṣpaphalopeto divyavirutsamanvitaḥ
षष्ठस्तु पर्वतस्तत्र महिषो मेघसंनिभः स एव तु पुनः प्रोक्तो हरिरित्यभिविश्रुतः
ṣaṣṭhastu parvatastatra mahiṣo meghasaṃnibhaḥ sa eva tu punaḥ prokto harirityabhiviśrutaḥ
तस्मिन्सो ऽग्निर्निवसति महिषो नाम यो ऽप्सुजः सप्तमः पर्वतस्तत्र ककुद्मान्स हि भाषते
tasminso 'gnirnivasati mahiṣo nāma yo 'psujaḥ saptamaḥ parvatastatra kakudmānsa hi bhāṣate
मन्दरः सैव विज्ञेयः सर्वधातुमयः शुभः मन्द इत्येष यो धातुर् अपामर्थे प्रकाशकः
mandaraḥ saiva vijñeyaḥ sarvadhātumayaḥ śubhaḥ manda ityeṣa yo dhātur apāmarthe prakāśakaḥ
अपां विदारणाच्चैव मन्दरः स निगद्यते तत्र रत्नान्यनेकानि स्वयं रक्षति वासवः
apāṃ vidāraṇāccaiva mandaraḥ sa nigadyate tatra ratnānyanekāni svayaṃ rakṣati vāsavaḥ
प्रजापतिमुपादाय प्रजाभ्यो विदधत्स्वयम् तेषामन्तरविष्कम्भो द्विगुणः समुदाहृतः
prajāpatimupādāya prajābhyo vidadhatsvayam teṣāmantaraviṣkambho dviguṇaḥ samudāhṛtaḥ
इत्येते पर्वताः सप्त कुशद्वीपे प्रभाषिताः तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि सप्तैव तु विभागशः
ityete parvatāḥ sapta kuśadvīpe prabhāṣitāḥ teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi saptaiva tu vibhāgaśaḥ
कुमुदस्य स्मृतः श्वेत उन्नतश्चेव स स्मृतः उन्नतस्य तु विज्ञेयं वर्षं लोहितसंज्ञकम्
kumudasya smṛtaḥ śveta unnataśceva sa smṛtaḥ unnatasya tu vijñeyaṃ varṣaṃ lohitasaṃjñakam
वेणुमण्डलकं चैव तथैव परिकीर्तितम् बलाहकस्य जीमूतः स्वैरथाकारमित्यपि
veṇumaṇḍalakaṃ caiva tathaiva parikīrtitam balāhakasya jīmūtaḥ svairathākāramityapi
द्रोणस्य हरिकं नाम लवणं च पुनः स्मृतम् कङ्कस्यापि ककुन् नाम धृतिमच्चैव तत्स्मृतम्
droṇasya harikaṃ nāma lavaṇaṃ ca punaḥ smṛtam kaṅkasyāpi kakun nāma dhṛtimaccaiva tatsmṛtam
महिषं महिषस्यापि पुनश्चापि प्रभाकरम् ककुद्मिनस्तु तद्वर्षं कपिलं नाम विश्रुतम्
mahiṣaṃ mahiṣasyāpi punaścāpi prabhākaram kakudminastu tadvarṣaṃ kapilaṃ nāma viśrutam
एतान्यपि विशिष्टानि सप्त सप्त पृथक्पृथक् वर्षाणि पर्वताश्चैव नदीस्तेषु निबोधत
etānyapi viśiṣṭāni sapta sapta pṛthakpṛthak varṣāṇi parvatāścaiva nadīsteṣu nibodhata
तत्रापि नद्यः सप्तैव प्रतिवर्षं हि ताः स्मृताः द्विनामवत्यस्ताः सर्वाः सर्वाः पुण्यजलाः स्मृताः
tatrāpi nadyaḥ saptaiva prativarṣaṃ hi tāḥ smṛtāḥ dvināmavatyastāḥ sarvāḥ sarvāḥ puṇyajalāḥ smṛtāḥ
धूतपापा नदी नाम योनिश्चैव पुनः स्मृता सीता द्वितीया विज्ञेया सा चैव हि निशा स्मृता
dhūtapāpā nadī nāma yoniścaiva punaḥ smṛtā sītā dvitīyā vijñeyā sā caiva hi niśā smṛtā
पवित्रा तृतीया विज्ञेया वितृष्णापि च या पुनः चतुर्थी ह्लादिनीत्युक्ता चन्द्रभा इति च स्मृता
pavitrā tṛtīyā vijñeyā vitṛṣṇāpi ca yā punaḥ caturthī hlādinītyuktā candrabhā iti ca smṛtā
विद्युच्च पञ्चमी प्रोक्ता शुक्ला चैव विभाव्यते पुण्ड्रा षष्ठी तु विज्ञेया पुनश्चैव विभावरी
vidyucca pañcamī proktā śuklā caiva vibhāvyate puṇḍrā ṣaṣṭhī tu vijñeyā punaścaiva vibhāvarī
महती सप्तमी प्रोक्ता पुनश्चैषा धृतिः स्मृता अन्यास्ताभ्यो ऽपि संजाताः शतशो ऽथ सहस्रशः
mahatī saptamī proktā punaścaiṣā dhṛtiḥ smṛtā anyāstābhyo 'pi saṃjātāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
अभिगच्छन्ति ता नद्यो यतो वर्षति वासवः इत्येष संनिवेशो वः कुशद्वीपस्य वर्णितः
abhigacchanti tā nadyo yato varṣati vāsavaḥ ityeṣa saṃniveśo vaḥ kuśadvīpasya varṇitaḥ
शाकद्वीपेन विस्तारः प्रोक्तस्तस्य सनातनः कुशद्वीपः समुद्रेण घृतमण्डोदकेन च
śākadvīpena vistāraḥ proktastasya sanātanaḥ kuśadvīpaḥ samudreṇa ghṛtamaṇḍodakena ca
सर्वतः सुमहान्द्वीपश् चन्द्रवत्परिवेष्टितः विस्तारान्मण्डलाच्चैव क्षीरोदाद्द्विगुणो मतः
sarvataḥ sumahāndvīpaś candravatpariveṣṭitaḥ vistārānmaṇḍalāccaiva kṣīrodāddviguṇo mataḥ
ततः परं प्रवक्ष्यामि क्रौञ्चद्वीपं यथा तथा कुशद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणस्तस्य विस्तरः
tataḥ paraṃ pravakṣyāmi krauñcadvīpaṃ yathā tathā kuśadvīpasya vistārād dviguṇastasya vistaraḥ
घृतोदकः समुद्रो वै क्रौञ्चद्वीपेन संवृतः चक्रनेमिप्रमाणेन वृतो वृत्तेन सर्वशः
ghṛtodakaḥ samudro vai krauñcadvīpena saṃvṛtaḥ cakranemipramāṇena vṛto vṛttena sarvaśaḥ
तस्मिन्द्वीपे नगाः श्रेष्ठा देवनो गिरिरुच्यते देवनात्परतश्चापि गोविन्दो नाम पर्वतः
tasmindvīpe nagāḥ śreṣṭhā devano girirucyate devanātparataścāpi govindo nāma parvataḥ
गोविन्दात्परतश्चापि क्रौञ्चस्तु प्रथमो गिरिः क्रौञ्चात्परे पावनकः पावनादन्धकारकः
govindātparataścāpi krauñcastu prathamo giriḥ krauñcātpare pāvanakaḥ pāvanādandhakārakaḥ
अन्धकारात्परे चापि देवावृन् नाम पर्वतः देवावृतः परेणापि पुण्डरीको महान्गिरिः
andhakārātpare cāpi devāvṛn nāma parvataḥ devāvṛtaḥ pareṇāpi puṇḍarīko mahāngiriḥ
एते रत्नमयाः सप्त क्रौञ्चद्वीपस्य पर्वताः परस्परस्य द्विगुणो विष्कम्भो वर्षपर्वतः
ete ratnamayāḥ sapta krauñcadvīpasya parvatāḥ parasparasya dviguṇo viṣkambho varṣaparvataḥ
वर्षाणि तस्य वक्ष्यामि नामतस्तु निबोधत क्रौञ्चस्य कुशलो देशो वामनस्य मनोनुगः
varṣāṇi tasya vakṣyāmi nāmatastu nibodhata krauñcasya kuśalo deśo vāmanasya manonugaḥ
मनोनुगात्परे चोष्णास् तृतीयो ऽपि स उच्यते उष्णात्परे पावनकः पावनादन्धकारकः
manonugātpare coṣṇās tṛtīyo 'pi sa ucyate uṣṇātpare pāvanakaḥ pāvanādandhakārakaḥ
अन्धकारकदेशात्तु मुनिदेशस्तथा परः मुनिदेशात्परे चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः
andhakārakadeśāttu munideśastathā paraḥ munideśātpare cāpi procyate dundubhisvanaḥ
सिद्धचारणसंकीर्णो गौरप्रायः शुचिर्जनः श्रुतास्तत्रैव नद्यस्तु प्रतिवर्षं गताः शुभाः
siddhacāraṇasaṃkīrṇo gauraprāyaḥ śucirjanaḥ śrutāstatraiva nadyastu prativarṣaṃ gatāḥ śubhāḥ
गौरी कुमुद्वती चैव संध्या रात्रिर्मनोजवा ख्याती च पुण्डरीका च गङ्गा सप्तविधा स्मृता
gaurī kumudvatī caiva saṃdhyā rātrirmanojavā khyātī ca puṇḍarīkā ca gaṅgā saptavidhā smṛtā
तासां सहस्रशश्चान्या नद्यः पार्श्वसमीपगाः अभिगच्छन्ति ता नद्यो बहुलाश्च बहूदकाः
tāsāṃ sahasraśaścānyā nadyaḥ pārśvasamīpagāḥ abhigacchanti tā nadyo bahulāśca bahūdakāḥ
तेषां निसर्गो देशानाम् आनुपूर्व्येण सर्वशः न शक्यो विस्तराद्वक्तुम् अपि वर्षशतैरपि
teṣāṃ nisargo deśānām ānupūrvyeṇa sarvaśaḥ na śakyo vistarādvaktum api varṣaśatairapi
सर्गो यश्च प्रजानां तु संहारो यश्च तेषु वै अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि शाल्मलस्य निबोधत
sargo yaśca prajānāṃ tu saṃhāro yaśca teṣu vai ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi śālmalasya nibodhata
शाल्मलो द्विगुणो द्वीपः क्रौञ्चद्वीपस्य विस्तरात् परिवार्य समुद्रं तु दधिमण्डोदकं स्थितः
śālmalo dviguṇo dvīpaḥ krauñcadvīpasya vistarāt parivārya samudraṃ tu dadhimaṇḍodakaṃ sthitaḥ
तत्र पुण्या जनपदाश् चिराच्च म्रियते जनः कुत एव तु दुर्भिक्षं क्षमातेजोयुता हि ते
tatra puṇyā janapadāś cirācca mriyate janaḥ kuta eva tu durbhikṣaṃ kṣamātejoyutā hi te
प्रथमः सूर्यसंकाशः सुमना नाम पर्वतः पीतस्तु मध्यमश्चासीत् ततः कुम्भमयो गिरिः
prathamaḥ sūryasaṃkāśaḥ sumanā nāma parvataḥ pītastu madhyamaścāsīt tataḥ kumbhamayo giriḥ
नाम्ना सर्वसुखो नाम दिव्यौषधिसमन्वितः तृतीयश्चैव सौवर्णो भृङ्गपत्त्रनिभो गिरिः
nāmnā sarvasukho nāma divyauṣadhisamanvitaḥ tṛtīyaścaiva sauvarṇo bhṛṅgapattranibho giriḥ
सुमहान्रोहितो नाम दिव्यो गिरिवरो हि सः सुमनाः कुशलो देशः सुखोदर्कः सुखोदयः
sumahānrohito nāma divyo girivaro hi saḥ sumanāḥ kuśalo deśaḥ sukhodarkaḥ sukhodayaḥ
रोहितो यस्तृतीयस्तु रोहिणो नाम विश्रुतः तत्र रत्नान्यनेकानि स्वयं रक्षति वासवः
rohito yastṛtīyastu rohiṇo nāma viśrutaḥ tatra ratnānyanekāni svayaṃ rakṣati vāsavaḥ
प्रजापतिमुपादाय प्रसन्नो विदधत्स्वयम् न तत्र मेघा वर्षन्ति शीतोष्णं च न तद्विधम्
prajāpatimupādāya prasanno vidadhatsvayam na tatra meghā varṣanti śītoṣṇaṃ ca na tadvidham
वर्णाश्रमाणां वार्त्ता वा त्रिषु द्वीपेषु विद्यते न ग्रहो न च चन्द्रो ऽस्ति ईर्ष्यासूया भयं तथा
varṇāśramāṇāṃ vārttā vā triṣu dvīpeṣu vidyate na graho na ca candro 'sti īrṣyāsūyā bhayaṃ tathā
उद्भिदान्युदकान्यत्र गिरिप्रस्रवणानि च भोजनं षड्रसं तत्र तेषां स्वयमुपस्थितम्
udbhidānyudakānyatra giriprasravaṇāni ca bhojanaṃ ṣaḍrasaṃ tatra teṣāṃ svayamupasthitam
अधमोत्तमं न तेष्वस्ति न लोभो न परिग्रहः आरोग्यबलवन्तश्च एकान्तसुखिनो नराः
adhamottamaṃ na teṣvasti na lobho na parigrahaḥ ārogyabalavantaśca ekāntasukhino narāḥ
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि मानसीं सिद्धिमास्थिताः सुखमायुश्च रूपं च धर्मैश्वर्यं तथैव च
triṃśadvarṣasahasrāṇi mānasīṃ siddhimāsthitāḥ sukhamāyuśca rūpaṃ ca dharmaiśvaryaṃ tathaiva ca
शाल्मलान्तेषु विज्ञेयं द्वीपेषु त्रिषु सर्वतः व्याख्यातः शाल्मलान्तानां द्वीपानां तु विधिः शुभः
śālmalānteṣu vijñeyaṃ dvīpeṣu triṣu sarvataḥ vyākhyātaḥ śālmalāntānāṃ dvīpānāṃ tu vidhiḥ śubhaḥ
परिमण्डलस्तु द्वीपस्य चक्रवत्परिवेष्टितः सुरोदेन समुद्रेण द्विगुणेन समन्वितः
parimaṇḍalastu dvīpasya cakravatpariveṣṭitaḥ surodena samudreṇa dviguṇena samanvitaḥ